തഥാ തു ശപഥൈഃ കഷ്ടൈഃ ശപമാനമ് അചേതനമ് । ഭരതമ് ശോക സമ്തപ്തമ് കൌസല്യാ വാക്യമ് അബ്രവീത് ॥൨-൭൫-
ഇങ്ങനെ കഠിനമായ ശപഥങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ച്, ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട് ദു:ഖത്തിൽ കത്തുന്ന ഭരതനെ കണ്ടു, കൗസല്യ പറഞ്ഞു.
മമ ദുഹ്ഖമ് ഇദമ് പുത്ര ഭൂയഃ സമുപജായതേ । ശപഥൈഃ ശപമാനോ ഹി പ്രാണാന് ഉപരുണത്സി മേ ॥൨-൭൫-
മകനേ, നീ ഇങ്ങനെ ശപഥം ചെയ്യുമ്പോൾ എന്റെ ദു:ഖം കൂടുതൽ കൂടുന്നു. ഈ ശപഥങ്ങൾ കൊണ്ട് നീ എന്റെ പ്രാണൻ തന്നെ എടുത്തുകളയുന്നു.
ദിഷ്ട്യാ ന ചലിതഃ ധര്മാത് ആത്മാ തേ സഹ ലക്ഷ്മണഃ । വത്സ സത്യ പ്രതിജ്ഞോ മേ സതാമ് ലോകാന് അവാപ്സ്യസി ॥൨-൭൫-
നല്ല ഭാഗ്യത്താൽ, നീയും ലക്ഷ്മണനും ചേർന്ന് ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് വിട്ടുമാറിയില്ല. സത്യവ്രതനായ എന്റെ മകനേ, നീ സത്പുരുഷന്മാരുടെ ലോകങ്ങൾ നേടും.
ഇത്യുക്ത്വാ ചാങ്കമാനീയ ഭരതമ് ഭ്രാതൃവത്സലമ് । പരിഷ്വജ്യ മഹാബാഹുമ് രുരോദ ഭൃശദുഃഖിതാ ॥൨-൭൫-
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട്, സഹോദരന്മാരെ സ്നേഹിക്കുന്ന ഭരതനെ അമ്മ തന്റെ മടിയിൽ ഇരുത്തി, അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു, അതീവ ദുഃഖത്തിൽ ആകുലയായി കരഞ്ഞു.
ഏവമ് വിലപമാനസ്യ ദുഹ്ഖ ആര്തസ്യ മഹാത്മനഃ । മോഹാച് ച ശോക സമ്രോധാത് ബഭൂവ ലുലിതമ് മനഃ ॥൨-൭൫-
അങ്ങനെ ദുഃഖത്തിലും വേദനയിലും വിലപിച്ച മഹാത്മാവിന്റെ മനസ്സ്, മോഹത്തിലും ശോകം അടക്കുന്നതിനാലും, അലയടിച്ചു.
ലാലപ്യമാനസ്യ വിചേതനസ്യ । പ്രനഷ്ട ബുദ്ധേഃ പതിതസ്യ ഭൂമൌ । മുഹുര് മുഹുര് നിഹ്ശ്വസതഃ ച ദീര്ഘമ് । സാ തസ്യ ശോകേന ജഗാമ രാത്രിഃ ॥൨-൭൫-
ആശ്വസിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട്, ജ്ഞാനം പോയ്, നിലത്ത് വീണു, വീണ്ടും വീണ്ടും ആഴമായി ഉശിരിച്ചു, അങ്ങനെ ദുഃഖത്തിൽ ആ രാത്രി കടന്നു.
thumb|ഷട്സപ്തതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ഷട്സപ്തതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ്-വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എഴുപത്താറാം സര്ഗം കേൾക്കേണ്ടതാണ്.
തമ് ഏവമ് ശോക സമ്തപ്തമ് ഭരതമ് കേകയീ സുതമ് । ഉവാച വദതാമ് ശ്രേഷ്ഠോ വസിഷ്ഠഃ ശ്രേഷ്ഠ വാഗ് ഋഷിഃ ॥൨-൭൬-
ഇങ്ങനെ ദുഃഖത്തിൽ കത്തുന്ന കേകയിയുടെ മകനായ ഭരതനോട്, വചനങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും മഹർഷിയുമായ വസിഷ്ഠൻ സംസാരിച്ചു.
