ഉത്ഥാപ്യമാനഃ ശക്രസ്യ യന്ത്ര ധ്വജൈവ ച്യുതഃ । അഭിപേതുസ് തതഃ സര്വേ തസ്യ അമാത്യാഃ ശുചി വ്രതമ് ॥൨-൭൭-
അവനെ എഴുന്നേൽപ്പിക്കുമ്പോൾ, ഇന്ദ്രന്റെ രഥത്തിലെ പതാക വീണതുപോലെ ആയിരുന്നു; പിന്നെ, ശുദ്ധമായ വ്രതത്തിൽ ഉറച്ചിരുന്ന അവന്റെ മന്ത്രിമാർ എല്ലാവരും അവന്റെ അടുത്തെത്തി.
അന്ത കാലേ നിപതിതമ് യയാതിമ് ഋഷയോ യഥാ । ശത്രുഘ്നഃ ച അപി ഭരതമ് ദൃഷ്ട്വാ ശോക പരിപ്ലുതമ് ॥൨-൭൭-
ജീവിതാവസാനത്തിൽ യയാതിയെ മഹർഷിമാർ കണ്ടതുപോലെ, ശത്രുഘ്നനും ഭരതനെ ദു:ഖത്തിൽ മുഴുകിയതും കണ്ടു.
വിസമ്ജ്ഞോ ന്യപതത് ഭൂമൌ ഭൂമി പാലമ് അനുസ്മരന് । ഉന്മത്തൈവ നിശ്ചേതാ വിലലാപ സുദുഹ്ഖിതഃ ॥൨-൭൭-
രാജാവിനെ ഓർത്തു, ശത്രുഘ്നൻ ബോധംകെട്ട് നിലത്ത് വീണു; മനസ്സില്ലാതെ, ഭ്രാന്തനായവനുപോലെ, അതീവ ദു:ഖത്തിൽ കരഞ്ഞു.
സ്മൃത്വാ പിതുര് ഗുണ അന്ഗാനി തനി താനി തദാ തദാ । മന്ഥരാ പ്രഭവഃ തീവ്രഃ കൈകേയീ ഗ്രാഹ സമ്കുലഃ ॥൨-൭൭-
അച്ഛന്റെ നല്ല ഗുണങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർത്തു, മന്തരയും കൈകേയിയും ഉണ്ടാക്കിയ കഠിനമായ ദു:ഖം അവനെ പിടിച്ചുപറ്റി.
വര ദാനമയോ അക്ഷോഭ്യോ അമജ്ജയത് ശോക സാഗരഃ । സുകുമാരമ് ച ബാലമ് ച സതതമ് ലാലിതമ് ത്വയാ ॥൨-൭൭-
വരദാനത്തിൽ നിന്നുയർന്ന, അളവുകിട്ടാത്ത ദു:ഖസമുദ്രം അവനെ മുഴുവൻ മുങ്ങിച്ചു; എപ്പോഴും സ്നേഹത്തോടെ വളർത്തിയ ആ സുന്ദരനായ ബാലൻ—
ക്വ താത ഭരതമ് ഹിത്വാ വിലപന്തമ് ഗതഃ ഭവാന് । നനു ഭോജ്യേഷു പാനേഷു വസ്ത്രേഷ്വ് ആഭരണേഷു ച ॥൨-൭൭-
എൻ അച്ഛനേ, ഭരതനെ ഉപേക്ഷിച്ച്, അവൻ ദു:ഖത്തിൽ വിലപിക്കുമ്പോൾ, നീ എവിടേക്കാണ് പോയത്? ഭക്ഷണവും പാനീയവും വസ്ത്രവും ആഭരണങ്ങളും ഞങ്ങൾക്ക് നൽകിയത് നീയല്ലെയോ?
പ്രവാരയസി നഃ സര്വാമ്സ് തന് നഃ കോ അദ്യ കരിഷ്യതി । അവദാരണ കാലേ തു പൃഥിവീ ന അവദീര്യതേ ॥൨-൭൭-
എല്ലാവിധ കാര്യങ്ങളിലും ഞങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചത് നീയായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അതൊക്കെ ആരാണ് ചെയ്യുക? വേർപാടിന്റെ സമയത്ത് ഭൂമി പൊട്ടിപ്പൊളിയുന്നില്ലല്ലോ.
