അനുത്തമമ് തത് വചനമ് നൃപ ആത്മജ । പ്രഭാഷിതമ് സമ്ശ്രവണേ നിശമ്യ ച । പ്രഹര്ഷജാഃ തമ് പ്രതി ബാഷ്പ ബിന്ദവോ । നിപേതുര് ആര്യ ആനന നേത്ര സമ്ഭവാഃ ॥൨-൭൯-
രാജകുമാരൻ പറഞ്ഞ ആ അതുല്യമായ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, മഹാത്മാക്കളുടെ കണ്ണുകളിൽ നിന്നുള്ള സന്തോഷത്തിന്റെ കണ്ണുനീർ അവരുടെ മുഖത്ത് വീണു.
ഊചുസ് തേ വചനമ് ഇദമ് നിശമ്യ ഹൃഷ്ടാഃ । സാമാത്യാഃ സപരിഷദോ വിയാത ശോകാഃ । പന്ഥാനമ് നര വര ഭക്തിമാന് ജനഃ ച । വ്യാദിഷ്ടഃ തവ വചനാച് ച ശില്പി വര്ഗഃ ॥൨-൭൯-
ഇത് കേട്ട മന്ത്രിമാരും സഭാംഗങ്ങളും ദുഃഖം മാറി സന്തോഷത്തോടെ പറഞ്ഞു: 'നിന്റെ കല്പനപ്രകാരം ഭക്തരായ ജനങ്ങളും ശില്പികളും വഴിയൊരുക്കാൻ നിർദ്ദേശം ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്.'
thumb|അശീതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ അശീതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എൺപതാം സര്ഗം കേൾക്കേണ്ടതാണ്.
അഥ ഭൂമി പ്രദേശജ്ഞാഃ സൂത്ര കര്മ വിശാരദാഃ । സ്വ കര്മ അഭിരതാഃ ശൂരാഃ ഖനകാ യന്ത്രകാഃ തഥാ ॥൨-൮൦-
ഭൂമിയുടെ സ്വഭാവം അറിയുന്നവർ, അളക്കലിലും രേഖപ്പെടുത്തലിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ, തങ്ങളുടെ ജോലി ഇഷ്ടപ്പെടുന്ന ധൈര്യശാലികൾ, കുഴിയെടുക്കുന്നവരും യന്ത്രങ്ങൾ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നവരും അപ്പോൾ പുറപ്പെട്ടു.
കര്മ അന്തികാഃ സ്ഥപതയഃ പുരുഷാ യന്ത്ര കോവിദാഃ । തഥാ വര്ധകയഃ ചൈവ മാര്ഗിണോ വൃക്ഷ തക്ഷകാഃ ॥൨-൮൦-
ജോലിയുടെ മേൽനോട്ടം നോക്കുന്നവർ, യന്ത്രങ്ങളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ, മരപ്പണിക്കാർ, വഴിയൊരുക്കുന്നവർ, മരങ്ങൾ മുറിക്കുന്നവർ ഇവരും ഉണ്ടായിരുന്നു.
കൂപ കാരാഃ സുധാ കാരാ വമ്ശ കര്മ കൃതഃ തഥാ । സമര്ഥാ യേ ച ദ്രഷ്ടാരഃ പുരതഃ തേ പ്രതസ്ഥിരേ ॥൨-൮൦-
കിണർതോണ്ടികൾ, ചുണ്ണാമ്പ് പുരക്കുന്നവർ, മുളപ്പണിക്കാർ, സ്ഥലങ്ങൾ പരിശോധിക്കാൻ കഴിവുള്ളവർ ഇവരും മുന്നോട്ട് പോയി.
സ തു ഹര്ഷാത് തമ് ഉദ്ദേശമ് ജന ഓഘോ വിപുലഃ പ്രയാന് । അശോഭത മഹാ വേഗഃ സാഗരസ്യ ഇവ പര്വണി ॥൨-൮൦-
ആ വലിയ ജനക്കൂട്ടം ആ സ്ഥലത്തേക്ക് സന്തോഷത്തോടെ പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ, പൗർണമി സമയത്തെ സമുദ്രം പോലെ അതിന്റെ വേഗത്തിൽ പ്രകാശിച്ചു.
