തതഃ സുഭൃശ സമ്തപ്തഃ തസ്യാഃ സര്വഃ സഖീ ജനഃ । ക്രുദ്ധമ് ആജ്ഞായ ശത്രുഘ്നമ് വ്യപലായത സര്വശഃ ॥൨-൭൮-
ശത്രുഘ്നൻ കോപത്തോടെ ഉള്ളത് കണ്ടപ്പോൾ, കുബ്ജയുടെ എല്ലാ കൂട്ടുകാരികളും അതീവ ദു:ഖത്തോടെ എല്ലാ ദിശകളിലേക്കും ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു.
അമന്ത്രയത കൃത്സ്നഃ ച തസ്യാഃ സര്വ സഖീ ജനഃ । യഥാ അയമ് സമുപക്രാന്തഃ നിഹ്ശേഷമ് നഃ കരിഷ്യതി ॥൨-൭൮-
കുബ്ജയുടെ കൂട്ടുകാരികൾ എല്ലാവരും തമ്മിൽ പറഞ്ഞത്: 'ഇവൻ നമ്മെ കണ്ടു, ഇനി നമ്മെ മുഴുവനും നശിപ്പിക്കും.'
സാനുക്രോശാമ് വദാന്യാമ് ച ധര്മജ്ഞാമ് ച യശസ്വിനീമ് । കൌസല്യാമ് ശരണമ് യാമഃ സാ ഹി നോ അസ്തു ധ്രുവാ ഗതിഃ ॥൨-൭൮-
'ദയയും ഉദാരതയും ധർമ്മബോധവും പ്രശസ്തിയും ഉള്ള കൗസല്യയിലേക്കാണ് നാം അഭയം തേടേണ്ടത്; അവൾ നമ്മുക്ക് ഉറപ്പായ ആശ്രയമായിരിക്കും.'
സ ച രോഷേണ താമ്ര അക്ഷഃ ശത്രുഘ്നഃ ശത്രു താപനഃ । വിചകര്ഷ തദാ കുബ്ജാമ് ക്രോശന്തീമ് പൃഥിവീ തലേ ॥൨-൭൮-
ശത്രുഘ്നൻ, കോപത്തിൽ കണ്ണുകൾ ചുവന്നതോടെ, ശത്രുക്കളെ ശിക്ഷിക്കുന്നവനായി നിലകൊണ്ടു, നിലവിളിച്ച കുബ്ജയെ നിലത്ത് വലിച്ചുകൊണ്ടുപോയി.
തസ്യാ ഹി ആകൃഷ്യമാണായാ മന്ഥരായാഃ തതഃ തതഃ । ചിത്രമ് ബഹു വിധമ് ഭാണ്ഡമ് പൃഥിവ്യാമ് തത് വ്യശീര്യത ॥൨-൭൮-
മന്തരയെ ഇവിടെ അവിടെ വലിച്ചിഴയ്ക്കുമ്പോൾ, അവളുടെ പലവിധ ആഭരണങ്ങളും നിലത്തേക്ക് ചിതറിപ്പോയി.
തേന ഭാണ്ഡേന സമ്കീര്ണമ് ശ്രീമദ് രാജ നിവേശനമ് । അശോഭത തദാ ഭൂയഃ ശാരദമ് ഗഗനമ് യഥാ ॥൨-൭൮-
ആ ആഭരണങ്ങൾ എല്ലാം ചിതറിപ്പിടർന്നതോടെ, അപ്പോൾ രാജധാനി അതിശയമായി ശോഭിച്ചു, ശരദ്കാലത്തെ ആകാശംപോലെയായിരുന്നു അതിന്റെ ഭംഗി.
സ ബലീ ബലവത് ക്രോധാത് ഗൃഹീത്വാ പുരുഷ ഋഷഭഃ । കൈകേയീമ് അഭിനിര്ഭര്ത്സ്യ ബഭാഷേ പരുഷമ് വചഃ ॥൨-൭൮-
ശക്തനായ ആ പുരുഷശ്രേഷ്ഠൻ, ക്രോധത്തിൽ കത്തിയവൻ, കൈകേയിയെ കഠിനമായി ശപിച്ച് കടുത്ത വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
തൈഃ വാക്യൈഃ പരുഷൈഃ ദുഹ്ഖൈഃ കൈകേയീ ഭൃശ ദുഹ്ഹിതാ । ശത്രുഘ്ന ഭയ സമ്ത്രസ്താ പുത്രമ് ശരണമ് ആഗതാ ॥൨-൭൮-
അവളുടെ കഠിനവും വേദനാജനകവുമായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, കൈകേയി അത്യന്തം ദുഃഖിതയായി, ശത്രുഘ്നന്റെ ക്രോധം ഭയന്ന് തന്റെ മകനെ ആശ്രയിച്ചു.
