രുദന്തൌ രുദതീമ് ദുഃഖാത്സമേത്യാര്യാമ് മനസ്സ്വിനീമ് । ഭരതമ് പ്രത്യുവാച ഇദമ് കൌസല്യാ ഭൃശ ദുഹ്ഖിതാ ॥൨-൭൫-
തങ്ങളുമും കരയുമ്പോൾ, ദുഃഖത്തിൽ കരയുന്ന മനസ്സുള്ള മഹിളയെ സമീപിച്ചു; അതിനുശേഷം അത്യന്തം ദുഃഖിതയായ കൌസല്യ ഭരതനോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ഇദമ് തേ രാജ്യ കാമസ്യ രാജ്യമ് പ്രാപ്തമ് അകണ്ടകമ് । സമ്പ്രാപ്തമ് ബത കൈകേയ്യാ ശീഘ്രമ് ക്രൂരേണ കര്മണാ ॥൨-൭൫-
ഇപ്പോൾ നീ ആഗ്രഹിച്ച രാജ്യം നിനക്കു തടസ്സമില്ലാതെ ലഭിച്ചു; കൈകേയി അതിനെ ക്രൂരമായ പ്രവൃത്തിയിലൂടെ നിനക്കു വേഗത്തിൽ നേടിക്കൊടുത്തു.
പ്രസ്ഥാപ്യ ചീര വസനമ് പുത്രമ് മേ വന വാസിനമ് । കൈകേയീ കമ് ഗുണമ് തത്ര പശ്യതി ക്രൂര ദര്ശിനീ ॥൨-൭൫-
എന്റെ മകനെ കഷായ വസ്ത്രം ധരിച്ച് കാടിൽ താമസിപ്പിക്കാൻ അയച്ച ശേഷം, കഠിനഹൃദയമായ കൈകേയിക്ക് ഇതിൽ എന്ത് ഗുണം കാണുന്നുവെന്ന് അറിയില്ല.
ക്ഷിപ്രമ് മാമ് അപി കൈകേയീ പ്രസ്ഥാപയിതുമ് അര്ഹതി । ഹിരണ്യ നാഭോ യത്ര ആസ്തേ സുതഃ മേ സുമഹാ യശാഃ ॥൨-൭൫-
വളരെയൊടുവിൽ, എന്റെ മഹത്വമുള്ള മകൻ പൊന്നുപോലുള്ള പ്രകാശത്തോടെ കഴിയുന്നിടത്തേക്ക് കൈകേയി എന്നെയും അയയ്ക്കും.
അഥവാ സ്വയമ് ഏവ അഹമ് സുമിത്ര അനുചരാ സുഖമ് । അഗ്നി ഹോത്രമ് പുരഃ കൃത്യ പ്രസ്ഥാസ്യേ യത്ര രാഘവഃ ॥൨-൭൫-
അല്ലെങ്കിൽ, ഞാൻ തന്നെ സുമിത്രയെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട്, മുമ്പായി ഹോമം നടത്തി സന്തോഷത്തോടെ രാഘവൻ ഉള്ളിടത്തേക്ക് പോകാം.
കാമമ് വാ സ്വയമ് ഏവ അദ്യ തത്ര മാമ് നേതുമ് അര്ഹസി । യത്ര അസൌ പുരുഷ വ്യാഘ്രഃ തപ്യതേ മേ തപഃ സുതഃ ॥൨-൭൫-
അല്ലെങ്കിൽ, നീ ആഗ്രഹിച്ചാൽ, ഇന്നുതന്നെ എന്നെ അവിടേക്ക് കൊണ്ടുപോകാവുന്നതാണ്, അവിടെയാണല്ലോ പുരുഷസിംഹനായ എന്റെ മകൻ തപസ്സിൽ കഴിയുന്നത്.
ഇദമ് ഹി തവ വിസ്തീര്ണമ് ധന ധാന്യ സമാചിതമ് । ഹസ്തി അശ്വ രഥ സമ്പൂര്ണമ് രാജ്യമ് നിര്യാതിതമ് തയാ ॥൨-൭൫-
ഇവിടെ ധനവും ധാന്യവും ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞ ഈ വിശാലമായ രാജ്യം കൈകേയി നിനക്കു കൈമാറിയിരിക്കുന്നു.
ഇത്യാദിബഹുഭിര്വാക്യൈഃ ക്രൂരൈഃ സമ്ഭര്സ്തിതോഽനഘഃ । വിവ്യഥേ ഭരതസ്തീവ്രമ് വ്രണേ തുദ്യേവ സൂചിനാ ॥൨-൭൫-
ഇങ്ങനെ അനേകം കഠിനമായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, പാപരഹിതനായ ഭരതൻ അത്യന്തം വേദനിച്ചു; മുറിവിൽ സൂചി കുത്തിയതുപോലെ വേദന അനുഭവപ്പെട്ടു.
