ശിബിലായാമ് അഥ ആരോപ്യ രാജാനമ് ഗത ചേതനമ് । ബാഷ്പ കണ്ഠാ വിമനസഃ തമ് ഊഹുഃ പരിചാരകാഃ ॥൨-൭൬-
ശക്തി നഷ്ടപ്പെട്ട രാജാവിനെ ശിവിലായിൽ കിടത്തിയ ശേഷം, കണ്ണുനിറഞ്ഞ് മനസ്സു വേദനയോടെ സേവകർ അവരെ എടുത്തു കൊണ്ടുപോയി.
ഹിരണ്യമ് ച സുവര്ണമ് ച വാസാമ്സി വിവിധാനി ച । പ്രകിരന്തഃ ജനാ മാര്ഗമ് നൃപതേര് അഗ്രതഃ യയുഃ ॥൨-൭൬-
മാർഗത്തിൽ മുന്നിൽ പോയവർ സ്വർണ്ണവും പൊന്നും പലവിധ വസ്ത്രങ്ങളും വിതറി നടന്നു.
ചന്ദന അഗുരു നിര്യാസാന് സരലമ് പദ്മകമ് തഥാ । ദേവ ദാരൂണി ച ആഹൃത്യ ചിതാമ് ചക്രുസ് തഥാ അപരേ ॥൨-൭൬-
മറ്റുള്ളവർ ചന്ദനം, അഗരു, രാലുകൾ, ദേവദാരു, പൈൻ, താമരവൃക്ഷം എന്നിവ കൂട്ടി ചിത ഒരുക്കി.
ഗന്ധാന് ഉച്ച അവചാമഃ ച അന്യാമ്സ് തത്ര ദത്ത്വാ അഥ ഭൂമിപമ് । തതഃ സമ്വേശയാമ് ആസുഃ ചിതാ മധ്യേ തമ് ഋത്വിജഃ ॥൨-൭൬-
അവിടെ അപൂർവ്വവും സാധാരണവുമായ സുഗന്ധങ്ങൾ അർപ്പിച്ച ശേഷം, പുരോഹിതന്മാർ രാജാവിനെ ചിതയുടെ നടുവിൽ കിടത്തി.
തഥാ ഹുത അശനമ് ഹുത്വാ ജേപുസ് തസ്യ തദാ ഋത്വിജഃ । ജഗുഃ ച തേ യഥാ ശാസ്ത്രമ് തത്ര സാമാനി സാമഗാഃ ॥൨-൭൬-
ശുദ്ധികർമ്മങ്ങൾ അർപ്പിച്ച ശേഷം, പുരോഹിതന്മാർ മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ചു; സാമവേദം പാടുന്നവർ ശാസ്ത്രാനുസൃതമായി സാമഗാനങ്ങൾ ആലപിച്ചു.
ശിബികാഭിഃ ച യാനൈഃ ച യഥാ അര്ഹമ് തസ്യ യോഷിതഃ । നഗരാന് നിര്യയുസ് തത്ര വൃദ്ധൈഃ പരിവൃതാഃ തദാ ॥൨-൭൬-
അവരുടെ നിലയോജിച്ച്, രാജാവിന്റെ ഭാര്യമാർ മൂപ്പന്മാരുടെ കൂടെ ശിബികകളും രഥങ്ങളും കയറി നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു.
പ്രസവ്യമ് ച അപി തമ് ചക്രുര് ഋത്വിജോ അഗ്നി ചിതമ് നൃപമ് । സ്ത്രിയഃ ച ശോക സമ്തപ്താഃ കൌസല്യാ പ്രമുഖാഃ തദാ ॥൨-൭൬-
പുരോഹിതന്മാർ ചിതയിൽ രാജാവിന് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ നടത്തി; കൗസല്യയെ മുന്നിൽ നിർത്തി സ്ത്രീകൾ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി.
ക്രൌന്ചീനാമ് ഇവ നാരീണാമ് നിനാദഃ തത്ര ശുശ്രുവേ । ആര്താനാമ് കരുണമ് കാലേ ക്രോശന്തീനാമ് സഹസ്രശഃ ॥൨-൭൬-
അവിടെ ആയിരക്കണക്കിന് സ്ത്രീകൾ വേദനയോടെ കരയുന്ന ശബ്ദം, ക്രൗഞ്ചപ്പക്ഷികളുടെ നിലവിളിപോലെ, ദുഃഖം നിറഞ്ഞ് മുഴങ്ങുകയായിരുന്നു.