അലമ് ശോകേന ഭദ്രമ് തേ രാജ പുത്ര മഹാ യശഃ । പ്രാപ്ത കാലമ് നര പതേഃ കുരു സമ്യാനമ് ഉത്തരമ് ॥൨-൭൬-
മഹാപ്രശസ്തനായ രാജകുമാരാ, ദുഃഖം മതിയാകട്ടെ; ഇപ്പോൾ സമയമായിരിക്കുന്നു, രാജാവിന്റെ അന്തിമകർമ്മങ്ങൾ നിർവ്വഹിക്കൂ.
വസിഷ്ഠസ്യ വചഃ ശ്രുത്വാ ഭരതഃ ധാരണാമ് ഗതഃ । പ്രേത കാര്യാണി സര്വാണി കാരയാമ് ആസ ധര്മവിത് ॥൨-൭൬-
വസിഷ്ഠന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ഭരതൻ മനസ്സു ശാന്തമാക്കി, ധർമ്മം അറിയുന്നവനായി, എല്ലാ പ്രേതകർമ്മങ്ങളും നടത്താൻ തുടങ്ങി.
ഉദ്ധൃതമ് തൈല സമ്ക്ലേദാത് സ തു ഭൂമൌ നിവേശിതമ് । ആപീത വര്ണ വദനമ് പ്രസുപ്തമ് ഇവ ഭൂമിപമ് ॥൨-൭൬-
തൈലം കഴുകി പുറത്തെടുത്ത രാജാവിനെ നിലത്ത് ഇരുത്തി. അവന്റെ മുഖം നിറംകെട്ട്, ഉറങ്ങുന്നവനെപ്പോലെ അവിടെ കിടക്കുന്നു.
സമ്വേശ്യ ശയനേ ച അഗ്ര്യേ നാനാ രത്ന പരിഷ്കൃതേ । തതഃ ദശരഥമ് പുത്രഃ വിലലാപ സുദുഹ്ഖിതഃ ॥൨-൭൬-
നാനാരത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച മനോഹരമായ പന്തലിൽ കിടത്തിയ ശേഷം, ദശരഥന്റെ മകൻ അതിവേദനയോടെ വിലപിച്ചു.
കിമ് തേ വ്യവസിതമ് രാജന് പ്രോഷിതേ മയ്യ് അനാഗതേ । വിവാസ്യ രാമമ് ധര്മജ്ഞമ് ലക്ഷ്മണമ് ച മഹാ ബലമ് ॥൨-൭൬-
രാജാവേ, ഞാൻ വിദൂരത്ത് ആയിരിക്കുമ്പോൾ നീ എന്താണ് തീരുമാനിച്ചത്? ധർമ്മനിഷ്ഠനായ രാമനെയും ബലവാനായ ലക്ഷ്മണനെയും നീ വനവാസത്തിന് അയച്ചത് എന്തുകൊണ്ടാണ്?
ക്വ യാസ്യസി മഹാ രാജ ഹിത്വാ ഇമമ് ദുഹ്ഖിതമ് ജനമ് । ഹീനമ് പുരുഷ സിമ്ഹേന രാമേണ അക്ലിഷ്ട കര്മണാ ॥൨-൭൬-
മഹാരാജാവേ, രാമനെന്ന പുരുഷസിംഹനെ ഇല്ലാതെ, ഈ ദുഃഖിതരായ ജനങ്ങളെ വിട്ട് നീ എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്?
യോഗ ക്ഷേമമ് തു തേ രാജന് കോ അസ്മിന് കല്പയിതാ പുരേ । ത്വയി പ്രയാതേ സ്വഃ താത രാമേ ച വനമ് ആശ്രിതേ ॥൨-൭൬-
രാജാവേ, നീ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കും രാമൻ വനത്തിലേക്കും പോയപ്പോൾ, ഈ നഗരത്തിന്റെ ക്ഷേമവും സംരക്ഷണവും ഇനി ആരാണ് നോക്കുക?