തേ സ്വ വാരമ് സമാസ്ഥായ വര്ത്മ കര്മാണി കോവിദാഃ । കരണൈഃ വിവിധ ഉപേതൈഃ പുരസ്താത് സമ്പ്രതസ്ഥിരേ ॥൨-൮൦-
തങ്ങൾക്കു നിശ്ചയിച്ച ജോലികൾ ഏറ്റെടുത്തു, വഴിയൊരുക്കുന്നതിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ വിവിധ ഉപകരണങ്ങളുമായി മുന്നോട്ട് നടന്നു.
ലതാ വല്ലീഃ ച ഗുല്മാമഃ ച സ്ഥാണൂന് അശ്മനഏവ ച । ജനാഃ തേ ചക്രിരേ മാര്ഗമ് ചിന്ദന്തഃ വിവിധാന് ദ്രുമാന് ॥൨-൮൦-
ലതകളും വള്ളികളും കുരുമുളകളും കല്ലുകളും മുറിച്ചുമാറ്റി, പലവിധ മരങ്ങൾ വെട്ടി ജനങ്ങൾ വഴി ഒരുക്കി.
അവൃക്ഷേഷു ച ദേശേഷു കേചിത് വൃക്ഷാന് അരോപയന് । കേചിത് കുഠാരൈഅഃ ടന്കൈഃ ച ദാത്രൈഃ ചിന്ദന് ക്വചിത് ക്വചിത് ॥൨-൮൦-
മരമില്ലാത്ത സ്ഥലങ്ങളിൽ ചിലർ മരങ്ങൾ നടുകയും, ചിലർ കുരുവാളി, കൊത്തളി, വെട്ടിക്കത്തി മുതലായവ ഉപയോഗിച്ച് ഇവിടെ അവിടെ മരങ്ങൾ വെട്ടുകയും ചെയ്തു.
അപരേ വീരണ സ്തമ്ബാന് ബലിനോ ബലവത്തരാഃ । വിധമന്തി സ്മ ദുര്ഗാണി സ്ഥലാനി ച തതഃ തതഃ ॥൨-൮൦-
മറ്റുള്ള ശക്തരും അതിലും ശക്തരായവരും കാട്ടിലെ കട്ടിയുള്ള കിഴങ്ങ് തണലുകളും കുരുക്കുകളും തകർത്തു, കഠിനമായ സ്ഥലങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും വെട്ടി വെട്ടി നീക്കി.
അപരേ അപൂരയന് കൂപാന് പാമ്സുഭിഃ ശ്വഭ്രമ് ആയതമ് । നിമ്ന ഭാഗാമ്സ് തഥാ കേചിത് സമാമഃ ചക്രുഃ സമന്തതഃ ॥൨-൮൦-
ചിലർ കിണറുകൾക്കും ആഴമുള്ള കുഴികൾക്കും മണൽ നിറച്ചു, മറ്റു ചിലർ ചുറ്റും താഴ്ന്ന പ്രദേശങ്ങൾ സമം ചെയ്തു.
ബബന്ധുര് ബന്ധനീയാമഃ ച ക്ഷോദ്യാന് സമ്ചുക്ഷുദുസ് തദാ । ബിഭിദുര് ഭേദനീയാമഃ ച താമ്സ് താന് ദേശാന് നരാഃ തദാ ॥൨-൮൦-
അവർക്കു ബന്ധിപ്പിക്കേണ്ടതെല്ലാം കെട്ടി, വെട്ടേണ്ടതെല്ലാം വെട്ടി, തകർക്കേണ്ട സ്ഥലങ്ങൾ തകർത്തു.
അചിരേണ ഏവ കാലേന പരിവാഹാന് ബഹു ഉദകാന് । ചക്രുര് ബഹു വിധ ആകാരാന് സാഗര പ്രതിമാന് ബഹൂന് ॥൨-൮൦-
ചെറു സമയത്തിനുള്ളിൽ, അവർ പലവിധ രൂപത്തിലുള്ള, സമുദ്രംപോലെ വിശാലമായ ജലവാഹിനികൾ ഉണ്ടാക്കി.
നിര്ജലേഷു ച ദേശേഷു ഖാനയാമാസുരുത്തമാന് । ഉദപാനാന് ബഹുവിധാന് വേദികാ പരിമണ്ഡിതാന് ॥൨-൮൦-
ജലം ഇല്ലാത്ത പ്രദേശങ്ങളിൽ അവർ പലവിധം മനോഹരമായ, വേദികകളാൽ അലങ്കരിച്ച കിണറുകൾ കുഴിച്ചു.
