അധസ്താത് വ്രജതഃ തസ്യാഃ സുര രാജ്ഞോ മഹാത്മനഃ । ബിന്ദവഃ പതിതാ ഗാത്രേ സൂക്ഷ്മാഃ സുരഭി ഗന്ധിനഃ ॥൨-൭൪-
ആ മഹാത്മാവായ ദേവരാജാവിന്റെ താഴെ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ, സുരഭിയുടെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് സുഗന്ധമുള്ള ചെറുതായിട്ടുള്ള തുള്ളികൾ വീണു.
ഇന്ദ്രോഽപ്യശ്രുനിപാതമ് തമ് സ്വഗാത്രേ പുണ്യഗന്ധിനമ് । സുരഭിമ് മന്യതേ ദൃഷ്ട്വാ ഭൂയസീമ് താമ് സുരേശ്വരഃ ॥൨-൭൪-
സ്വന്തം ശരീരത്തിൽ ആ സുഗന്ധമുള്ള കണ്ണുനീർ വീഴുന്നത് കണ്ട ദേവരാജാവായ ഇന്ദ്രൻ, സുരഭിയെ കൂടുതൽ മാന്യമായി കണക്കാക്കി.
നിരീക്സമാണഃ ശക്രസ്താമ് ദദര്ശ സുരഭിമ് സ്ഥിതാമ് । ആകാശേ വിഷ്ഠിതാമ് ദീനാമ് രുദതീമ് ഭൃശദുഃഖിതാമ് ॥൨-൭൪-
ശക്രൻ അവളെ നോക്കി; ആകാശത്ത് നില്ക്കുന്ന, ദുഃഖിതയായി കരയുന്ന സുരഭിയെ അവൻ കണ്ടു.
താമ് ദൃഷ്ട്വാ ശോക സമ്തപ്താമ് വജ്ര പാണിര് യശസ്വിനീമ് । ഇന്ദ്രഃ പ്രാന്ജലിര് ഉദ്വിഗ്നഃ സുര രാജോ അബ്രവീദ് വചഃ ॥൨-൭൪-
ദുഃഖത്തിൽ കത്തുന്ന സുരഭിയെ കണ്ടപ്പോൾ, വജ്രായുധം കൈവശമുള്ള പ്രശസ്തനായ ഇന്ദ്രൻ ഭയത്തോടെ കൈകൂപ്പി അവളോട് പറഞ്ഞു.
ഭയമ് കച്ചിന് ന ച അസ്മാസു കുതശ്ചിത് വിദ്യതേ മഹത് । കുതഃ നിമിത്തഃ ശോകഃ തേ ബ്രൂഹി സര്വ ഹിത ഏഷിണി ॥൨-൭൪-
'നമ്മളിൽ നിന്ന് എവിടെയും വലിയ ഭയം ഇല്ലല്ലോ? എന്താണ് നിനക്ക് ഈ ദുഃഖത്തിന് കാരണമെന്നു പറയൂ, എല്ലാവർക്കും നല്ലത് ആഗ്രഹിക്കുന്നവളേ.'
ഏവമ് ഉക്താ തു സുരഭിഃ സുര രാജേന ധീമതാ । പത്യുവാച തതഃ ധീരാ വാക്യമ് വാക്യ വിശാരദാ ॥൨-൭൪-
ഇങ്ങനെ ബുദ്ധിമാനായ ദേവരാജാവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, വാക്കിൽ പാടവമുള്ള ധീരയായ സുരഭി ഇന്ദ്രനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
ശാന്തമ് പാതമ് ന വഃ കിമ്ചിത് കുതശ്ചിത് അമര അധിപ । അഹമ് തു മഗ്നൌ ശോചാമി സ്വ പുത്രൌ വിഷമേ സ്ഥിതൌ ॥൨-൭൪-
'ദേവന്മാരുടെ രാജാവേ, നിങ്ങള്ക്ക് എവിടെയും നിന്ന് യാതൊരു അപകടവും ഇല്ല; പക്ഷേ, ദുരിതത്തിൽ കഴിയുന്ന എന്റെ സ്വന്തം മക്കളെക്കുറിച്ചാണ് ഞാൻ ദുഃഖിക്കുന്നത്.'