താമ് പ്രേക്ഷ്യ ഭരതഃ ക്രുദ്ധമ് ശത്രുഘ്നമ് ഇദമ് അബ്രവീത് । അവധ്യാഃ സര്വ ഭൂതാനാമ് പ്രമദാഃ ക്ഷമ്യതാമ് ഇതി ॥൨-൭൮-
ശത്രുഘ്നൻ ക്രുദ്ധനാകുന്നത് കണ്ടു, ഭരതൻ അവനോട് പറഞ്ഞു: 'സ്ത്രീകളെ ആരും കൊല്ലാൻ പാടില്ല; അവളെ ക്ഷമിക്കണം.'
ഹന്യാമ് അഹമ് ഇമാമ് പാപാമ് കൈകേയീമ് ദുഷ്ട ചാരിണീമ് । യദി മാമ് ധാര്മികോ രാമഃ ന അസൂയേന് മാതൃ ഘാതകമ് ॥൨-൭൮-
'ന്യായപ്രിയനായ രാമൻ എന്നെ അമ്മയെ കൊന്നവനെന്നു കുറ്റം ചുമത്തുന്നില്ലെങ്കിൽ, ഞാൻ ഈ ദുഷ്ടയായ കൈകേയിയെ കൊല്ലുമായിരുന്നു.'
ഇമാമ് അപി ഹതാമ് കുബ്ജാമ് യദി ജാനാതി രാഘവഃ । ത്വാമ് ച മാമ് ചൈവ ധര്മ ആത്മാ ന അഭിഭാഷിഷ്യതേ ധ്രുവമ് ॥൨-൭൮-
'നീതിമാനായ രാമൻ ഈ കുബ്ജയെയും കൊല്ലപ്പെട്ടതായി അറിഞ്ഞാൽ, അവൻ നിശ്ചയം നിന്നെയും എന്നെയും ഒരുപാടും സംസാരിക്കില്ല.'
ഭരതസ്യ വചഃ ശ്രുത്വാ ശത്രുഘ്നഃ ലക്ഷ്മണ അനുജഃ । ന്യവര്തത തതഃ രോഷാത് താമ് മുമോച ച മന്ഥരാമ് ॥൨-൭൮-
ഭരതന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ലക്ഷ്മണന്റെ അനിയനായ ശത്രുഘ്നൻ തന്റെ ക്രോധത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറി, മന്തരയെ വിട്ടയച്ചു.
സാ പാദ മൂലേ കൈകേയ്യാ മന്ഥരാ നിപപാത ഹ । നിഹ്ശ്വസന്തീ സുദുഹ്ഖ ആര്താ കൃപണമ് വിലലാപ ച ॥൨-൭൮-
മന്തര കൈകേയിയുടെ കാലടിയിൽ വീണു, ആഴമായ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി, ദീനം ആലാപിച്ചു.
ശത്രുഘ്ന വിക്ഷേപ വിമൂഢ സമ്ജ്ഞാമ് । സമീക്ഷ്യ കുബ്ജാമ് ഭരതസ്യ മാതാ । ശനൈഃ സമാശ്വാസയദ് ആര്ത രൂപാമ് । ക്രൌന്ചീമ് വിലഗ്നാമ് ഇവ വീക്ഷമാണാമ് ॥൨-൭൮-
ശത്രുഘ്നന്റെ ക്രൂരതയിൽ മനസ്സു മങ്ങിയ കുബ്ജയെ കണ്ടു, ഭരതന്റെ അമ്മയായ കൈകേയി അവളെ ശാന്തമായി ആശ്വസിപ്പിച്ചു; അവൾ ഒതുങ്ങി ചേർന്ന ഒരു ദുഃഖിതപക്ഷിയെപ്പോലെയായിരുന്നു.
thumb|ഏകോനാശീതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ഏകോനാശീതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എഴുപത്തൊമ്പതാം സര്ഗം കേൾക്കുക.