സസുധാ കുട്ടിമ തലഃ പ്രപുഷ്പിത മഹീ രുഹഃ । മത്ത ഉദ്ഘുഷ്ട ദ്വിജ ഗണഃ പതാകാഭിര് അലമ്കൃതഃ ॥൨-൮൦-
ചുണ്ണാമ്പ് പുരണ്ട നിലം, പുഷ്പിച്ച വൃക്ഷങ്ങൾ, മദംപോലുള്ള പക്ഷികളുടെ കൂകയും പതാകകളാൽ അലങ്കരിച്ച വഴിയും അതീവ മനോഹരമായിരുന്നു.
ചന്ദന ഉദക സമ്സിക്തഃ നാനാ കുസുമ ഭൂഷിതഃ । ബഹ്വ് അശോഭത സേനായാഃ പന്ഥാഃ സ്വര്ഗ പഥ ഉപമഃ ॥൨-൮൦-
ചന്ദനജലം തളിച്ച്, വിവിധപുഷ്പങ്ങൾകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച്, സൈന്യത്തിന്റെ വഴി സ്വർഗ്ഗമാർഗ്ഗംപോലെ ഭംഗിയായി തിളങ്ങി.
ആജ്ഞാപ്യ അഥ യഥാ ആജ്ഞപ്തി യുക്താഃ തേ അധികൃതാ നരാഃ । രമണീയേഷു ദേശേഷു ബഹു സ്വാദു ഫലേഷു ച ॥൨-൮൦-
പിന്നീട്, ഉത്തരവനുസരിച്ച് നിയമിതരായ ഉദ്യോഗസ്ഥർ, രസകരവും മധുരഫലങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായ മനോഹരമായ സ്ഥലങ്ങൾ തിരഞ്ഞെടുത്തു.
യോ നിവേശഃ തു അഭിപ്രേതഃ ഭരതസ്യ മഹാത്മനഃ । ഭൂയഃ തമ് ശോഭയാമ് ആസുര് ഭൂഷാഭിര് ഭൂഷണ ഉപമമ് ॥൨-൮൦-
മഹാത്മാവായ ഭരതൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്ന താവളം, ആഭരണങ്ങൾകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച്, ഒരു രത്നംപോലെയും ഭംഗിയായി മാറ്റി.
നക്ഷത്രേഷു പ്രശസ്തേഷു മുഹൂര്തേഷു ച തദ്വിദഃ । നിവേശമ് സ്ഥാപയാമ് ആസുര് ഭരതസ്യ മഹാത്മനഃ ॥൨-൮൦-
ശുഭമായ നക്ഷത്രങ്ങളും സമയങ്ങളും തിരഞ്ഞെടുത്ത വിദഗ്ധർ, മഹാത്മാവായ ഭരതനുവേണ്ടി ആ താവളം സ്ഥാപിച്ചു.
ബഹു പാമ്സു ചയാഃ ച അപി പരിഖാ പരിവാരിതാഃ । തന്ത്ര ഇന്ദ്ര കീല പ്രതിമാഃ പ്രതോലീ വര ശോഭിതാഃ ॥൨-൮൦-
മണൽ കൂമ്പാരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ കുഴികൾ ചുറ്റി, ഇന്ദ്രന്റെ യന്ത്രത്തിന്റെ തൂണുകൾപോലെയുള്ള തൂണുകളും ഭംഗിയായ പ്രധാന വാതിലുകളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
പ്രാസാദ മാലാ സമ്യുക്താഃ സൌധ പ്രാകാര സമ്വൃതാഃ । പതാകാ ശോഭിതാഃ സര്വേ സുനിര്മിത മഹാ പഥാഃ ॥൨-൮൦-
മഹലുകളുടെ നിരകളും, കൊട്ടാരങ്ങളും മതിലുകളും ചുറ്റി, പതാകകളാൽ അലങ്കരിച്ച, വിശാലവും നന്നായി പണിത വലിയ വഴികളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
വിസര്പത്ഭിര് ഇവ ആകാശേ വിടന്ക അഗ്ര വിമാനകൈഃ । സമുച്ച്രിതൈഃ നിവേശാഃ തേ ബഭുഃ ശക്ര പുര ഉപമാഃ ॥൨-൮൦-
ആകാശത്ത് നീങ്ങുന്നപോലെയുള്ള ഉയർന്ന മാളികകളാൽ, ആ താവളങ്ങൾ ഇന്ദ്രന്റെ നഗരത്തിനെപ്പോലെയായിരുന്നു.
