അപരേ വീരണ സ്തമ്ബാന് ബലിനോ ബലവത്തരാഃ । വിധമന്തി സ്മ ദുര്ഗാണി സ്ഥലാനി ച തതഃ തതഃ ॥൨-൮൦-
മറ്റുള്ള ശക്തരും അതിലും ശക്തരായവരും കാട്ടിലെ കട്ടിയുള്ള കിഴങ്ങ് തണലുകളും കുരുക്കുകളും തകർത്തു, കഠിനമായ സ്ഥലങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും വെട്ടി വെട്ടി നീക്കി.
അപരേ അപൂരയന് കൂപാന് പാമ്സുഭിഃ ശ്വഭ്രമ് ആയതമ് । നിമ്ന ഭാഗാമ്സ് തഥാ കേചിത് സമാമഃ ചക്രുഃ സമന്തതഃ ॥൨-൮൦-
ചിലർ കിണറുകൾക്കും ആഴമുള്ള കുഴികൾക്കും മണൽ നിറച്ചു, മറ്റു ചിലർ ചുറ്റും താഴ്ന്ന പ്രദേശങ്ങൾ സമം ചെയ്തു.
ബബന്ധുര് ബന്ധനീയാമഃ ച ക്ഷോദ്യാന് സമ്ചുക്ഷുദുസ് തദാ । ബിഭിദുര് ഭേദനീയാമഃ ച താമ്സ് താന് ദേശാന് നരാഃ തദാ ॥൨-൮൦-
അവർക്കു ബന്ധിപ്പിക്കേണ്ടതെല്ലാം കെട്ടി, വെട്ടേണ്ടതെല്ലാം വെട്ടി, തകർക്കേണ്ട സ്ഥലങ്ങൾ തകർത്തു.
അചിരേണ ഏവ കാലേന പരിവാഹാന് ബഹു ഉദകാന് । ചക്രുര് ബഹു വിധ ആകാരാന് സാഗര പ്രതിമാന് ബഹൂന് ॥൨-൮൦-
ചെറു സമയത്തിനുള്ളിൽ, അവർ പലവിധ രൂപത്തിലുള്ള, സമുദ്രംപോലെ വിശാലമായ ജലവാഹിനികൾ ഉണ്ടാക്കി.
നിര്ജലേഷു ച ദേശേഷു ഖാനയാമാസുരുത്തമാന് । ഉദപാനാന് ബഹുവിധാന് വേദികാ പരിമണ്ഡിതാന് ॥൨-൮൦-
ജലം ഇല്ലാത്ത പ്രദേശങ്ങളിൽ അവർ പലവിധം മനോഹരമായ, വേദികകളാൽ അലങ്കരിച്ച കിണറുകൾ കുഴിച്ചു.
സസുധാ കുട്ടിമ തലഃ പ്രപുഷ്പിത മഹീ രുഹഃ । മത്ത ഉദ്ഘുഷ്ട ദ്വിജ ഗണഃ പതാകാഭിര് അലമ്കൃതഃ ॥൨-൮൦-
ചുണ്ണാമ്പ് പുരണ്ട നിലം, പുഷ്പിച്ച വൃക്ഷങ്ങൾ, മദംപോലുള്ള പക്ഷികളുടെ കൂകയും പതാകകളാൽ അലങ്കരിച്ച വഴിയും അതീവ മനോഹരമായിരുന്നു.
ചന്ദന ഉദക സമ്സിക്തഃ നാനാ കുസുമ ഭൂഷിതഃ । ബഹ്വ് അശോഭത സേനായാഃ പന്ഥാഃ സ്വര്ഗ പഥ ഉപമഃ ॥൨-൮൦-
ചന്ദനജലം തളിച്ച്, വിവിധപുഷ്പങ്ങൾകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച്, സൈന്യത്തിന്റെ വഴി സ്വർഗ്ഗമാർഗ്ഗംപോലെ ഭംഗിയായി തിളങ്ങി.
ആജ്ഞാപ്യ അഥ യഥാ ആജ്ഞപ്തി യുക്താഃ തേ അധികൃതാ നരാഃ । രമണീയേഷു ദേശേഷു ബഹു സ്വാദു ഫലേഷു ച ॥൨-൮൦-
പിന്നീട്, ഉത്തരവനുസരിച്ച് നിയമിതരായ ഉദ്യോഗസ്ഥർ, രസകരവും മധുരഫലങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായ മനോഹരമായ സ്ഥലങ്ങൾ തിരഞ്ഞെടുത്തു.