തതഃ പ്രഭാത സമയേ ദിവസേ അഥ ചതുര്ദശേ । സമേത്യ രാജ കര്താരഃ ഭരതമ് വാക്യമ് അബ്രുവന് ॥൨-൭൯-
അപ്പോൾ, പതിനാലാം ദിവസത്തിന്റെ പുലർച്ചെ, രാജസഭയിലെ മന്ത്രിമാർ ഒന്നിച്ചു കൂടി ഭരതനോട് സംസാരിച്ചു.
ഗതഃ ദശരഥഃ സ്വര്ഗമ് യോ നോ ഗുരുതരഃ ഗുരുഃ । രാമമ് പ്രവ്രാജ്യ വൈ ജ്യേഷ്ഠമ് ലക്ഷ്മണമ് ച മഹാ ബലമ് ॥൨-൭൯-
'നമ്മുടെ ഏറ്റവും വലിയ മൂപ്പനായ ദശരഥൻ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോയിരിക്കുന്നു; മൂത്തവനായ രാമനും ബലവാനായ ലക്ഷ്മണനും രാജ്യത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.'
ത്വമ് അദ്യ ഭവ നോ രാജാ രാജ പുത്ര മഹാ യശഃ । സമ്ഗത്യാ ന അപരാധ്നോതി രാജ്യമ് ഏതത് അനായകമ് ॥൨-൭൯-
'മഹാപ്രശസ്തനായ രാജകുമാരാ, ഇന്ന് നീ ഞങ്ങളുടെ രാജാവാകണം; രാജ്യം നേതാവില്ലാതായപ്പോൾ ഞങ്ങൾക്കു വേറെ വഴി ഇല്ല.'
ആഭിഷേചനികമ് സര്വമ് ഇദമ് ആദായ രാഘവ । പ്രതീക്ഷതേ ത്വാമ് സ്വ ജനഃ ശ്രേണയഃ ച നൃപ ആത്മജ ॥൨-൭൯-
'അഭിഷേകത്തിനുള്ള സകല വസ്തുക്കളും ഒരുക്കിയിട്ടുണ്ട്, രാഘവാ; രാജകുമാരാ, നിന്റെ ജനങ്ങളും വ്യവസായികളും നിന്നെ കാത്തിരിക്കുന്നു.'
രാജ്യമ് ഗൃഹാണ ഭരത പിതൃ പൈതാമഹമ് മഹത് । അഭിഷേചയ ച ആത്മാനമ് പാഹി ച അസ്മാന് നര ഋഷഭ ॥൨-൭൯-
'ഭരതാ, അച്ഛനും അപ്പൂപ്പനും നിന്നെ വിട്ടു നൽകിയ ഈ മഹത്തായ രാജ്യം ഏറ്റെടുത്തു, സ്വയം അഭിഷേകം ചെയ്ത് ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കണം, പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ.'
ആഭിഷേചനികമ് ഭാണ്ഡമ് കൃത്വാ സര്വമ് പ്രദക്ഷിണമ് । ഭരതഃ തമ് ജനമ് സര്വമ് പ്രത്യുവാച ധൃത വ്രതഃ ॥൨-൭൯-
അഭിഷേകസാമഗ്രികൾ എല്ലാം പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു കഴിഞ്ഞ്, വ്രതത്തിൽ ഉറച്ച ഭരതൻ അവിടെയുള്ള എല്ലാവരോടും പറഞ്ഞു.
ജ്യേഷ്ഠസ്യ രാജതാ നിത്യമ് ഉചിതാ ഹി കുലസ്യ നഃ । ന ഏവമ് ഭവന്തഃ മാമ് വക്തുമ് അര്ഹന്തി കുശലാ ജനാഃ ॥൨-൭൯-
'നമ്മുടെ കുടുംബത്തിൽ രാജത്വം എപ്പോഴും മൂത്തവനാണ് ഉചിതം; ജ്ഞാനികളായ നിങ്ങൾക്ക് ഇങ്ങനെ എന്നോട് പറയാൻ പാടില്ല.'
രാമഃ പൂര്വോ ഹി നോ ഭ്രാതാ ഭവിഷ്യതി മഹീ പതിഃ । അഹമ് തു അരണ്യേ വത്സ്യാമി വര്ഷാണി നവ പന്ച ച ॥൨-൭൯-
നമ്മുടെ മൂത്ത സഹോദരൻ രാമൻ ഭൂമിയുടെ രാജാവാകും; എന്നാൽ ഞാൻ പത്തു നാലു വർഷം കാടിൽ താമസിക്കും.
