ഭൃശമ് ആര്തതരാ ഭൂയഃ സര്വഏവ അനുഗാമിനഃ । തതഃ വിഷണ്ണൌ ശ്രാന്തൌ ച ശത്രുഘ്ന ഭരതാവ് ഉഭൌ ॥൨-൭൭-
അവരെ അനുഗമിച്ച എല്ലാവരും കൂടുതൽ ദു:ഖിതരായി; പിന്നെ, ശത്രുഘ്നനും ഭരതനും ഇരുവരും തളർന്നു, മനസ്സിൽ വിഷാദത്തോടെ—
ധരണ്യാമ് സമ്വ്യചേഷ്ടേതാമ് ഭഗ്ന ശൃന്ഗാവ് ഇവ ഋഷഭൌ । തതഃ പ്രകൃതിമാന് വൈദ്യഃ പിതുര് ഏഷാമ് പുരോഹിതഃ ॥൨-൭൭-
ഭൂമിയിൽ ഇരുവരും വേദനയിൽ കിടന്നു, കൊമ്പ് ഒടിഞ്ഞ കാളകളെപ്പോലെ; അപ്പോൾ അവരുടെ അച്ഛന്റെ യോഗ്യനായ പുരോഹിതൻ—
വസിഷ്ഠോ ഭരതമ് വാക്യമ് ഉത്ഥാപ്യ തമ് ഉവാച ഹ । ത്രയോദശോഽയമ് ദിവസഃ പിതുര്വൃത്തസ്യ തേ വിഭോ ॥൨-൭൭-
വസിഷ്ഠൻ ഭരതനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് പറഞ്ഞു: 'മഹാനുഭാവാ, അച്ഛന്റെ മരണമുണ്ടായിട്ട് ഇന്ന് പതിമൂന്നാം ദിവസമാണ്.'
സാവശേഷാസ്ഥിനിചയേ കിമിഹ ത്വമ് വിലമ്ബസേ । ത്രീണി ദ്വന്ദ്വാനി ഭൂതേഷു പ്രവൃത്താനി അവിശേഷതഃ ॥൨-൭൭-
'ഇപ്പോൾ ശേഷിക്കുന്നത് അസ്ഥികളാണ്; നീ ഇവിടെ ഇനിയും എന്തിന് താമസിക്കുന്നു? എല്ലാ ജീവികളിലും മൂന്നു ദ്വന്ദ്വങ്ങൾ അനിവാര്യമായി സംഭവിക്കുന്നു.'
തേഷു ച അപരിഹാര്യേഷു ന ഏവമ് ഭവിതുമ് അര്ഹതി । സുമന്ത്രഃ ച അപി ശത്രുഘ്നമ് ഉത്ഥാപ്യ അഭിപ്രസാദ്യ ച ॥൨-൭൭-
'അവയെ ഒഴിവാക്കാൻ കഴിയില്ല; അതിനാൽ ഇങ്ങനെ ചെയ്യേണ്ടതില്ല.' സുമന്ത്രനും ശത്രുഘ്നനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് ആശ്വസിപ്പിച്ചു.
ശ്രാവയാമ് ആസ തത്ത്വജ്ഞഃ സര്വ ഭൂത ഭവ അഭവൌ । ഉത്ഥിതൌ തൌ നര വ്യാഘ്രൌ പ്രകാശേതേ യശസ്വിനൌ ॥൨-൭൭-
സത്യത്തെ അറിയുന്ന സുമന്ത്രൻ, എല്ലാ ജീവികളുടെ ജനനവും മരണമുമെന്ന സത്യം അവർക്കു കേൾവിയായി പറഞ്ഞു; എഴുന്നേറ്റ ആ ഇരുവരും, മഹത്വത്തോടെ പ്രകാശിച്ചു.
വര്ഷ ആതപ പരിക്ലിന്നൌ പൃഥഗ് ഇന്ദ്ര ധ്വജാവ് ഇവ । അശ്രൂണി പരിമൃദ്നന്തൌ രക്ത അക്ഷൌ ദീന ഭാഷിണൌ ॥൨-൭൭-
മഴയും ചൂടും സഹിച്ച്, ഇരുവരും വേറേ വേറെയായി ഇന്ദ്രന്റെ കൊടികൾപോലെ തോന്നി; കണ്ണുകൾ ചുവന്നതും കണ്ണുനീർ തുടച്ചും, ദുഃഖം നിറഞ്ഞ സ്വരത്തിൽ അവർ സംസാരിച്ചു.
thumb|അഷ്ടസപ്തതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ അഷ്ടസപ്തതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ്-വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എഴുപത്തിയെട്ടാം സർഗം കേൾക്കൂ.