ഏതൌ ദൃഷ്ട്വാ കൃഷൌ ദീനൌ സൂര്യ രശ്മി പ്രതാപിനൌ । അര്ധ്യമാനൌ ബലീ വര്ദൌ കര്ഷകേണ സുര അധിപ ॥൨-൭൪-
'ഇവരെ ഇങ്ങനെ ക്ഷീണിച്ചും ദുർബലരായും സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങളിൽ കത്തിയും, കർഷകൻ കൃഷി ചെയ്യുന്നതിൽ തളർന്നു കിടക്കുന്നതും കണ്ടപ്പോൾ ദേവരാജാവേ, ഞാൻ ദു:ഖിക്കുന്നു.'
മമ കായാത് പ്രസൂതൌ ഹി ദുഹ്ഖിതൌ ഭാര പീഡിതൌ । യൌ ദൃഷ്ട്വാ പരിതപ്യേ അഹമ് ന അസ്തി പുത്ര സമഃ പ്രിയഃ ॥൨-൭൪-
'എന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ച, ബുദ്ധിമുട്ടിലും ഭാരത്തിൽ തളർന്നും കിടക്കുന്ന ഈ മക്കളെ കണ്ടപ്പോൾ ഞാൻ വേദനിക്കുന്നു; മകനേക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ടത് മറ്റൊന്നുമില്ല.'
യസ്യാഃ പുത്ര സഹസ്ത്രൈസ്തു കൃത്സ്നമ് വ്യാപ്തമിദമ് ജഗത് । താമ് ദൃഷ്ട്വാ രുദതീമ് ശക്രോ ന സുതാന്മന്യതേ പരമ് ॥൨-൭൪-
'ആയിരം മക്കൾ കൊണ്ട് ഈ ലോകം മുഴുവൻ നിറച്ചവളായ സുരഭിയെ കരയുന്നത് കണ്ടിട്ടും, ശക്രൻ മകനേക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ടവനായി മറ്റാരെയും കണക്കാക്കുന്നില്ല.'
സദാഽപ്രതിമവൃത്തായാ ലോകധാരണകാമ്യയാ । ശ്രീമത്യാ ഗുണനിത്യായാഃ സ്വഭാവപരിചേഷ്ടയാ ॥൨-൭൪-
എപ്പോഴും ഉപമയില്ലാത്ത നല്ല പെരുമയുള്ളവളായി, ലോകം നിലനിൽക്കേണ്ടതിന്റെ ആഗ്രഹത്തിൽ, മഹത്വവും സദാചാരവും സ്വഭാവമായ ശ്രീമതിയായ അവൾ തന്റെ സ്വഭാവത്തിലും പ്രവർത്തികളിലും സദാ ഗുണപരമായിരിക്കുന്നു.
യസ്യാഃ പുത്രസഹസ്രാണി സാപി ശോചൈ കാമധുക് । കിമ് പുനര് യാ വിനാ രാമമ് കൌസല്യാ വര്തയിഷ്യതി ॥൨-൭൪-
ആവൾക്ക് ആയിരം മക്കൾ ഉണ്ടാകാമായിരുന്നാലും, അവളെല്ലാം നഷ്ടമായതുപോലെ ദുഃഖിക്കുന്നു; എന്നാൽ രാമനില്ലാതെ ജീവിക്കേണ്ടി വരുന്ന കൗസല്യക്ക് എത്രയോ കൂടുതൽ ദുഃഖം ഉണ്ടാകും.
ഏക പുത്രാ ച സാധ്വീ ച വിവത്സാ ഇയമ് ത്വയാ കൃതാ । തസ്മാത് ത്വമ് സതതമ് ദുഹ്ഖമ് പ്രേത്യ ച ഇഹ ച ലപ്സ്യസേ ॥൨-൭൪-
അവൾക്ക് ഒരേ ഒരു മകനാണ്, അതും നീ അവളെ മകനില്ലാത്തവളാക്കി. അതുകൊണ്ട്, നീ ഈ ലോകത്തും മരിച്ചശേഷവും എപ്പോഴും ദുഃഖം അനുഭവിക്കേണ്ടിവരും.