വിധവാ പൃഥിവീ രാജമ്സ് ത്വയാ ഹീനാ ന രാജതേ । ഹീന ചന്ദ്രാ ഇവ രജനീ നഗരീ പ്രതിഭാതി മാമ് ॥൨-൭൬-
രാജാവേ, നിന്നെ ഇല്ലാതെ ഭൂമി തിളങ്ങുന്നില്ല; ചന്ദ്രൻ ഇല്ലാത്ത രാത്രിപോലെയാണ് നഗരം എന്നെ കാണപ്പെടുന്നത്.
ഏവമ് വിലപമാനമ് തമ് ഭരതമ് ദീന മാനസമ് । അബ്രവീദ് വചനമ് ഭൂയോ വസിഷ്ഠഃ തു മഹാന് ഋഷിഃ ॥൨-൭൬-
ഇങ്ങനെ ദുഃഖഭാരത്തിൽ വിലപിച്ച ഭരതനോട്, മഹർഷിയായ വസിഷ്ഠൻ വീണ്ടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
പ്രേത കാര്യാണി യാനി അസ്യ കര്തവ്യാനി വിശാമ്പതേഃ । താനി അവ്യഗ്രമ് മഹാ ബാഹോ ക്രിയതാമ് അവിചാരിതമ് ॥൨-൭൬-
ഈ മഹാരാജാവിന് ചെയ്യേണ്ട എല്ലാ പ്രേതകർമ്മങ്ങളും, നീ വൈകാതെ, ധൈര്യത്തോടെ, നിർഭാഗ്യമായി നിർവ്വഹിക്കണം.
തഥാ ഇതി ഭരതഃ വാക്യമ് വസിഷ്ഠസ്യ അഭിപൂജ്യ തത് । ഋത്വിക് പുരോഹിത ആചാര്യാമ്സ് ത്വരയാമ് ആസ സര്വശഃ ॥൨-൭൬-
അങ്ങനെ ഭരതൻ വസിഷ്ഠന്റെ വാക്കുകൾ ആദരപൂർവ്വം അംഗീകരിച്ച്, എല്ലാ പുരോഹിതന്മാരെയും ആചാര്യന്മാരെയും ഉടൻ വിളിച്ചു കൂട്ടി.
യേ തു അഗ്രതഃ നര ഇന്ദ്രസ്യാഗ്നി അഗാരാത് ബഹിഷ് കൃതാഃ । ഋത്വിഗ്ഭിര് യാജകൈഃ ചൈവ തേ ഹ്രിയന്തേ യഥാ വിധി ॥൨-൭൬-
നരേന്ദ്രന്റെ അഗ്നിഗൃഹത്തിന് പുറത്തു കാത്തിരുന്നവരെ, യജ്ഞികരും പുരോഹിതരും ആചാരപ്രകാരം അകത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോയി.
ശിബിലായാമ് അഥ ആരോപ്യ രാജാനമ് ഗത ചേതനമ് । ബാഷ്പ കണ്ഠാ വിമനസഃ തമ് ഊഹുഃ പരിചാരകാഃ ॥൨-൭൬-
ശക്തി നഷ്ടപ്പെട്ട രാജാവിനെ ശിവിലായിൽ കിടത്തിയ ശേഷം, കണ്ണുനിറഞ്ഞ് മനസ്സു വേദനയോടെ സേവകർ അവരെ എടുത്തു കൊണ്ടുപോയി.
ഹിരണ്യമ് ച സുവര്ണമ് ച വാസാമ്സി വിവിധാനി ച । പ്രകിരന്തഃ ജനാ മാര്ഗമ് നൃപതേര് അഗ്രതഃ യയുഃ ॥൨-൭൬-
മാർഗത്തിൽ മുന്നിൽ പോയവർ സ്വർണ്ണവും പൊന്നും പലവിധ വസ്ത്രങ്ങളും വിതറി നടന്നു.
ചന്ദന അഗുരു നിര്യാസാന് സരലമ് പദ്മകമ് തഥാ । ദേവ ദാരൂണി ച ആഹൃത്യ ചിതാമ് ചക്രുസ് തഥാ അപരേ ॥൨-൭൬-
മറ്റുള്ളവർ ചന്ദനം, അഗരു, രാലുകൾ, ദേവദാരു, പൈൻ, താമരവൃക്ഷം എന്നിവ കൂട്ടി ചിത ഒരുക്കി.