അത്ര യാത്രാമ് സമീഹന്തമ് ശത്രുഘ്നഃ ലക്ഷ്മണ അനുജഃ । ഭരതമ് ശോക സമ്തപ്തമ് ഇദമ് വചനമ് അബ്രവീത് ॥൨-൭൮-
ഭരതൻ ദുഃഖത്തിൽ കിടന്ന് യാത്രക്ക് തയ്യാറെടുക്കുമ്പോൾ, ലക്ഷ്മണന്റെ ഇളയ സഹോദരനായ ശത്രുഘ്നൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ഗതിര് യഃ സര്വ ഭൂതാനാമ് ദുഹ്ഖേ കിമ് പുനര് ആത്മനഃ । സ രാമഃ സത്ത്വ സമ്പന്നഃ സ്ത്രിയാ പ്രവ്രാജിതഃ വനമ് ॥൨-൭൮-
എല്ലാ ജീവികൾക്കും ആശ്രയമായ രാമൻ, തന്റെ ദുഃഖം എത്രയോ വലുതായിരിക്കും! സത്യസന്ധനായ ആ രാമനെ ഒരു സ്ത്രീ കാട്ടിലേക്ക് അയച്ചു.
ബലവാന് വീര്യ സമ്പന്നോ ലക്ഷ്മണോ നാമ യോ അപി അസൌ । കിമ് ന മോചയതേ രാമമ് കൃത്വാ അപി പിതൃ നിഗ്രഹമ് ॥൨-൭൮-
ശക്തനും ധൈര്യവാനുമായ ലക്ഷ്മണൻ, അച്ഛനെ തടഞ്ഞ്라도 രാമനെ മോചിപ്പിക്കാതിരിക്കാൻ എന്താണ് കാരണം?
പൂര്വമ് ഏവ തു നിഗ്രാഹ്യഃ സമവേക്ഷ്യ നയ അനയൌ । ഉത്പഥമ് യഃ സമാരൂഢോ നാര്യാ രാജാ വശമ് ഗതഃ ॥൨-൭൮-
നല്ലതും ചീത്തയും മനസ്സിലാക്കി, സ്ത്രീയുടെ വശത്തായി തെറ്റുപാതയിൽ പോയ അച്ഛനെ മുൻപേ തന്നെ തടയേണ്ടതായിരുന്നു.
ഇതി സമ്ഭാഷമാണേ തു ശത്രുഘ്നേ ലക്ഷ്മണ അനുജേ । പ്രാഗ് ദ്വാരേ അഭൂത് തദാ കുബ്ജാ സര്വ ആഭരണ ഭൂഷിതാ ॥൨-൭൮-
ശത്രുഘ്നൻ ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുമ്പോൾ, എല്ലാ ആഭരണങ്ങളാലും അലങ്കരിച്ച കുബ്ജാ കിഴക്കേ വാതിലിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
ലിപ്താ ചന്ദന സാരേണ രാജ വസ്ത്രാണി ബിഭ്രതീ । വിവിധമ് വിവിധൈസ്തൈസ്തൈര്ഭൂഷണൈശ്ച വിഭൂഷിതാ ॥൨-൭൮-
ഉത്തമമായ ചന്ദനപ്പൊടി പുരട്ടി, രാജവസ്ത്രം ധരിച്ച്, പലവിധ ആഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞ് അവൾ പ്രകാശിച്ചു.
മേഖലാ ദാമഭിഃ ചിത്രൈ രജ്ജു ബദ്ധാ ഇവ വാനരീ । ബഭാസേ ബഹുഭിര്ബദ്ധാ രജ്ജുബദ്ദേവ വാനരീ ॥൨-൭൮-
ചിത്രമായ കട്ടികൾ കെട്ടിയ കിടാരവും പല തരം കയറുകളും അണിഞ്ഞതും കൊണ്ട്, അവൾ പല കയറുകളിൽ കെട്ടിയ കുരങ്ങിനെപ്പോലെ തോന്നി.