അഹമ് ഹി അപചിതിമ് ഭ്രാതുഃ പിതുഃ ച സകലാമ് ഇമാമ് । വര്ധനമ് യശസഃ ച അപി കരിഷ്യാമി ന സമ്ശയഃ ॥൨-൭൪-
സത്യമായും, ഞാൻ എന്റെ സഹോദരനും പിതാവിനും വേണ്ടിയുള്ള കടമ മുഴുവനും നിർവഹിക്കും; അവരുടെ മാനവും ഉയർത്തിക്കൊടുക്കും, ഇതിൽ ഒരു സംശയവും ഇല്ല.
ആനായയിത്വാ തനയമ് കൌസല്യായാ മഹാ ദ്യുതിമ് । സ്വയമ് ഏവ പ്രവേക്ഷ്യാമി വനമ് മുനി നിഷേവിതമ് ॥൨-൭൪-
കൗസല്യയുടെ മഹത്വമുള്ള മകനായ രാമനെ ഞാൻ തിരികെ കൊണ്ടുവന്ന ശേഷം, ഞാൻ തന്നെയാണ് സന്യാസിമാർ താമസിക്കുന്ന കാടിലേക്ക് പോകുന്നത്.
ന ഹ്യഹമ് പാപസമ്കല്പേ പാപേ പാപമ് ത്വയാ കൃതമ് । ശക്തോ ധാരയിതുമ് പൌരൈരശ്രുകണ്ഠൈ ര്നിരീക്ഷിതഃ ॥൨-൭൪-
നീ ചെയ്ത പാപം ഞാൻ സഹിക്കാനാവില്ല; നഗരവാസികൾ കണ്ണീരോടെ നോക്കുമ്പോൾ, നിന്റെ ഈ ദുഷ്ടചിന്ത ഞാൻ സഹിക്കാനാവില്ല.
സാ ത്വമഗ്നിമ് പ്രവിശ വാ സ്വയമ് വാ ദണ്ഡകാന്വിശ । രജ്ജുമ് ബധാന വാ കണ്ഠേ ന ഹി തേഽന്യത്പരായണമ് ॥൨-൭൪-
അതിനാൽ, നീ തീയിൽ ചാടുക, അല്ലെങ്കിൽ നീയേത് ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് പോകുക, അല്ലെങ്കിൽ കഴുത്തിൽ കയറ് കെട്ടുക; നിനക്ക് ഇനി മറ്റൊന്നും ആശ്രയമില്ല.
അഹമപ്യവനിമ് പ്രാപ്തേ രാമേ സത്യപരാക്രമേ । കൃതകൃത്യോ ഭവിഷ്യാമി വിപ്രവാസിതകല്മഷഃ ॥൨-൭൪-
സത്യത്തിൽ ധൈര്യത്തിലും സത്യത്തിലും ഉറച്ച രാമൻ ഭൂമിയിൽ തിരിച്ചെത്തുമ്പോൾ, ഞാൻ എന്റെ കടമ ചെയ്തവനായി, പ്രവാസത്തിന്റെ പാപം കഴുകിയവനായി മാറും.
ഇതി നാഗൈവ അരണ്യേ തോമര അന്കുശ ചോദിതഃ । പപാത ഭുവി സമ്ക്രുദ്ധോ നിഹ്ശ്വസന്ന് ഇവ പന്നഗഃ ॥൨-൭൪-
അങ്ങനെ, കാട്ടിൽ കുത്തുകളും കൊടുംകശകളും കൊണ്ട് ഉണർത്തപ്പെട്ടയാനെപ്പോലെ, അവൻ കോപത്തോടെ നിലത്ത് വീണു, പാമ്പുപോലെ ഉച്ചത്തിൽ ശ്വാസം വിട്ടു.
സമ്രക്ത നേത്രഃ ശിഥില അമ്ബരഃ തദാ । വിധൂത സര്വ ആഭരണഃ പരമ്തപഃ । ബഭൂവ ഭൂമൌ പതിതഃ നൃപ ആത്മജഃ । ശചീ പതേഃ കേതുര് ഇവ ഉത്സവ ക്ഷയേ ॥൨-൭൪-
കണ്ണുകൾ ചുവപ്പായി, വസ്ത്രങ്ങൾ അശ്രദ്ധമായി, ആഭരണങ്ങൾ എല്ലാം അകറ്റി, ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന രാജകുമാരൻ നിലത്ത് വീണു കിടന്നു, ഉത്സവം കഴിഞ്ഞശേഷം ഇന്ദ്രന്റെ കൊടി വീഴുന്നതുപോലെ.
thumb|പഞ്ചസപ്തതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ പഞ്ചസപ്തതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ്വാൽമീകിരാമായണത്തിൽ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എഴുപത്തഞ്ചാം സര്ഗം — കേൾക്കുക.