തതഃ രുദന്ത്യോ വിവശാ വിലപ്യ ച പുനഃ പുനഃ । യാനേഭ്യഃ സരയൂ തീരമ് അവതേരുര് വര അന്ഗനാഃ ॥൨-൭൬-
അവശരായി കരഞ്ഞ് വീണ്ടും വീണ്ടും വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, ആ മഹിളകൾ വാഹനങ്ങളിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി സരയൂ നദി തീരത്ത് എത്തി.
കൃത ഉദകമ് തേ ഭരതേന സാര്ധമ് । നൃപ അന്ഗനാ മന്ത്രി പുരോഹിതാഃ ച । പുരമ് പ്രവിശ്യ അശ്രു പരീത നേത്രാ । ഭൂമൌ ദശ അഹമ് വ്യനയന്ത ദുഹ്ഖമ് ॥൨-൭൬-
ഭരതന്റെ കൂടെ രാജാവിന്റെ ഭാര്യമാർ, മന്ത്രിമാർ, പുരോഹിതന്മാർ ചേർന്ന് ജലകർമ്മം ചെയ്തു; കണ്ണുനിറഞ്ഞ് നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, പത്ത് ദിവസം നിലത്ത് കിടന്ന് ദുഃഖിച്ചു.
thumb|സപ്തസപ്തതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ സപ്തസപ്തതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എഴുപത്തേഴാം സര്ഗം കേൾക്കുക.
തതഃ ദശ അഹേ അതിഗതേ കൃത ശൌചോ നൃപ ആത്മജഃ । ദ്വാദശേ അഹനി സമ്പ്രാപ്തേ ശ്രാദ്ധ കര്മാണി അകാരയത് ॥൨-൭൭-
പത്ത് ദിവസം കഴിഞ്ഞ് ശുദ്ധികർമ്മം പൂർത്തിയായപ്പോൾ, പന്ത്രണ്ടാം ദിവസം രാജകുമാരൻ അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ നടത്തി.
ബ്രാഹ്മണേഭ്യോ ദദൌ രത്നമ് ധനമ് അന്നമ് ച പുഷ്കലമ് । വാസാമ്സി ച മഹാര്ഹാണി രത്നാനി വിവിധാനി ച ॥൨-൭൭-
ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ധാരാളം രത്നങ്ങൾ, ധനം, ഭക്ഷണം, വിലയേറിയ വസ്ത്രങ്ങൾ, വിവിധ രത്നങ്ങൾ എന്നിവയും നൽകി.
ബാസ്തികമ് ബഹു ശുക്ലമ് ച ഗാഃ ച അപി ശതശഃ തഥാ । ദാസീ ദാസമ് ച യാനമ് ച വേശ്മാനി സുമഹാന്തി ച ॥൨-൭൭-
അവരെക്കൂടാതെ, ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ധാരാളം വെള്ളപുതപ്പുകളും, നൂറുകണക്കിന് പശുക്കളും, ദാസിയും ദാസനും, വാഹനങ്ങളും വലിയ വീടുകളും നൽകി.
ബ്രാഹ്മണേഭ്യോ ദദൌ പുത്രഃ രാജ്ഞഃ തസ്യ ഔര്ധ്വദൈഹികമ് । തതഃ പ്രഭാത സമയേ ദിവസേ അഥ ത്രയോദശേ ॥൨-൭൭-
രാജാവിന്റെ മകൻ അന്ത്യകർമ്മത്തിനായി ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ഈ ദാനങ്ങൾ നൽകി; അതിനുശേഷം, പതിമൂന്നാം ദിവസം പുലർച്ചെ,
വിലലാപ മഹാ ബാഹുര് ഭരതഃ ശോക മൂര്ചിതഃ । ശബ്ദ അപിഹിത കണ്ഠഃ ച ശോധന അര്ഥമ് ഉപാഗതഃ ॥൨-൭൭-
മഹാബാഹുവായ ഭരതൻ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി, ശബ്ദം അടങ്ങിയ കണ്ഠത്തോടെ ശുദ്ധിക്കായി സമീപിച്ചു കൊണ്ട് വിലപിച്ചു.