യോ നിവേശഃ തു അഭിപ്രേതഃ ഭരതസ്യ മഹാത്മനഃ । ഭൂയഃ തമ് ശോഭയാമ് ആസുര് ഭൂഷാഭിര് ഭൂഷണ ഉപമമ് ॥൨-൮൦-
മഹാത്മാവായ ഭരതൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്ന താവളം, ആഭരണങ്ങൾകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച്, ഒരു രത്നംപോലെയും ഭംഗിയായി മാറ്റി.
നക്ഷത്രേഷു പ്രശസ്തേഷു മുഹൂര്തേഷു ച തദ്വിദഃ । നിവേശമ് സ്ഥാപയാമ് ആസുര് ഭരതസ്യ മഹാത്മനഃ ॥൨-൮൦-
ശുഭമായ നക്ഷത്രങ്ങളും സമയങ്ങളും തിരഞ്ഞെടുത്ത വിദഗ്ധർ, മഹാത്മാവായ ഭരതനുവേണ്ടി ആ താവളം സ്ഥാപിച്ചു.
ബഹു പാമ്സു ചയാഃ ച അപി പരിഖാ പരിവാരിതാഃ । തന്ത്ര ഇന്ദ്ര കീല പ്രതിമാഃ പ്രതോലീ വര ശോഭിതാഃ ॥൨-൮൦-
മണൽ കൂമ്പാരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ കുഴികൾ ചുറ്റി, ഇന്ദ്രന്റെ യന്ത്രത്തിന്റെ തൂണുകൾപോലെയുള്ള തൂണുകളും ഭംഗിയായ പ്രധാന വാതിലുകളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
പ്രാസാദ മാലാ സമ്യുക്താഃ സൌധ പ്രാകാര സമ്വൃതാഃ । പതാകാ ശോഭിതാഃ സര്വേ സുനിര്മിത മഹാ പഥാഃ ॥൨-൮൦-
മഹലുകളുടെ നിരകളും, കൊട്ടാരങ്ങളും മതിലുകളും ചുറ്റി, പതാകകളാൽ അലങ്കരിച്ച, വിശാലവും നന്നായി പണിത വലിയ വഴികളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
വിസര്പത്ഭിര് ഇവ ആകാശേ വിടന്ക അഗ്ര വിമാനകൈഃ । സമുച്ച്രിതൈഃ നിവേശാഃ തേ ബഭുഃ ശക്ര പുര ഉപമാഃ ॥൨-൮൦-
ആകാശത്ത് നീങ്ങുന്നപോലെയുള്ള ഉയർന്ന മാളികകളാൽ, ആ താവളങ്ങൾ ഇന്ദ്രന്റെ നഗരത്തിനെപ്പോലെയായിരുന്നു.
ജാഹ്നവീമ് തു സമാസാദ്യ വിവിധ ദ്രുമ കാനനാമ് । ശീതല അമല പാനീയാമ് മഹാ മീന സമാകുലാമ് ॥൨-൮൦-
വിവിധ വൃക്ഷങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ കാടുകളും, തണുത്തും ശുദ്ധവുമായ വെള്ളവും വലിയ മീനുകൾ നിറഞ്ഞും ഗംഗയെ അവർ എത്തി.
സചന്ദ്ര താരാ ഗണ മണ്ഡിതമ് യഥാ । നഭഃ ക്ഷപായാമ് അമലമ് വിരാജതേ । നര ഇന്ദ്ര മാര്ഗഃ സ തഥാ വ്യരാജത । ക്രമേണ രമ്യഃ ശുഭ ശില്പി നിര്മിതഃ ॥൨-൮൦-
രാത്രിയിൽ ചന്ദ്രനും നക്ഷത്രങ്ങളും അലങ്കരിച്ച ആകാശം എങ്ങനെ തെളിഞ്ഞും ഭംഗിയുമായും കാണപ്പെടുന്നുവോ, അങ്ങനെ തന്നെ രാജമാർഗ്ഗവും അണിഞ്ഞൊരുക്കിയ ശില്പികളുടെ കയ്യിൽ മനോഹരമായി തിളങ്ങി.
thumb|ഏകാശീതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ഏകാശീതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ഇപ്പോൾ ശ്രിമദ്വാൽമീകിരാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എൺപത്തൊന്നാമത്തെ സർഗ്ഗം കേൾക്കുക.