ഗന്ധാന് ഉച്ച അവചാമഃ ച അന്യാമ്സ് തത്ര ദത്ത്വാ അഥ ഭൂമിപമ് । തതഃ സമ്വേശയാമ് ആസുഃ ചിതാ മധ്യേ തമ് ഋത്വിജഃ ॥൨-൭൬-
അവിടെ അപൂർവ്വവും സാധാരണവുമായ സുഗന്ധങ്ങൾ അർപ്പിച്ച ശേഷം, പുരോഹിതന്മാർ രാജാവിനെ ചിതയുടെ നടുവിൽ കിടത്തി.
തഥാ ഹുത അശനമ് ഹുത്വാ ജേപുസ് തസ്യ തദാ ഋത്വിജഃ । ജഗുഃ ച തേ യഥാ ശാസ്ത്രമ് തത്ര സാമാനി സാമഗാഃ ॥൨-൭൬-
ശുദ്ധികർമ്മങ്ങൾ അർപ്പിച്ച ശേഷം, പുരോഹിതന്മാർ മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ചു; സാമവേദം പാടുന്നവർ ശാസ്ത്രാനുസൃതമായി സാമഗാനങ്ങൾ ആലപിച്ചു.
ശിബികാഭിഃ ച യാനൈഃ ച യഥാ അര്ഹമ് തസ്യ യോഷിതഃ । നഗരാന് നിര്യയുസ് തത്ര വൃദ്ധൈഃ പരിവൃതാഃ തദാ ॥൨-൭൬-
അവരുടെ നിലയോജിച്ച്, രാജാവിന്റെ ഭാര്യമാർ മൂപ്പന്മാരുടെ കൂടെ ശിബികകളും രഥങ്ങളും കയറി നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു.
പ്രസവ്യമ് ച അപി തമ് ചക്രുര് ഋത്വിജോ അഗ്നി ചിതമ് നൃപമ് । സ്ത്രിയഃ ച ശോക സമ്തപ്താഃ കൌസല്യാ പ്രമുഖാഃ തദാ ॥൨-൭൬-
പുരോഹിതന്മാർ ചിതയിൽ രാജാവിന് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ നടത്തി; കൗസല്യയെ മുന്നിൽ നിർത്തി സ്ത്രീകൾ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി.
ക്രൌന്ചീനാമ് ഇവ നാരീണാമ് നിനാദഃ തത്ര ശുശ്രുവേ । ആര്താനാമ് കരുണമ് കാലേ ക്രോശന്തീനാമ് സഹസ്രശഃ ॥൨-൭൬-
അവിടെ ആയിരക്കണക്കിന് സ്ത്രീകൾ വേദനയോടെ കരയുന്ന ശബ്ദം, ക്രൗഞ്ചപ്പക്ഷികളുടെ നിലവിളിപോലെ, ദുഃഖം നിറഞ്ഞ് മുഴങ്ങുകയായിരുന്നു.
തതഃ രുദന്ത്യോ വിവശാ വിലപ്യ ച പുനഃ പുനഃ । യാനേഭ്യഃ സരയൂ തീരമ് അവതേരുര് വര അന്ഗനാഃ ॥൨-൭൬-
അവശരായി കരഞ്ഞ് വീണ്ടും വീണ്ടും വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, ആ മഹിളകൾ വാഹനങ്ങളിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി സരയൂ നദി തീരത്ത് എത്തി.
കൃത ഉദകമ് തേ ഭരതേന സാര്ധമ് । നൃപ അന്ഗനാ മന്ത്രി പുരോഹിതാഃ ച । പുരമ് പ്രവിശ്യ അശ്രു പരീത നേത്രാ । ഭൂമൌ ദശ അഹമ് വ്യനയന്ത ദുഹ്ഖമ് ॥൨-൭൬-
ഭരതന്റെ കൂടെ രാജാവിന്റെ ഭാര്യമാർ, മന്ത്രിമാർ, പുരോഹിതന്മാർ ചേർന്ന് ജലകർമ്മം ചെയ്തു; കണ്ണുനിറഞ്ഞ് നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, പത്ത് ദിവസം നിലത്ത് കിടന്ന് ദുഃഖിച്ചു.