സദാഽപ്രതിമവൃത്തായാ ലോകധാരണകാമ്യയാ । ശ്രീമത്യാ ഗുണനിത്യായാഃ സ്വഭാവപരിചേഷ്ടയാ ॥൨-൭൪-
എപ്പോഴും ഉപമയില്ലാത്ത നല്ല പെരുമയുള്ളവളായി, ലോകം നിലനിൽക്കേണ്ടതിന്റെ ആഗ്രഹത്തിൽ, മഹത്വവും സദാചാരവും സ്വഭാവമായ ശ്രീമതിയായ അവൾ തന്റെ സ്വഭാവത്തിലും പ്രവർത്തികളിലും സദാ ഗുണപരമായിരിക്കുന്നു.
യസ്യാഃ പുത്രസഹസ്രാണി സാപി ശോചൈ കാമധുക് । കിമ് പുനര് യാ വിനാ രാമമ് കൌസല്യാ വര്തയിഷ്യതി ॥൨-൭൪-
ആവൾക്ക് ആയിരം മക്കൾ ഉണ്ടാകാമായിരുന്നാലും, അവളെല്ലാം നഷ്ടമായതുപോലെ ദുഃഖിക്കുന്നു; എന്നാൽ രാമനില്ലാതെ ജീവിക്കേണ്ടി വരുന്ന കൗസല്യക്ക് എത്രയോ കൂടുതൽ ദുഃഖം ഉണ്ടാകും.
ഏക പുത്രാ ച സാധ്വീ ച വിവത്സാ ഇയമ് ത്വയാ കൃതാ । തസ്മാത് ത്വമ് സതതമ് ദുഹ്ഖമ് പ്രേത്യ ച ഇഹ ച ലപ്സ്യസേ ॥൨-൭൪-
അവൾക്ക് ഒരേ ഒരു മകനാണ്, അതും നീ അവളെ മകനില്ലാത്തവളാക്കി. അതുകൊണ്ട്, നീ ഈ ലോകത്തും മരിച്ചശേഷവും എപ്പോഴും ദുഃഖം അനുഭവിക്കേണ്ടിവരും.
അഹമ് ഹി അപചിതിമ് ഭ്രാതുഃ പിതുഃ ച സകലാമ് ഇമാമ് । വര്ധനമ് യശസഃ ച അപി കരിഷ്യാമി ന സമ്ശയഃ ॥൨-൭൪-
സത്യമായും, ഞാൻ എന്റെ സഹോദരനും പിതാവിനും വേണ്ടിയുള്ള കടമ മുഴുവനും നിർവഹിക്കും; അവരുടെ മാനവും ഉയർത്തിക്കൊടുക്കും, ഇതിൽ ഒരു സംശയവും ഇല്ല.
ആനായയിത്വാ തനയമ് കൌസല്യായാ മഹാ ദ്യുതിമ് । സ്വയമ് ഏവ പ്രവേക്ഷ്യാമി വനമ് മുനി നിഷേവിതമ് ॥൨-൭൪-
കൗസല്യയുടെ മഹത്വമുള്ള മകനായ രാമനെ ഞാൻ തിരികെ കൊണ്ടുവന്ന ശേഷം, ഞാൻ തന്നെയാണ് സന്യാസിമാർ താമസിക്കുന്ന കാടിലേക്ക് പോകുന്നത്.
ന ഹ്യഹമ് പാപസമ്കല്പേ പാപേ പാപമ് ത്വയാ കൃതമ് । ശക്തോ ധാരയിതുമ് പൌരൈരശ്രുകണ്ഠൈ ര്നിരീക്ഷിതഃ ॥൨-൭൪-
നീ ചെയ്ത പാപം ഞാൻ സഹിക്കാനാവില്ല; നഗരവാസികൾ കണ്ണീരോടെ നോക്കുമ്പോൾ, നിന്റെ ഈ ദുഷ്ടചിന്ത ഞാൻ സഹിക്കാനാവില്ല.
സാ ത്വമഗ്നിമ് പ്രവിശ വാ സ്വയമ് വാ ദണ്ഡകാന്വിശ । രജ്ജുമ് ബധാന വാ കണ്ഠേ ന ഹി തേഽന്യത്പരായണമ് ॥൨-൭൪-
അതിനാൽ, നീ തീയിൽ ചാടുക, അല്ലെങ്കിൽ നീയേത് ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് പോകുക, അല്ലെങ്കിൽ കഴുത്തിൽ കയറ് കെട്ടുക; നിനക്ക് ഇനി മറ്റൊന്നും ആശ്രയമില്ല.