പപാത ചരണൌ തസ്യാസ്തദാ സമ്ഭ്രാന്തചേതനഃ । വിലപ്യ ബഹുധാഽസമ്ജ്ഞോ ലബ്ധസമ്ജ്ഞ്സ്തതഃ സ്ഥിതഃ ॥൨-൭൫-
അപ്പോൾ ഭരതൻ മനസ്സിൽ കലക്കംകൊണ്ട് അവളുടെ കാലിൽ വീണു, പലവിധം വിലപിച്ചു, ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു, പിന്നെ ബോധം തിരിച്ചപ്പോൾ അവിടെ നിന്നു.
ഏവമ് വിലപമാനാമ് താമ് ഭരതഃ പ്രാന്ജലിസ് തദാ । കൌസല്യാമ് പ്രത്യുവാച ഇദമ് ശോകൈഃ ബഹുഭിര് ആവൃതാമ് ॥൨-൭൫-
അവൾ ഇങ്ങനെ വിലപിക്കുമ്പോൾ, ഭരതൻ കയ്യു ചേർത്ത്, അനേകം ദുഃഖങ്ങളിൽ മൂടപ്പെട്ട കൌസല്യയോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ആര്യേ കസ്മാത് അജാനന്തമ് ഗര്ഹസേ മാമ് അകില്ബിഷമ് । വിപുലാമ് ച മമ പ്രീതിമ് സ്ഥിരാമ് ജാനാസി രാഘവേ ॥൨-൭൫-
ആര്യേ, ഞാൻ കുറ്റമില്ലാത്തവനും അറിയാത്തവനുമാണ്; എന്നെ നീ എന്തിന് കുറ്റം പറയുന്നു? രാഘവനോടുള്ള എന്റെ ആഴമുള്ള സ്ഥിരമായ സ്നേഹം നിനക്ക് അറിയാമല്ലോ.
കൃതാ ശാസ്ത്ര അനുഗാ ബുദ്ധിര് മാ ഭൂത് തസ്യ കദാചന । സത്യ സമ്ധഃ സതാമ് ശ്രേഷ്ഠോ യസ്യ ആര്യോ അനുമതേ ഗതഃ ॥൨-൭൫-
ശാസ്ത്രം അനുസരിക്കുന്ന എന്റെ മനസ്സ് ഒരിക്കലും അവനിൽ നിന്ന് മാറരുതേ; സത്യവാനും സദാചാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമാണ് അവൻ, നിന്റെ അനുമതിയുള്ളവനുമാണ്.
പ്രൈഷ്യമ് പാപീയസാമ് യാതു സൂര്യമ് ച പ്രതി മേഹതു । ഹന്തു പാദേന ഗാമ് സുപ്താമ് യസ്യ ആര്യോ അനുമതേ ഗതഃ ॥൨-൭൫-
ഏതെങ്കിലും ഏറ്റവും പാപിയായ ദാസനെ അയയ്ക്കട്ടെ, അവൻ സൂര്യനെ അപമാനിക്കട്ടെ, അല്ലെങ്കിൽ ഉറങ്ങുന്ന പശുവിനെ കാൽകൊണ്ട് അടിക്കട്ടെ — നിന്റെ സമ്മതത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവന്റെ വിധി അങ്ങനെയാണ്.
കാരയിത്വാ മഹത് കര്മ ഭര്താ ഭൃത്യമ് അനര്ഥകമ് । അധര്മഃ യോ അസ്യ സോ അസ്യാഃ തു യസ്യ ആര്യോ അനുമതേ ഗതഃ ॥൨-൭൫-
യജമാനൻ ദാസനോട് വലിയ ജോലി ചെയ്യിപ്പിച്ച്, പിന്നെ അവനെ അനാവശ്യനാക്കുകയാണെങ്കിൽ, അതാണ് അധർമ്മം — നിന്റെ സമ്മതത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവന്റെ വിധി അങ്ങനെയാണ്.
പരിപാലയമാനസ്യ രാജ്ഞോ ഭൂതാനി പുത്രവത് । തതഃ തു ദ്രുഹ്യതാമ് പാപമ് യസ്യ ആര്യോ അനുമതേ ഗതഃ ॥൨-൭൫-
രാജാവ് തന്റെ പ്രജകളെ മക്കളെപ്പോലെ സംരക്ഷിക്കുമ്പോൾ, ആരെങ്കിലും അവനെ വഞ്ചിച്ചാൽ, പാപം നിന്റെ സമ്മതത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവനിൽ വീഴട്ടെ.