ജാഹ്നവീമ് തു സമാസാദ്യ വിവിധ ദ്രുമ കാനനാമ് । ശീതല അമല പാനീയാമ് മഹാ മീന സമാകുലാമ് ॥൨-൮൦-
വിവിധ വൃക്ഷങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ കാടുകളും, തണുത്തും ശുദ്ധവുമായ വെള്ളവും വലിയ മീനുകൾ നിറഞ്ഞും ഗംഗയെ അവർ എത്തി.
സചന്ദ്ര താരാ ഗണ മണ്ഡിതമ് യഥാ । നഭഃ ക്ഷപായാമ് അമലമ് വിരാജതേ । നര ഇന്ദ്ര മാര്ഗഃ സ തഥാ വ്യരാജത । ക്രമേണ രമ്യഃ ശുഭ ശില്പി നിര്മിതഃ ॥൨-൮൦-
രാത്രിയിൽ ചന്ദ്രനും നക്ഷത്രങ്ങളും അലങ്കരിച്ച ആകാശം എങ്ങനെ തെളിഞ്ഞും ഭംഗിയുമായും കാണപ്പെടുന്നുവോ, അങ്ങനെ തന്നെ രാജമാർഗ്ഗവും അണിഞ്ഞൊരുക്കിയ ശില്പികളുടെ കയ്യിൽ മനോഹരമായി തിളങ്ങി.
thumb|ഏകാശീതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ഏകാശീതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ഇപ്പോൾ ശ്രിമദ്വാൽമീകിരാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എൺപത്തൊന്നാമത്തെ സർഗ്ഗം കേൾക്കുക.
തതഃ നാന്ദീ മുഖീമ് രാത്രിമ് ഭരതമ് സൂത മാഗധാഃ । തുഷ്ടുവുര് വാഗ് വിശേഷജ്ഞാഃ സ്തവൈഃ മന്ഗല സമ്ഹിതൈഃ ॥൨-൮൧-
അതിനുശേഷം, മംഗളകരമായ ആ രാത്രിയിൽ, ഭരതനെ ആശംസകളും മംഗളഗാനങ്ങളുമായി സൂതന്മാരും മാഗധന്മാരും വാഴ്ത്തി.
സുവര്ണ കോണ അഭിഹതഃ പ്രാണദദ് യാമ ദുന്ദുഭിഃ । ദധ്മുഃ ശന്ഖാമഃ ച ശതശോ വാദ്യാമഃ ച ഉച്ച അവച സ്വരാന് ॥൨-൮൧-
സ്വർണ്ണക്കോണുകൾകൊണ്ട് അടിച്ച യാമദുന്ദുഭി മുഴങ്ങി; നൂറുകണക്കിന് ശംഖുകളും മുഴക്കി, വാദ്യങ്ങൾ ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമായ ശബ്ദത്തിൽ മുഴങ്ങി.
സ തൂര്യ ഘോഷഃ സുമഹാന് ദിവമ് ആപൂരയന്ന് ഇവ । ഭരതമ് ശോക സമ്തപ്തമ് ഭൂയഃ ശോകൈഃ അരന്ധ്രയത് ॥൨-൮൧-
ആ സംഗീതോപകരണങ്ങളുടെ മഹത്തായ ശബ്ദം ആകാശം നിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി, എന്നാൽ അതു നേരത്തെ തന്നെ ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങിയ ഭാരതന്റെ ദു:ഖം ഇനിയും അധികമാക്കി.
തതഃ പ്രബുദ്ധോ ഭരതഃ തമ് ഘോഷമ് സമ്നിവര്ത്യ ച । ന അഹമ് രാജാ ഇതി ച അപി ഉക്ത്വാ ശത്രുഘ്നമ് ഇദമ് അബ്രവീത് ॥൨-൮൧-
അപ്പോൾ ഭാരതൻ ഉണർന്നു, ആ ശബ്ദം നിർത്തിച്ച ശേഷം, 'ഞാൻ രാജാവല്ല' എന്നു പറഞ്ഞ് ശത്രുഘ്നനോടു പറഞ്ഞു.