അഹമപ്യവനിമ് പ്രാപ്തേ രാമേ സത്യപരാക്രമേ । കൃതകൃത്യോ ഭവിഷ്യാമി വിപ്രവാസിതകല്മഷഃ ॥൨-൭൪-
സത്യത്തിൽ ധൈര്യത്തിലും സത്യത്തിലും ഉറച്ച രാമൻ ഭൂമിയിൽ തിരിച്ചെത്തുമ്പോൾ, ഞാൻ എന്റെ കടമ ചെയ്തവനായി, പ്രവാസത്തിന്റെ പാപം കഴുകിയവനായി മാറും.
ഇതി നാഗൈവ അരണ്യേ തോമര അന്കുശ ചോദിതഃ । പപാത ഭുവി സമ്ക്രുദ്ധോ നിഹ്ശ്വസന്ന് ഇവ പന്നഗഃ ॥൨-൭൪-
അങ്ങനെ, കാട്ടിൽ കുത്തുകളും കൊടുംകശകളും കൊണ്ട് ഉണർത്തപ്പെട്ടയാനെപ്പോലെ, അവൻ കോപത്തോടെ നിലത്ത് വീണു, പാമ്പുപോലെ ഉച്ചത്തിൽ ശ്വാസം വിട്ടു.
സമ്രക്ത നേത്രഃ ശിഥില അമ്ബരഃ തദാ । വിധൂത സര്വ ആഭരണഃ പരമ്തപഃ । ബഭൂവ ഭൂമൌ പതിതഃ നൃപ ആത്മജഃ । ശചീ പതേഃ കേതുര് ഇവ ഉത്സവ ക്ഷയേ ॥൨-൭൪-
കണ്ണുകൾ ചുവപ്പായി, വസ്ത്രങ്ങൾ അശ്രദ്ധമായി, ആഭരണങ്ങൾ എല്ലാം അകറ്റി, ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന രാജകുമാരൻ നിലത്ത് വീണു കിടന്നു, ഉത്സവം കഴിഞ്ഞശേഷം ഇന്ദ്രന്റെ കൊടി വീഴുന്നതുപോലെ.
thumb|പഞ്ചസപ്തതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ പഞ്ചസപ്തതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ്വാൽമീകിരാമായണത്തിൽ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എഴുപത്തഞ്ചാം സര്ഗം — കേൾക്കുക.
ദീര്ഘകാലാത്സമുത്ഥായ സമ്ജ്ഞാമ് ലബ്ധ്വാ ച വീര്യവാന് । നേത്രാഭ്യാമശ്രുപൂര്ണാഭ്യാമ് ദീനാമുദ്വീക്ഷ്യ മാതരമ് ॥൨-൭൫-
ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞ് ബോധം തിരിച്ചുവാങ്ങി, വീര്യശാലിയായ അവൻ കണ്ണുനിറയെ കണ്ണീരോടെ ദുഃഖിതയായ അമ്മയെ നോക്കി.
സോഽമാത്യമധ്യേഭരതോ ജനനീമഭ്യകുത്സയത് । രാജ്യമ് ന കാമയേ ജാതു മന്ത്രയേ നാപി മാതരമ് ॥൨-൭൫-
അമാത്യന്മാരുടെ ഇടയിൽ ഭരതൻ അമ്മയെ കുറ്റപ്പെടുത്തി: 'രാജ്യം എനിക്ക് ആവശ്യമില്ല, മന്ത്രിമാരോടോ അമ്മയോടോ ഞാൻ ആലോചിക്കുകയുമില്ല.'
അഭിഷേകമ് ന ജാനാമി യോ.ഭൂദ്രജ്Jനാ സമീക്ഷിതഃ । വിപ്രകൃഷ്ടേ ഹ്യഹമ് ദേശേ ശത്രുഘ്ന സഹിതോഽവസമ് ॥൨-൭൫-
'രാജാവിന്റെ ആലോചനയിലുണ്ടായിരുന്ന അഭിഷേകം എനിക്ക് അറിയില്ല; ഞാൻ ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം ദൂരദേശത്ത് താമസിച്ചിരുന്നുവല്ലോ.'
വനവാസമ് ന ജാനാമി രാമസ്യഹമ് മഹാത്മനഃ । വിവാസനമ് വാ സൌമിത്രേഃ സീതായാശ്ച യഥാഭവത് ॥൨-൭൫-
'രാമന്റെ വനവാസം എനിക്ക് അറിയില്ല, saumitrിയുടെ പ്രവാസം അല്ലെങ്കിൽ സീതയുടെ അവസ്ഥ എങ്ങനെ സംഭവിച്ചു എന്നതും എനിക്ക് അറിയില്ല.'