യുജ്യതാമ് മഹതീ സേനാ ചതുര് അന്ഗ മഹാ ബലാ । ആനയിഷ്യാമ്യ് അഹമ് ജ്യേഷ്ഠമ് ഭ്രാതരമ് രാഘവമ് വനാത് ॥൨-൭൯-
വലിയൊരു സൈന്യം, നാലു വിഭാഗങ്ങളോടും കൂടിയ ശക്തമായ സേന ഒരുക്കിക്കൊള്ളട്ടെ; ഞാൻ തന്നെ മൂത്ത സഹോദരനായ രാഘവനെ കാടിൽ നിന്ന് തിരികെ കൊണ്ടുവരും.
ആഭിഷേചനികമ് ചൈവ സര്വമ് ഏതത് ഉപസ്കൃതമ് । പുരഃ കൃത്യ ഗമിഷ്യാമി രാമ ഹേതോര് വനമ് പ്രതി ॥൨-൭൯-
അഭിഷേകത്തിനുള്ള എല്ലാ സാമഗ്രികളും പൂർണ്ണമായി ഒരുക്കി മുന്നിൽ എടുത്തുകൊണ്ടു ഞാൻ രാമന്റെ കാര്യം നോക്കി കാട്ടിലേക്ക് പോകും.
തത്ര ഏവ തമ് നര വ്യാഘ്രമ് അഭിഷിച്യ പുരഃ കൃതമ് । ആനേഷ്യാമി തു വൈ രാമമ് ഹവ്യ വാഹമ് ഇവ അധ്വരാത് ॥൨-൭൯-
അവിടെത്തന്നെ ആ പുരുഷസിംഹമായ രാമനെ എല്ലാ കൃത്യങ്ങളോടും കൂടി അഭിഷേകം നടത്തി, യാഗത്തിൽ നിന്ന് ഹോതൃവനെ കൊണ്ടുവരുന്നതുപോലെ തിരികെ കൊണ്ടുവരും.
ന സകാമാ കരിഷ്യാമി സ്വമ് ഇമാമ് മാതൃ ഗന്ധിനീമ് । വനേ വത്സ്യാമ്യ് അഹമ് ദുര്ഗേ രാമഃ രാജാ ഭവിഷ്യതി ॥൨-൭൯-
സ്വാർത്ഥതയുള്ള അമ്മയുടെ ആഗ്രഹങ്ങൾ ഞാൻ നിറവേറ്റില്ല; ദുഷ്കരമായ കാടിൽ ഞാൻ താമസിക്കും, രാമൻ രാജാവാകും.
ക്രിയതാമ് ശില്പിഭിഃ പന്ഥാഃ സമാനി വിഷമാണി ച । രക്ഷിണഃ ച അനുസമ്യാന്തു പഥി ദുര്ഗ വിചാരകാഃ ॥൨-൭൯-
വിവിധ സ്ഥലങ്ങളിൽ സമതലവും കുഴിയുമുള്ള വഴികൾ ശില്പികൾ നിർമ്മിക്കട്ടെ; ദുഷ്കരമായ വഴികളിൽ പരിചയമുള്ള രക്ഷകർ നമ്മോടൊപ്പം വരികയും ചെയ്യട്ടെ.
ഏവമ് സമ്ഭാഷമാണമ് തമ് രാമ ഹേതോര് നൃപ ആത്മജമ് । പ്രത്യുവാച ജനഃ സര്വഃ ശ്രീമദ് വാക്യമ് അനുത്തമമ് ॥൨-൭൯-
രാജകുമാരൻ രാമന്റെ കാര്യം പറഞ്ഞപ്പോൾ, എല്ലാവരും അതിന് ഉത്തമവും മനോഹരവുമായ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
ഏവമ് തേ ഭാഷമാണസ്യ പദ്മാ ശ്രീര് ഉപതിഷ്ഠതാമ് । യഃ ത്വമ് ജ്യേഷ്ഠേ നൃപ സുതേ പൃഥിവീമ് ദാതുമ് ഇച്ചസി ॥൨-൭൯-
നീ ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ച് മൂത്ത രാജകുമാരനായി ഭൂമി നൽകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതിനാൽ, പദ്മയായ ശ്രീദേവി എപ്പോഴും നിന്നെ അനുഗ്രഹിക്കട്ടെ.