ചിതാ മൂലേ പിതുര് വാക്യമ് ഇദമ് ആഹ സുദുഹ്ഖിതഃ । താത യസ്മിന് നിഷൃഷ്ടഃ അഹമ് ത്വയാ ഭ്രാതരി രാഘവേ ॥൨-൭൭-
ചിതയുടെ അടിയിൽ, അതീവ ദുഃഖത്തോടെ, ഭരതൻ അച്ഛനോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
തസ്മിന് വനമ് പ്രവ്രജിതേ ശൂന്യേ ത്യക്തഃ അസ്മ്യ് അഹമ് ത്വയാ । യഥാ ഗതിര് അനാഥായാഃ പുത്രഃ പ്രവ്രാജിതഃ വനമ് ॥൨-൭൭-
രാഘവൻ വനത്തിലേക്ക് പോയപ്പോൾ, അച്ഛൻ എന്നെ അവനിൽ ഏൽപ്പിച്ച് ഉപേക്ഷിച്ചു; രക്ഷയില്ലാത്തവളെ പോലെ, രക്ഷകൻ വനത്തിലേക്ക് പോയപ്പോൾ മകനെയും ഉപേക്ഷിച്ചുപോലെയാണ്.
താമ് അമ്ബാമ് താത കൌസല്യാമ് ത്യക്ത്വാ ത്വമ് ക്വ ഗതഃ നൃപ । ദൃഷ്ട്വാ ഭസ്മ അരുണമ് തച് ച ദഗ്ധ അസ്ഥി സ്ഥാന മണ്ഡലമ് ॥൨-൭൭-
എൻ പ്രിയനായ രാജാവേ, നീ അമ്മയായ കൗസല്യയെ ഉപേക്ഷിച്ച് എവിടേക്കാണ് പോയത്? ഞാൻ ആ ചുവപ്പു നിറമുള്ള ചാരവും, കത്തിക്കഴിഞ്ഞ അസ്ഥികളുടെ വലയവും കണ്ടപ്പോൾ—
പിതുഃ ശരീര നിര്വാണമ് നിഷ്ടനന് വിഷസാദ ഹ । സ തു ദൃഷ്ട്വാ രുദന് ദീനഃ പപാത ധരണീ തലേ ॥൨-൭൭-
അച്ഛന്റെ ശരീരം ഇല്ലാതായതറിഞ്ഞ്, അവൻ ഉച്ചത്തിൽ കരഞ്ഞു, ദു:ഖത്തിൽ തളർന്നു വീണു; അതു കണ്ടു, ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങി, കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ വീണു.
ഉത്ഥാപ്യമാനഃ ശക്രസ്യ യന്ത്ര ധ്വജൈവ ച്യുതഃ । അഭിപേതുസ് തതഃ സര്വേ തസ്യ അമാത്യാഃ ശുചി വ്രതമ് ॥൨-൭൭-
അവനെ എഴുന്നേൽപ്പിക്കുമ്പോൾ, ഇന്ദ്രന്റെ രഥത്തിലെ പതാക വീണതുപോലെ ആയിരുന്നു; പിന്നെ, ശുദ്ധമായ വ്രതത്തിൽ ഉറച്ചിരുന്ന അവന്റെ മന്ത്രിമാർ എല്ലാവരും അവന്റെ അടുത്തെത്തി.
അന്ത കാലേ നിപതിതമ് യയാതിമ് ഋഷയോ യഥാ । ശത്രുഘ്നഃ ച അപി ഭരതമ് ദൃഷ്ട്വാ ശോക പരിപ്ലുതമ് ॥൨-൭൭-
ജീവിതാവസാനത്തിൽ യയാതിയെ മഹർഷിമാർ കണ്ടതുപോലെ, ശത്രുഘ്നനും ഭരതനെ ദു:ഖത്തിൽ മുഴുകിയതും കണ്ടു.
വിസമ്ജ്ഞോ ന്യപതത് ഭൂമൌ ഭൂമി പാലമ് അനുസ്മരന് । ഉന്മത്തൈവ നിശ്ചേതാ വിലലാപ സുദുഹ്ഖിതഃ ॥൨-൭൭-
രാജാവിനെ ഓർത്തു, ശത്രുഘ്നൻ ബോധംകെട്ട് നിലത്ത് വീണു; മനസ്സില്ലാതെ, ഭ്രാന്തനായവനുപോലെ, അതീവ ദു:ഖത്തിൽ കരഞ്ഞു.