തഥൈവ ക്രോശതഃ തസ്യ ഭരതസ്യ മഹാത്മനഃ । കൌസല്യാ ശബ്ദമ് ആജ്ഞായ സുമിത്രാമ് ഇദമ് അബ്രവീത് ॥൨-൭൫-
ഇങ്ങനെ മഹാത്മാവായ ഭരതൻ കരയുമ്പോൾ, അവന്റെ ശബ്ദം കേട്ട് കൗസല്യ സുമിത്രയോട് ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു:
ആഗതഃ ക്രൂര കാര്യായാഃ കൈകേയ്യാ ഭരതഃ സുതഃ । തമ് അഹമ് ദ്രഷ്ടുമ് ഇച്ചാമി ഭരതമ് ദീര്ഘ ദര്ശിനമ് ॥൨-൭൫-
'ക്രൂരമായ പ്രവൃത്തിയുള്ള കൈകേയിയുടെ മകനായ ഭരതൻ എത്തിയിരിക്കുന്നു; ദൂരദർശിയായ ഭരതനെ ഞാൻ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.'
ഏവമ് ഉക്ത്വാ സുമിത്രാമ് സാ വിവര്ണാ മലിന അമ്ബരാ । പ്രതസ്ഥേ ഭരതഃ യത്ര വേപമാനാ വിചേതനാ ॥൨-൭൫-
ഇങ്ങനെ സുമിത്രയോട് പറഞ്ഞ ശേഷം, നിറം കുറഞ്ഞതും മലിനവസ്ത്രം ധരിച്ചതുമായ അവൾ വിറയച്ചും ബോധംകെട്ടും ഭരതൻ ഉള്ളിടത്തേക്ക് നടന്നു.
സ തു രാമ അനുജഃ ച അപി ശത്രുഘ്ന സഹിതഃ തദാ । പ്രതസ്ഥേ ഭരതഃ യത്ര കൌസല്യായാ നിവേശനമ് ॥൨-൭൫-
അപ്പോൾ ഭരതനും ശത്രുഘ്നനും രാമന്റെ അനിയനും ചേർന്ന് കൌസല്യയുടെ വസതിയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു.
തതഃ ശത്രുഘ്ന ഭരതൌ കൌസല്യാമ് പ്രേക്ഷ്യ ദുഹ്ഖിതൌ । പര്യഷ്വജേതാമ് ദുഹ്ഖ ആര്താമ് പതിതാമ് നഷ്ട ചേതനാമ് ॥൨-൭൫-
അവിടെ കൌസല്യയെ ദുഃഖിതയായി കണ്ട ഭരതനും ശത്രുഘ്നനും, ദുഃഖത്തിൽ മുഴുകി ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട അവളെ ചേർത്ത് പിടിച്ചു.
രുദന്തൌ രുദതീമ് ദുഃഖാത്സമേത്യാര്യാമ് മനസ്സ്വിനീമ് । ഭരതമ് പ്രത്യുവാച ഇദമ് കൌസല്യാ ഭൃശ ദുഹ്ഖിതാ ॥൨-൭൫-
തങ്ങളുമും കരയുമ്പോൾ, ദുഃഖത്തിൽ കരയുന്ന മനസ്സുള്ള മഹിളയെ സമീപിച്ചു; അതിനുശേഷം അത്യന്തം ദുഃഖിതയായ കൌസല്യ ഭരതനോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ഇദമ് തേ രാജ്യ കാമസ്യ രാജ്യമ് പ്രാപ്തമ് അകണ്ടകമ് । സമ്പ്രാപ്തമ് ബത കൈകേയ്യാ ശീഘ്രമ് ക്രൂരേണ കര്മണാ ॥൨-൭൫-
ഇപ്പോൾ നീ ആഗ്രഹിച്ച രാജ്യം നിനക്കു തടസ്സമില്ലാതെ ലഭിച്ചു; കൈകേയി അതിനെ ക്രൂരമായ പ്രവൃത്തിയിലൂടെ നിനക്കു വേഗത്തിൽ നേടിക്കൊടുത്തു.