വിഹീനാ യാ ത്വയാ രാജ്ഞാ ധര്മജ്ഞേന മഹാത്മനാ । പിതരി സ്വര്ഗമ് ആപന്നേ രാമേ ച അരണ്യമ് ആശ്രിതേ ॥൨-൭൭-
ധർമ്മം അറിയുന്ന മഹാത്മാവായ രാജാവേ, നീയില്ലാതെ, അച്ഛൻ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ പോയി, രാമൻ കാടിൽ താമസിക്കുന്നു—
കിമ് മേ ജീവിത സാമര്ഥ്യമ് പ്രവേക്ഷ്യാമി ഹുത അശനമ് । ഹീനോ ഭ്രാത്രാ ച പിത്രാ ച ശൂന്യാമ് ഇക്ഷ്വാകു പാലിതാമ് ॥൨-൭൭-
എനിക്ക് ജീവിക്കാൻ എന്താണ് ഉദ്ദേശ്യം? സഹോദരനും അച്ഛനും ഇല്ലാതെ, ഇക്ഷ്വാകുവിന്റെ ശൂന്യമായ നഗരത്തിൽ, ഞാൻ അഗ്നിയിൽ ചാടും.
അയോധ്യാമ് ന പ്രവേക്ഷ്യാമി പ്രവേക്ഷ്യാമി തപോ വനമ് । തയോഃ വിലപിതമ് ശ്രുത്വാ വ്യസനമ് ച അന്വവേക്ഷ്യ തത് ॥൨-൭൭-
അയോധ്യയിൽ ഞാൻ പ്രവേശിക്കില്ല; ഞാൻ വ്രതത്തിനുള്ള കാടിലേക്ക് പോകും. അവരുടെ വിലാപവും ദു:ഖവും കേട്ടപ്പോൾ—
ഭൃശമ് ആര്തതരാ ഭൂയഃ സര്വഏവ അനുഗാമിനഃ । തതഃ വിഷണ്ണൌ ശ്രാന്തൌ ച ശത്രുഘ്ന ഭരതാവ് ഉഭൌ ॥൨-൭൭-
അവരെ അനുഗമിച്ച എല്ലാവരും കൂടുതൽ ദു:ഖിതരായി; പിന്നെ, ശത്രുഘ്നനും ഭരതനും ഇരുവരും തളർന്നു, മനസ്സിൽ വിഷാദത്തോടെ—
ധരണ്യാമ് സമ്വ്യചേഷ്ടേതാമ് ഭഗ്ന ശൃന്ഗാവ് ഇവ ഋഷഭൌ । തതഃ പ്രകൃതിമാന് വൈദ്യഃ പിതുര് ഏഷാമ് പുരോഹിതഃ ॥൨-൭൭-
ഭൂമിയിൽ ഇരുവരും വേദനയിൽ കിടന്നു, കൊമ്പ് ഒടിഞ്ഞ കാളകളെപ്പോലെ; അപ്പോൾ അവരുടെ അച്ഛന്റെ യോഗ്യനായ പുരോഹിതൻ—
വസിഷ്ഠോ ഭരതമ് വാക്യമ് ഉത്ഥാപ്യ തമ് ഉവാച ഹ । ത്രയോദശോഽയമ് ദിവസഃ പിതുര്വൃത്തസ്യ തേ വിഭോ ॥൨-൭൭-
വസിഷ്ഠൻ ഭരതനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് പറഞ്ഞു: 'മഹാനുഭാവാ, അച്ഛന്റെ മരണമുണ്ടായിട്ട് ഇന്ന് പതിമൂന്നാം ദിവസമാണ്.'
സാവശേഷാസ്ഥിനിചയേ കിമിഹ ത്വമ് വിലമ്ബസേ । ത്രീണി ദ്വന്ദ്വാനി ഭൂതേഷു പ്രവൃത്താനി അവിശേഷതഃ ॥൨-൭൭-
'ഇപ്പോൾ ശേഷിക്കുന്നത് അസ്ഥികളാണ്; നീ ഇവിടെ ഇനിയും എന്തിന് താമസിക്കുന്നു? എല്ലാ ജീവികളിലും മൂന്നു ദ്വന്ദ്വങ്ങൾ അനിവാര്യമായി സംഭവിക്കുന്നു.'