തതഃ നാന്ദീ മുഖീമ് രാത്രിമ് ഭരതമ് സൂത മാഗധാഃ । തുഷ്ടുവുര് വാഗ് വിശേഷജ്ഞാഃ സ്തവൈഃ മന്ഗല സമ്ഹിതൈഃ ॥൨-൮൧-
അതിനുശേഷം, മംഗളകരമായ ആ രാത്രിയിൽ, ഭരതനെ ആശംസകളും മംഗളഗാനങ്ങളുമായി സൂതന്മാരും മാഗധന്മാരും വാഴ്ത്തി.
സുവര്ണ കോണ അഭിഹതഃ പ്രാണദദ് യാമ ദുന്ദുഭിഃ । ദധ്മുഃ ശന്ഖാമഃ ച ശതശോ വാദ്യാമഃ ച ഉച്ച അവച സ്വരാന് ॥൨-൮൧-
സ്വർണ്ണക്കോണുകൾകൊണ്ട് അടിച്ച യാമദുന്ദുഭി മുഴങ്ങി; നൂറുകണക്കിന് ശംഖുകളും മുഴക്കി, വാദ്യങ്ങൾ ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമായ ശബ്ദത്തിൽ മുഴങ്ങി.
സ തൂര്യ ഘോഷഃ സുമഹാന് ദിവമ് ആപൂരയന്ന് ഇവ । ഭരതമ് ശോക സമ്തപ്തമ് ഭൂയഃ ശോകൈഃ അരന്ധ്രയത് ॥൨-൮൧-
ആ സംഗീതോപകരണങ്ങളുടെ മഹത്തായ ശബ്ദം ആകാശം നിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി, എന്നാൽ അതു നേരത്തെ തന്നെ ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങിയ ഭാരതന്റെ ദു:ഖം ഇനിയും അധികമാക്കി.
തതഃ പ്രബുദ്ധോ ഭരതഃ തമ് ഘോഷമ് സമ്നിവര്ത്യ ച । ന അഹമ് രാജാ ഇതി ച അപി ഉക്ത്വാ ശത്രുഘ്നമ് ഇദമ് അബ്രവീത് ॥൨-൮൧-
അപ്പോൾ ഭാരതൻ ഉണർന്നു, ആ ശബ്ദം നിർത്തിച്ച ശേഷം, 'ഞാൻ രാജാവല്ല' എന്നു പറഞ്ഞ് ശത്രുഘ്നനോടു പറഞ്ഞു.
പശ്യ ശത്രുഘ്ന കൈകേയ്യാ ലോകസ്യ അപകൃതമ് മഹത് । വിസൃജ്യ മയി ദുഹ്ഖാനി രാജാ ദശരഥോ ഗതഃ ॥൨-൮൧-
ശത്രുഘ്നാ, കാണു, കൈകേയി ജനങ്ങൾക്ക് എത്ര വലിയ ദോഷം ചെയ്തു; രാജാവ് ദശരഥൻ എന്നെ ദു:ഖത്തിൽ വിട്ട് പോയി.
തസ്യ ഏഷാ ധര്മ രാജസ്യ ധര്മ മൂലാ മഹാത്മനഃ । പരിഭ്രമതി രാജ ശ്രീര് നൌര് ഇവ അകര്ണികാ ജലേ ॥൨-൮൧-
ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ച മഹാത്മാവായ ആ രാജാവിന്റെ രാജഭാഗ്യം ഇപ്പോൾ കയറില്ലാത്ത ഒരു തോണി വെള്ളത്തിൽ ഒഴുകുന്നതുപോലെ വഴിതെറ്റി തിരിയുന്നു.
യോ ഹി നഃ സുമഹാന്നാഥഃ സോഽപി പ്രവ്രാജിതോ വനമ് । അനയാ ധര്മമുത്സൃജ്യ മാത്രാ മേ രാഘവഃ സ്വയമ് ॥൨-൮൧-
നമ്മുടെ വലിയ രക്ഷകനായ രാമനും, അമ്മ തന്റെ ധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ച്, അവനെയും വനത്തിലേക്ക് അയച്ചു.