പ്രസ്ഥാപ്യ ചീര വസനമ് പുത്രമ് മേ വന വാസിനമ് । കൈകേയീ കമ് ഗുണമ് തത്ര പശ്യതി ക്രൂര ദര്ശിനീ ॥൨-൭൫-
എന്റെ മകനെ കഷായ വസ്ത്രം ധരിച്ച് കാടിൽ താമസിപ്പിക്കാൻ അയച്ച ശേഷം, കഠിനഹൃദയമായ കൈകേയിക്ക് ഇതിൽ എന്ത് ഗുണം കാണുന്നുവെന്ന് അറിയില്ല.
ക്ഷിപ്രമ് മാമ് അപി കൈകേയീ പ്രസ്ഥാപയിതുമ് അര്ഹതി । ഹിരണ്യ നാഭോ യത്ര ആസ്തേ സുതഃ മേ സുമഹാ യശാഃ ॥൨-൭൫-
വളരെയൊടുവിൽ, എന്റെ മഹത്വമുള്ള മകൻ പൊന്നുപോലുള്ള പ്രകാശത്തോടെ കഴിയുന്നിടത്തേക്ക് കൈകേയി എന്നെയും അയയ്ക്കും.
അഥവാ സ്വയമ് ഏവ അഹമ് സുമിത്ര അനുചരാ സുഖമ് । അഗ്നി ഹോത്രമ് പുരഃ കൃത്യ പ്രസ്ഥാസ്യേ യത്ര രാഘവഃ ॥൨-൭൫-
അല്ലെങ്കിൽ, ഞാൻ തന്നെ സുമിത്രയെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട്, മുമ്പായി ഹോമം നടത്തി സന്തോഷത്തോടെ രാഘവൻ ഉള്ളിടത്തേക്ക് പോകാം.
കാമമ് വാ സ്വയമ് ഏവ അദ്യ തത്ര മാമ് നേതുമ് അര്ഹസി । യത്ര അസൌ പുരുഷ വ്യാഘ്രഃ തപ്യതേ മേ തപഃ സുതഃ ॥൨-൭൫-
അല്ലെങ്കിൽ, നീ ആഗ്രഹിച്ചാൽ, ഇന്നുതന്നെ എന്നെ അവിടേക്ക് കൊണ്ടുപോകാവുന്നതാണ്, അവിടെയാണല്ലോ പുരുഷസിംഹനായ എന്റെ മകൻ തപസ്സിൽ കഴിയുന്നത്.
ഇദമ് ഹി തവ വിസ്തീര്ണമ് ധന ധാന്യ സമാചിതമ് । ഹസ്തി അശ്വ രഥ സമ്പൂര്ണമ് രാജ്യമ് നിര്യാതിതമ് തയാ ॥൨-൭൫-
ഇവിടെ ധനവും ധാന്യവും ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞ ഈ വിശാലമായ രാജ്യം കൈകേയി നിനക്കു കൈമാറിയിരിക്കുന്നു.
ഇത്യാദിബഹുഭിര്വാക്യൈഃ ക്രൂരൈഃ സമ്ഭര്സ്തിതോഽനഘഃ । വിവ്യഥേ ഭരതസ്തീവ്രമ് വ്രണേ തുദ്യേവ സൂചിനാ ॥൨-൭൫-
ഇങ്ങനെ അനേകം കഠിനമായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, പാപരഹിതനായ ഭരതൻ അത്യന്തം വേദനിച്ചു; മുറിവിൽ സൂചി കുത്തിയതുപോലെ വേദന അനുഭവപ്പെട്ടു.
പപാത ചരണൌ തസ്യാസ്തദാ സമ്ഭ്രാന്തചേതനഃ । വിലപ്യ ബഹുധാഽസമ്ജ്ഞോ ലബ്ധസമ്ജ്ഞ്സ്തതഃ സ്ഥിതഃ ॥൨-൭൫-
അപ്പോൾ ഭരതൻ മനസ്സിൽ കലക്കംകൊണ്ട് അവളുടെ കാലിൽ വീണു, പലവിധം വിലപിച്ചു, ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു, പിന്നെ ബോധം തിരിച്ചപ്പോൾ അവിടെ നിന്നു.
ഏവമ് വിലപമാനാമ് താമ് ഭരതഃ പ്രാന്ജലിസ് തദാ । കൌസല്യാമ് പ്രത്യുവാച ഇദമ് ശോകൈഃ ബഹുഭിര് ആവൃതാമ് ॥൨-൭൫-
അവൾ ഇങ്ങനെ വിലപിക്കുമ്പോൾ, ഭരതൻ കയ്യു ചേർത്ത്, അനേകം ദുഃഖങ്ങളിൽ മൂടപ്പെട്ട കൌസല്യയോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.