ബലി ഷഡ് ഭാഗമ് ഉദ്ധൃത്യ നൃപസ്യ അരക്ഷതഃ പ്രജാഃ । അധര്മഃ യോ അസ്യ സോ അസ്യ അസ്തു യസ്യ ആര്യോ അനുമതേ ഗതഃ ॥൨-൭൫-
ബലി എന്ന ന്യായമായ ഭാഗം ഈടാക്കി രാജാവ് തന്റെ പ്രജകളെ സംരക്ഷിക്കാതെ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, അത്തരം അധർമ്മം നിന്റെ സമ്മതത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവനിൽ വീഴട്ടെ.
സമ്ശ്രുത്യ ച തപസ്വിഭ്യഃ സത്രേ വൈ യജ്ഞ ദക്ഷിണാമ് । താമ് വിപ്രലപതാമ് പാപമ് യസ്യ ആര്യോ അനുമതേ ഗതഃ ॥൨-൭൫-
യജ്ഞത്തിൽ വ്രതസ്ഥന്മാർക്ക് വാഗ്ദാനം ചെയ്ത ദാനം വഞ്ചനാപൂർവ്വം നല്കാതിരിക്കുന്നവനും, ആര്യന്റെ സമ്മതം നേടിയവനും, അങ്ങനെ പാപം ചെയ്യുന്നവനും ആകട്ടെ.
ഹസ്തി അശ്വ രഥ സമ്ബാധേ യുദ്ധേ ശസ്ത്ര സമാകുലേ । മാ സ്മ കാര്ഷീത് സതാമ് ധര്മമ് യസ്യ ആര്യോ അനുമതേ ഗതഃ ॥൨-൭൫-
ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞ യുദ്ധഭൂമിയിൽ, ആയുധങ്ങൾ നിറഞ്ഞ പോരിൽ, സത്പുരുഷന്മാരുടെ ധർമ്മം പാലിക്കാതിരിക്കുന്നവനും, ആര്യന്റെ സമ്മതം നേടിയവനും ആകട്ടെ.
ഉപദിഷ്ടമ് സുസൂക്ഷ്മ അര്ഥമ് ശാസ്ത്രമ് യത്നേന ധീമതാ । സ നാശയതു ദുഷ്ട ആത്മാ യസ്യ ആര്യോ അനുമതേ ഗതഃ ॥൨-൭൫-
ബുദ്ധിമാനായി പരിശ്രമിച്ചു പഠിപ്പിച്ച ശാസ്ത്രത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ അർത്ഥം ദുഷ്ടഹൃദയനായവൻ നശിപ്പിക്കട്ടെ, ആര്യന്റെ സമ്മതം നേടിയവൻ ആകട്ടെ.
മാ ച തമ് പ്യൂഢബാഹ്വമ്സമ് ചന്ദ്രാര്കസമ്തേജനമ് । ദ്രാക്ഷീദ്രാജ്യസ്ഥമാസീനമ് യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥൨-൭൫-
കൈകൾ അലങ്കരിച്ച്, ചന്ദ്രനും സൂര്യനും പോലെ പ്രകാശം വീശുന്നവനെയും, രാജസമ്പത്തിൽ ഇരിക്കുന്നവനെയും, ആര്യന്റെ സമ്മതം നേടിയവൻ കാണാതിരിക്കട്ടെ.
പായസമ് കൃസരമ് ചാഗമ് വൃഥാ സോ അശ്നാതു നിര്ഘൃണഃ । ഗുരൂമഃ ച അപി അവജാനാതു യസ്യ ആര്യോ അനുമതേ ഗതഃ ॥൨-൭൫-
നിര്ദയനായവൻ പാൽചേർത്ത അരിയും കഞ്ഞിയും വെറുതെ കഴിക്കട്ടെ, മുതിർന്നവരെ അവഹേളിക്കട്ടെ, ആര്യന്റെ സമ്മതം നേടിയവൻ ആകട്ടെ.
ഗാശ്ച സ്പൃശതു പാദേന ഗുരൂന് പരിവദേത്സ്വയമ് । മിത്രേ ദ്രുഹ്യേത സോഽത്യന്തമ് യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥൨-൭൫-
പശുക്കളെ കാലുകൊണ്ട് തൊടട്ടെ, മുതിർന്നവരെ സ്വയം അപമാനിക്കട്ടെ, സുഹൃത്ത്നെ പൂർണ്ണമായും വഞ്ചിക്കട്ടെ, ആര്യന്റെ സമ്മതം നേടിയവൻ ആകട്ടെ.