തേഷു ച അപരിഹാര്യേഷു ന ഏവമ് ഭവിതുമ് അര്ഹതി । സുമന്ത്രഃ ച അപി ശത്രുഘ്നമ് ഉത്ഥാപ്യ അഭിപ്രസാദ്യ ച ॥൨-൭൭-
'അവയെ ഒഴിവാക്കാൻ കഴിയില്ല; അതിനാൽ ഇങ്ങനെ ചെയ്യേണ്ടതില്ല.' സുമന്ത്രനും ശത്രുഘ്നനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് ആശ്വസിപ്പിച്ചു.
ശ്രാവയാമ് ആസ തത്ത്വജ്ഞഃ സര്വ ഭൂത ഭവ അഭവൌ । ഉത്ഥിതൌ തൌ നര വ്യാഘ്രൌ പ്രകാശേതേ യശസ്വിനൌ ॥൨-൭൭-
സത്യത്തെ അറിയുന്ന സുമന്ത്രൻ, എല്ലാ ജീവികളുടെ ജനനവും മരണമുമെന്ന സത്യം അവർക്കു കേൾവിയായി പറഞ്ഞു; എഴുന്നേറ്റ ആ ഇരുവരും, മഹത്വത്തോടെ പ്രകാശിച്ചു.
വര്ഷ ആതപ പരിക്ലിന്നൌ പൃഥഗ് ഇന്ദ്ര ധ്വജാവ് ഇവ । അശ്രൂണി പരിമൃദ്നന്തൌ രക്ത അക്ഷൌ ദീന ഭാഷിണൌ ॥൨-൭൭-
മഴയും ചൂടും സഹിച്ച്, ഇരുവരും വേറേ വേറെയായി ഇന്ദ്രന്റെ കൊടികൾപോലെ തോന്നി; കണ്ണുകൾ ചുവന്നതും കണ്ണുനീർ തുടച്ചും, ദുഃഖം നിറഞ്ഞ സ്വരത്തിൽ അവർ സംസാരിച്ചു.
thumb|അഷ്ടസപ്തതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ അഷ്ടസപ്തതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ്-വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എഴുപത്തിയെട്ടാം സർഗം കേൾക്കൂ.
അത്ര യാത്രാമ് സമീഹന്തമ് ശത്രുഘ്നഃ ലക്ഷ്മണ അനുജഃ । ഭരതമ് ശോക സമ്തപ്തമ് ഇദമ് വചനമ് അബ്രവീത് ॥൨-൭൮-
ഭരതൻ ദുഃഖത്തിൽ കിടന്ന് യാത്രക്ക് തയ്യാറെടുക്കുമ്പോൾ, ലക്ഷ്മണന്റെ ഇളയ സഹോദരനായ ശത്രുഘ്നൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ഗതിര് യഃ സര്വ ഭൂതാനാമ് ദുഹ്ഖേ കിമ് പുനര് ആത്മനഃ । സ രാമഃ സത്ത്വ സമ്പന്നഃ സ്ത്രിയാ പ്രവ്രാജിതഃ വനമ് ॥൨-൭൮-
എല്ലാ ജീവികൾക്കും ആശ്രയമായ രാമൻ, തന്റെ ദുഃഖം എത്രയോ വലുതായിരിക്കും! സത്യസന്ധനായ ആ രാമനെ ഒരു സ്ത്രീ കാട്ടിലേക്ക് അയച്ചു.
ബലവാന് വീര്യ സമ്പന്നോ ലക്ഷ്മണോ നാമ യോ അപി അസൌ । കിമ് ന മോചയതേ രാമമ് കൃത്വാ അപി പിതൃ നിഗ്രഹമ് ॥൨-൭൮-
ശക്തനും ധൈര്യവാനുമായ ലക്ഷ്മണൻ, അച്ഛനെ തടഞ്ഞ്라도 രാമനെ മോചിപ്പിക്കാതിരിക്കാൻ എന്താണ് കാരണം?
പൂര്വമ് ഏവ തു നിഗ്രാഹ്യഃ സമവേക്ഷ്യ നയ അനയൌ । ഉത്പഥമ് യഃ സമാരൂഢോ നാര്യാ രാജാ വശമ് ഗതഃ ॥൨-൭൮-
നല്ലതും ചീത്തയും മനസ്സിലാക്കി, സ്ത്രീയുടെ വശത്തായി തെറ്റുപാതയിൽ പോയ അച്ഛനെ മുൻപേ തന്നെ തടയേണ്ടതായിരുന്നു.