താമ് സമീക്ഷ്യ തദാ ദ്വാഹ്സ്ഥോ ഭൃശമ് പാപസ്യ കാരിണീമ് । ഗൃഹീത്വാ അകരുണമ് കുബ്ജാമ് ശത്രുഘ്നായ ന്യവേദയത് ॥൨-൭൮-
അവളെ കണ്ട വാതിൽക്കാവൽക്കാരൻ, ദുഷ്കൃത്യത്തിന് കാരണമായ കുബ്ജയെ കരുണയില്ലാതെ പിടിച്ചു ശത്രുഘ്നന്റെ മുന്നിൽ കൊണ്ടുവന്നു.
യസ്യാഃ കൃതേ വനേ രാമഃ ന്യസ്ത ദേഹഃ ച വഃ പിതാ । സാ ഇയമ് പാപാ നൃശമ്സാ ച തസ്യാഃ കുരു യഥാ മതി ॥൨-൭൮-
ഇവളുടെ കാരണത്താൽ രാമൻ കാട്ടിൽ പോയി, നിങ്ങളുടെ അച്ഛൻ ജീവൻ വിട്ടു; ഇതാ ആ പാപിനിയും ക്രൂരിയുമാണ്—നിങ്ങൾക്ക് ഇഷ്ടം പോലെ ചെയ്യൂ.
ശത്രുഘ്നഃ ച തത് ആജ്ഞായ വചനമ് ഭൃശ ദുഹ്ഖിതഃ । അന്തഃ പുര ചരാന് സര്വാന് ഇതി ഉവാച ധൃത വ്രതഃ ॥൨-൭൮-
അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടശേഷം, ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങിയ ശത്രുഘ്നൻ ഉറച്ച മനസ്സോടെ അകത്തു വസിക്കുന്ന എല്ലാവരോടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
തീവ്രമ് ഉത്പാദിതമ് ദുഹ്ഖമ് ഭ്രാതൃഋണാമ് മേ തഥാ പിതുഃ । യയാ സാ ഇയമ് നൃശമ്സസ്യ കര്മണഃ ഫലമ് അശ്നുതാമ് ॥൨-൭൮-
എന്റെ സഹോദരന്മാർക്കും അച്ഛനും ഇത്രയും വലിയ ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കിയ ഇവൾക്ക്, അവൾ ചെയ്ത ക്രൂരതയുടെ ഫലം അനുഭവിക്കട്ടെ.
ഏവമ് ഉക്താ ച തേന ആശു സഖീ ജന സമാവൃതാ । ഗൃഹീതാ ബലവത് കുബ്ജാ സാ തത് ഗൃഹമ് അനാദയത് ॥൨-൭൮-
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ, കൂട്ടുകാരികൾ ചുറ്റിയ കുബ്ജയെ ശക്തിയായി പിടിച്ചു, അവളെ ആ വീട്ടിലേക്ക് വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ അവൾ നിലവിളിച്ചു.
തതഃ സുഭൃശ സമ്തപ്തഃ തസ്യാഃ സര്വഃ സഖീ ജനഃ । ക്രുദ്ധമ് ആജ്ഞായ ശത്രുഘ്നമ് വ്യപലായത സര്വശഃ ॥൨-൭൮-
ശത്രുഘ്നൻ കോപത്തോടെ ഉള്ളത് കണ്ടപ്പോൾ, കുബ്ജയുടെ എല്ലാ കൂട്ടുകാരികളും അതീവ ദു:ഖത്തോടെ എല്ലാ ദിശകളിലേക്കും ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു.
അമന്ത്രയത കൃത്സ്നഃ ച തസ്യാഃ സര്വ സഖീ ജനഃ । യഥാ അയമ് സമുപക്രാന്തഃ നിഹ്ശേഷമ് നഃ കരിഷ്യതി ॥൨-൭൮-
കുബ്ജയുടെ കൂട്ടുകാരികൾ എല്ലാവരും തമ്മിൽ പറഞ്ഞത്: 'ഇവൻ നമ്മെ കണ്ടു, ഇനി നമ്മെ മുഴുവനും നശിപ്പിക്കും.'
സാനുക്രോശാമ് വദാന്യാമ് ച ധര്മജ്ഞാമ് ച യശസ്വിനീമ് । കൌസല്യാമ് ശരണമ് യാമഃ സാ ഹി നോ അസ്തു ധ്രുവാ ഗതിഃ ॥൨-൭൮-
'ദയയും ഉദാരതയും ധർമ്മബോധവും പ്രശസ്തിയും ഉള്ള കൗസല്യയിലേക്കാണ് നാം അഭയം തേടേണ്ടത്; അവൾ നമ്മുക്ക് ഉറപ്പായ ആശ്രയമായിരിക്കും.'