സ്മൃത്വാ പിതുര് ഗുണ അന്ഗാനി തനി താനി തദാ തദാ । മന്ഥരാ പ്രഭവഃ തീവ്രഃ കൈകേയീ ഗ്രാഹ സമ്കുലഃ ॥൨-൭൭-
അച്ഛന്റെ നല്ല ഗുണങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർത്തു, മന്തരയും കൈകേയിയും ഉണ്ടാക്കിയ കഠിനമായ ദു:ഖം അവനെ പിടിച്ചുപറ്റി.
വര ദാനമയോ അക്ഷോഭ്യോ അമജ്ജയത് ശോക സാഗരഃ । സുകുമാരമ് ച ബാലമ് ച സതതമ് ലാലിതമ് ത്വയാ ॥൨-൭൭-
വരദാനത്തിൽ നിന്നുയർന്ന, അളവുകിട്ടാത്ത ദു:ഖസമുദ്രം അവനെ മുഴുവൻ മുങ്ങിച്ചു; എപ്പോഴും സ്നേഹത്തോടെ വളർത്തിയ ആ സുന്ദരനായ ബാലൻ—
ക്വ താത ഭരതമ് ഹിത്വാ വിലപന്തമ് ഗതഃ ഭവാന് । നനു ഭോജ്യേഷു പാനേഷു വസ്ത്രേഷ്വ് ആഭരണേഷു ച ॥൨-൭൭-
എൻ അച്ഛനേ, ഭരതനെ ഉപേക്ഷിച്ച്, അവൻ ദു:ഖത്തിൽ വിലപിക്കുമ്പോൾ, നീ എവിടേക്കാണ് പോയത്? ഭക്ഷണവും പാനീയവും വസ്ത്രവും ആഭരണങ്ങളും ഞങ്ങൾക്ക് നൽകിയത് നീയല്ലെയോ?
പ്രവാരയസി നഃ സര്വാമ്സ് തന് നഃ കോ അദ്യ കരിഷ്യതി । അവദാരണ കാലേ തു പൃഥിവീ ന അവദീര്യതേ ॥൨-൭൭-
എല്ലാവിധ കാര്യങ്ങളിലും ഞങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചത് നീയായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അതൊക്കെ ആരാണ് ചെയ്യുക? വേർപാടിന്റെ സമയത്ത് ഭൂമി പൊട്ടിപ്പൊളിയുന്നില്ലല്ലോ.
വിഹീനാ യാ ത്വയാ രാജ്ഞാ ധര്മജ്ഞേന മഹാത്മനാ । പിതരി സ്വര്ഗമ് ആപന്നേ രാമേ ച അരണ്യമ് ആശ്രിതേ ॥൨-൭൭-
ധർമ്മം അറിയുന്ന മഹാത്മാവായ രാജാവേ, നീയില്ലാതെ, അച്ഛൻ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ പോയി, രാമൻ കാടിൽ താമസിക്കുന്നു—
കിമ് മേ ജീവിത സാമര്ഥ്യമ് പ്രവേക്ഷ്യാമി ഹുത അശനമ് । ഹീനോ ഭ്രാത്രാ ച പിത്രാ ച ശൂന്യാമ് ഇക്ഷ്വാകു പാലിതാമ് ॥൨-൭൭-
എനിക്ക് ജീവിക്കാൻ എന്താണ് ഉദ്ദേശ്യം? സഹോദരനും അച്ഛനും ഇല്ലാതെ, ഇക്ഷ്വാകുവിന്റെ ശൂന്യമായ നഗരത്തിൽ, ഞാൻ അഗ്നിയിൽ ചാടും.
അയോധ്യാമ് ന പ്രവേക്ഷ്യാമി പ്രവേക്ഷ്യാമി തപോ വനമ് । തയോഃ വിലപിതമ് ശ്രുത്വാ വ്യസനമ് ച അന്വവേക്ഷ്യ തത് ॥൨-൭൭-
അയോധ്യയിൽ ഞാൻ പ്രവേശിക്കില്ല; ഞാൻ വ്രതത്തിനുള്ള കാടിലേക്ക് പോകും. അവരുടെ വിലാപവും ദു:ഖവും കേട്ടപ്പോൾ—