ഇതി ഏവമ് ഭരതമ് പ്രേക്ഷ്യ വിലപന്തമ് വിചേതനമ് । കൃപണമ് രുരുദുഃ സര്വാഃ സസ്വരമ് യോഷിതഃ തദാ ॥൨-൮൧-
ഇങ്ങനെ ഭാരതൻ ദു:ഖത്തോടെ നിലവിളിച്ചപ്പോൾ, അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന എല്ലാ സ്ത്രീകളും ഉച്ചത്തിൽ കരഞ്ഞു.
തഥാ തസ്മിന് വിലപതി വസിഷ്ഠോ രാജ ധര്മവിത് । സഭാമ് ഇക്ഷ്വാകു നാഥസ്യ പ്രവിവേശ മഹാ യശാഃ ॥൨-൮൧-
അങ്ങനെ ഭാരതൻ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, രാജധർമ്മം അറിയുന്ന പ്രശസ്തനായ വസിഷ്ഠൻ ഇക്ഷ്വാകു വംശാധിപന്റെ സഭയിൽ പ്രവേശിച്ചു.
ശാത കുമ്ഭമയീമ് രമ്യാമ് മണി രത്ന സമാകുലാമ് । സുധര്മാമ് ഇവ ധര്മ ആത്മാ സഗണഃ പ്രത്യപദ്യത ॥൨-൮൧-
മണിമുത്തുകളും രത്നങ്ങളും നിറഞ്ഞ, ശോഭയുള്ള ശാതകുംബം കൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ ആ മഹാസഭയിൽ വസിഷ്ഠൻ തന്റെ കൂട്ടുകാരോടൊപ്പം കയറി.
സ കാന്ചനമയമ് പീഠമ് പര അര്ധ്യ ആസ്തരണ ആവൃതമ് । അധ്യാസ്ത സര്വ വേദജ്ഞോ ദൂതാന് അനുശശാസ ച ॥൨-൮൧-
സർവ്വവേദങ്ങൾ അറിയുന്ന വസിഷ്ഠൻ പൊന്നുകൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ, വിലയേറിയ വസ്ത്രം വിരിച്ചിരിക്കുന്ന സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുന്നു, ദൂതന്മാരെ ആജ്ഞാപിച്ചു.
ബ്രാഹ്മണാന് ക്ഷത്രിയാന് യോധാന് അമാത്യാന് ഗണ ബല്ലഭാന് । ക്ഷിപ്രമ് ആനയത അവ്യഗ്രാഃ കൃത്യമ് ആത്യയികമ് ഹി നഃ ॥൨-൮൧-
ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും ക്ഷത്രിയന്മാരെയും യോദ്ധാക്കളെയും മന്ത്രിമാരെയും ജനങ്ങളുടെ നേതാക്കളെയും ഉടൻ, വൈകാതെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക; കാരണം നമ്മുക്ക് അത്യാവശ്യമായ കാര്യമുണ്ട്.
സരാജഭൃത്യമ് ശത്രുഘ്നമ് ഭരതമ് ച യശ്സ്വിനമ് । യുധാജിതമ് സുമന്ത്രമ് ച യേ ച തത്ര ഹിതാ ജനാഃ ॥൨-൮൧-
രാജഭൃത്യനായ ശത്രുഘ്നനെയും, പ്രശസ്തനായ ഭാരതനെയും, യുദ്ധാജിതിനെയും, സുമന്ത്രനെയും, അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന വിശ്വസ്തരായ എല്ലാവരെയും കൊണ്ടുവരിക.
തതഃ ഹലഹലാ ശബ്ദോ മഹാന് സമുദപദ്യത । രഥൈഃ അശ്വൈഃ ഗജൈഃ ച അപി ജനാനാമ് ഉപഗച്ചതാമ് ॥൨-൮൧-
അപ്പോൾ രഥങ്ങളിലും കുതിരകളിലും ആനകളിലും ആളുകൾ എത്തുമ്പോൾ വലിയ ഒരു ഗതാഗതശബ്ദം ഉയർന്നു.