വിശ്വാസാത്കഥിതമ് കിമ്ചിത്പരിവാദമ് മിഥഃ ക്വചിത് । വിവൃണോതു സ ദുഷ്ടാത്മാ യസ്യാര്യോഓഽനുമതേ ഗതഃ ॥൨-൭൫-
വിശ്വാസത്തോടെ പറഞ്ഞ രഹസ്യമായ കുറ്റം മറ്റുള്ളവർക്കു വെളിപ്പെടുത്തുന്ന ദുഷ്ടഹൃദയനായവൻ ആകട്ടെ, ആര്യന്റെ സമ്മതം നേടിയവൻ ആകട്ടെ.
അകര്താ ഹ്യകൃതജ്ഞശ്ച ത്യക്താത്മാ നിരപത്രപഃ । ലോകേ ഭവതു വിദ്വേഷ്യോ യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥൨-൭൫-
എന്തും ചെയ്യാത്തവനും, നന്ദിയില്ലാത്തവനും, ആത്മാവിനെ ഉപേക്ഷിച്ചവനും, ലജ്ജയില്ലാത്തവനും, ലോകത്ത് എല്ലാവരും വെറുക്കുന്നവനും, ആര്യന്റെ സമ്മതം നേടിയവൻ ആകട്ടെ.
പുത്രൈഃ ദാരൈഃ ച ഭൃത്യൈഃ ച സ്വ ഗൃഹേ പരിവാരിതഃ । സ ഏകോ മൃഷ്ടമ് അശ്നാതു യസ്യ ആര്യോ അനുമതേ ഗതഃ ॥൨-൭൫-
മക്കളാൽ, ഭാര്യകളാൽ, ദാസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് സ്വന്തം വീട്ടിൽ ഇരുന്ന് നല്ല ഭക്ഷണം ഒറ്റയ്ക്കു കഴിക്കുന്നവൻ ആകട്ടെ, ആര്യന്റെ സമ്മതം നേടിയവൻ.
അപ്രാപ്യ സദൃശാന് ദാരാനനപത്യഃ പ്രമീയതാമ് । അനവാപ്യ ക്രിയാമ് ധര്മ്യാമ് യശ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥൨-൭൫-
തക്ക ഭാര്യയെ ലഭിക്കാതെ, സന്താനമില്ലാതെ മരിക്കട്ടെ, ധാർമ്മികമായ പ്രവൃത്തികൾ നേടാതിരിക്കട്ടെ, ആര്യന്റെ സമ്മതം നേടിയവൻ.
മാത്മനഃ സമ്തതിമ് ദ്രാക്ഷീത്സ്വേഷു ദാരേഷു ദുഃഖിതഃ । ആയുഃ സമഗ്രമപ്രാപ്യ യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥൨-൭൫-
സ്വന്തം വംശം നശിക്കുന്നതും, ഭാര്യകളിൽ ദു:ഖിതനാകുന്നതും, പൂർണ്ണമായ ആയുസ്സ് നേടാതിരിക്കുന്നതും ആകട്ടെ, ആര്യന്റെ സമ്മതം നേടിയവൻ.
രാജ സ്ത്രീ ബാല വൃദ്ധാനാമ് വധേ യത് പാപമ് ഉച്യതേ । ഭൃത്യ ത്യാഗേ ച യത് പാപമ് തത് പാപമ് പ്രതിപദ്യതാമ് ॥൨-൭൫-
രാജാവിനെ, സ്ത്രീയെ, ബാലനെ, വൃദ്ധനെ കൊല്ലുന്നതിന് ലഭിക്കുന്ന പാപവും, ദാസനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിന് ലഭിക്കുന്ന പാപവും, ആര്യന്റെ സമ്മതം നേടിയവൻ അനുഭവിക്കട്ടെ.
ലാക്ഷയാ മധുമാമ്സേന ലോഹേന ച വിഷേണ ച । സദൈവ ബിഭൃയാദ്ഭൃത്യാന് യസ്യാര്യോഽസുമതേ ഗതഃ ॥൨-൭൫-
ലക്ഷ, തേൻ, മാംസം, ഇരുമ്പ്, വിഷം എന്നിവകൊണ്ട് ദാസന്മാരെ എല്ലായ്പ്പോഴും പോഷിപ്പിക്കുന്നവൻ ആകട്ടെ, ആര്യന്റെ സമ്മതം നേടിയവൻ.
സമ്ഗ്രാമേ സമുപോഢേ സ ശത്രുപക്ഷ്ഭയമ്കരേ । പലായാമാനോ വധ്യേത യസ്യാര്യോഽനുമേ ഗതഃ ॥൨-൭൫-
യുദ്ധഭൂമിയിൽ ശത്രുവിന്റെ പടയെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നവൻ ഓടി രക്ഷപ്പെടുമ്പോൾ കൊല്ലപ്പെടട്ടെ, ആര്യന്റെ സമ്മതം നേടിയവൻ.