ഇതി സമ്ഭാഷമാണേ തു ശത്രുഘ്നേ ലക്ഷ്മണ അനുജേ । പ്രാഗ് ദ്വാരേ അഭൂത് തദാ കുബ്ജാ സര്വ ആഭരണ ഭൂഷിതാ ॥൨-൭൮-
ശത്രുഘ്നൻ ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുമ്പോൾ, എല്ലാ ആഭരണങ്ങളാലും അലങ്കരിച്ച കുബ്ജാ കിഴക്കേ വാതിലിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
ലിപ്താ ചന്ദന സാരേണ രാജ വസ്ത്രാണി ബിഭ്രതീ । വിവിധമ് വിവിധൈസ്തൈസ്തൈര്ഭൂഷണൈശ്ച വിഭൂഷിതാ ॥൨-൭൮-
ഉത്തമമായ ചന്ദനപ്പൊടി പുരട്ടി, രാജവസ്ത്രം ധരിച്ച്, പലവിധ ആഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞ് അവൾ പ്രകാശിച്ചു.
മേഖലാ ദാമഭിഃ ചിത്രൈ രജ്ജു ബദ്ധാ ഇവ വാനരീ । ബഭാസേ ബഹുഭിര്ബദ്ധാ രജ്ജുബദ്ദേവ വാനരീ ॥൨-൭൮-
ചിത്രമായ കട്ടികൾ കെട്ടിയ കിടാരവും പല തരം കയറുകളും അണിഞ്ഞതും കൊണ്ട്, അവൾ പല കയറുകളിൽ കെട്ടിയ കുരങ്ങിനെപ്പോലെ തോന്നി.
താമ് സമീക്ഷ്യ തദാ ദ്വാഹ്സ്ഥോ ഭൃശമ് പാപസ്യ കാരിണീമ് । ഗൃഹീത്വാ അകരുണമ് കുബ്ജാമ് ശത്രുഘ്നായ ന്യവേദയത് ॥൨-൭൮-
അവളെ കണ്ട വാതിൽക്കാവൽക്കാരൻ, ദുഷ്കൃത്യത്തിന് കാരണമായ കുബ്ജയെ കരുണയില്ലാതെ പിടിച്ചു ശത്രുഘ്നന്റെ മുന്നിൽ കൊണ്ടുവന്നു.
യസ്യാഃ കൃതേ വനേ രാമഃ ന്യസ്ത ദേഹഃ ച വഃ പിതാ । സാ ഇയമ് പാപാ നൃശമ്സാ ച തസ്യാഃ കുരു യഥാ മതി ॥൨-൭൮-
ഇവളുടെ കാരണത്താൽ രാമൻ കാട്ടിൽ പോയി, നിങ്ങളുടെ അച്ഛൻ ജീവൻ വിട്ടു; ഇതാ ആ പാപിനിയും ക്രൂരിയുമാണ്—നിങ്ങൾക്ക് ഇഷ്ടം പോലെ ചെയ്യൂ.
ശത്രുഘ്നഃ ച തത് ആജ്ഞായ വചനമ് ഭൃശ ദുഹ്ഖിതഃ । അന്തഃ പുര ചരാന് സര്വാന് ഇതി ഉവാച ധൃത വ്രതഃ ॥൨-൭൮-
അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടശേഷം, ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങിയ ശത്രുഘ്നൻ ഉറച്ച മനസ്സോടെ അകത്തു വസിക്കുന്ന എല്ലാവരോടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
തീവ്രമ് ഉത്പാദിതമ് ദുഹ്ഖമ് ഭ്രാതൃഋണാമ് മേ തഥാ പിതുഃ । യയാ സാ ഇയമ് നൃശമ്സസ്യ കര്മണഃ ഫലമ് അശ്നുതാമ് ॥൨-൭൮-
എന്റെ സഹോദരന്മാർക്കും അച്ഛനും ഇത്രയും വലിയ ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കിയ ഇവൾക്ക്, അവൾ ചെയ്ത ക്രൂരതയുടെ ഫലം അനുഭവിക്കട്ടെ.
ഏവമ് ഉക്താ ച തേന ആശു സഖീ ജന സമാവൃതാ । ഗൃഹീതാ ബലവത് കുബ്ജാ സാ തത് ഗൃഹമ് അനാദയത് ॥൨-൭൮-
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ, കൂട്ടുകാരികൾ ചുറ്റിയ കുബ്ജയെ ശക്തിയായി പിടിച്ചു, അവളെ ആ വീട്ടിലേക്ക് വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ അവൾ നിലവിളിച്ചു.