സ ച രോഷേണ താമ്ര അക്ഷഃ ശത്രുഘ്നഃ ശത്രു താപനഃ । വിചകര്ഷ തദാ കുബ്ജാമ് ക്രോശന്തീമ് പൃഥിവീ തലേ ॥൨-൭൮-
ശത്രുഘ്നൻ, കോപത്തിൽ കണ്ണുകൾ ചുവന്നതോടെ, ശത്രുക്കളെ ശിക്ഷിക്കുന്നവനായി നിലകൊണ്ടു, നിലവിളിച്ച കുബ്ജയെ നിലത്ത് വലിച്ചുകൊണ്ടുപോയി.
തസ്യാ ഹി ആകൃഷ്യമാണായാ മന്ഥരായാഃ തതഃ തതഃ । ചിത്രമ് ബഹു വിധമ് ഭാണ്ഡമ് പൃഥിവ്യാമ് തത് വ്യശീര്യത ॥൨-൭൮-
മന്തരയെ ഇവിടെ അവിടെ വലിച്ചിഴയ്ക്കുമ്പോൾ, അവളുടെ പലവിധ ആഭരണങ്ങളും നിലത്തേക്ക് ചിതറിപ്പോയി.
തേന ഭാണ്ഡേന സമ്കീര്ണമ് ശ്രീമദ് രാജ നിവേശനമ് । അശോഭത തദാ ഭൂയഃ ശാരദമ് ഗഗനമ് യഥാ ॥൨-൭൮-
ആ ആഭരണങ്ങൾ എല്ലാം ചിതറിപ്പിടർന്നതോടെ, അപ്പോൾ രാജധാനി അതിശയമായി ശോഭിച്ചു, ശരദ്കാലത്തെ ആകാശംപോലെയായിരുന്നു അതിന്റെ ഭംഗി.
സ ബലീ ബലവത് ക്രോധാത് ഗൃഹീത്വാ പുരുഷ ഋഷഭഃ । കൈകേയീമ് അഭിനിര്ഭര്ത്സ്യ ബഭാഷേ പരുഷമ് വചഃ ॥൨-൭൮-
ശക്തനായ ആ പുരുഷശ്രേഷ്ഠൻ, ക്രോധത്തിൽ കത്തിയവൻ, കൈകേയിയെ കഠിനമായി ശപിച്ച് കടുത്ത വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
തൈഃ വാക്യൈഃ പരുഷൈഃ ദുഹ്ഖൈഃ കൈകേയീ ഭൃശ ദുഹ്ഹിതാ । ശത്രുഘ്ന ഭയ സമ്ത്രസ്താ പുത്രമ് ശരണമ് ആഗതാ ॥൨-൭൮-
അവളുടെ കഠിനവും വേദനാജനകവുമായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, കൈകേയി അത്യന്തം ദുഃഖിതയായി, ശത്രുഘ്നന്റെ ക്രോധം ഭയന്ന് തന്റെ മകനെ ആശ്രയിച്ചു.
താമ് പ്രേക്ഷ്യ ഭരതഃ ക്രുദ്ധമ് ശത്രുഘ്നമ് ഇദമ് അബ്രവീത് । അവധ്യാഃ സര്വ ഭൂതാനാമ് പ്രമദാഃ ക്ഷമ്യതാമ് ഇതി ॥൨-൭൮-
ശത്രുഘ്നൻ ക്രുദ്ധനാകുന്നത് കണ്ടു, ഭരതൻ അവനോട് പറഞ്ഞു: 'സ്ത്രീകളെ ആരും കൊല്ലാൻ പാടില്ല; അവളെ ക്ഷമിക്കണം.'
ഹന്യാമ് അഹമ് ഇമാമ് പാപാമ് കൈകേയീമ് ദുഷ്ട ചാരിണീമ് । യദി മാമ് ധാര്മികോ രാമഃ ന അസൂയേന് മാതൃ ഘാതകമ് ॥൨-൭൮-
'ന്യായപ്രിയനായ രാമൻ എന്നെ അമ്മയെ കൊന്നവനെന്നു കുറ്റം ചുമത്തുന്നില്ലെങ്കിൽ, ഞാൻ ഈ ദുഷ്ടയായ കൈകേയിയെ കൊല്ലുമായിരുന്നു.'