ദീര്ഘകാലാത്സമുത്ഥായ സമ്ജ്ഞാമ് ലബ്ധ്വാ ച വീര്യവാന് । നേത്രാഭ്യാമശ്രുപൂര്ണാഭ്യാമ് ദീനാമുദ്വീക്ഷ്യ മാതരമ് ॥൨-൭൫-
ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞ് ബോധം തിരിച്ചുവാങ്ങി, വീര്യശാലിയായ അവൻ കണ്ണുനിറയെ കണ്ണീരോടെ ദുഃഖിതയായ അമ്മയെ നോക്കി.
സോഽമാത്യമധ്യേഭരതോ ജനനീമഭ്യകുത്സയത് । രാജ്യമ് ന കാമയേ ജാതു മന്ത്രയേ നാപി മാതരമ് ॥൨-൭൫-
അമാത്യന്മാരുടെ ഇടയിൽ ഭരതൻ അമ്മയെ കുറ്റപ്പെടുത്തി: 'രാജ്യം എനിക്ക് ആവശ്യമില്ല, മന്ത്രിമാരോടോ അമ്മയോടോ ഞാൻ ആലോചിക്കുകയുമില്ല.'
അഭിഷേകമ് ന ജാനാമി യോ.ഭൂദ്രജ്Jനാ സമീക്ഷിതഃ । വിപ്രകൃഷ്ടേ ഹ്യഹമ് ദേശേ ശത്രുഘ്ന സഹിതോഽവസമ് ॥൨-൭൫-
'രാജാവിന്റെ ആലോചനയിലുണ്ടായിരുന്ന അഭിഷേകം എനിക്ക് അറിയില്ല; ഞാൻ ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം ദൂരദേശത്ത് താമസിച്ചിരുന്നുവല്ലോ.'
വനവാസമ് ന ജാനാമി രാമസ്യഹമ് മഹാത്മനഃ । വിവാസനമ് വാ സൌമിത്രേഃ സീതായാശ്ച യഥാഭവത് ॥൨-൭൫-
'രാമന്റെ വനവാസം എനിക്ക് അറിയില്ല, saumitrിയുടെ പ്രവാസം അല്ലെങ്കിൽ സീതയുടെ അവസ്ഥ എങ്ങനെ സംഭവിച്ചു എന്നതും എനിക്ക് അറിയില്ല.'
തഥൈവ ക്രോശതഃ തസ്യ ഭരതസ്യ മഹാത്മനഃ । കൌസല്യാ ശബ്ദമ് ആജ്ഞായ സുമിത്രാമ് ഇദമ് അബ്രവീത് ॥൨-൭൫-
ഇങ്ങനെ മഹാത്മാവായ ഭരതൻ കരയുമ്പോൾ, അവന്റെ ശബ്ദം കേട്ട് കൗസല്യ സുമിത്രയോട് ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു:
ആഗതഃ ക്രൂര കാര്യായാഃ കൈകേയ്യാ ഭരതഃ സുതഃ । തമ് അഹമ് ദ്രഷ്ടുമ് ഇച്ചാമി ഭരതമ് ദീര്ഘ ദര്ശിനമ് ॥൨-൭൫-
'ക്രൂരമായ പ്രവൃത്തിയുള്ള കൈകേയിയുടെ മകനായ ഭരതൻ എത്തിയിരിക്കുന്നു; ദൂരദർശിയായ ഭരതനെ ഞാൻ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.'
ഏവമ് ഉക്ത്വാ സുമിത്രാമ് സാ വിവര്ണാ മലിന അമ്ബരാ । പ്രതസ്ഥേ ഭരതഃ യത്ര വേപമാനാ വിചേതനാ ॥൨-൭൫-
ഇങ്ങനെ സുമിത്രയോട് പറഞ്ഞ ശേഷം, നിറം കുറഞ്ഞതും മലിനവസ്ത്രം ധരിച്ചതുമായ അവൾ വിറയച്ചും ബോധംകെട്ടും ഭരതൻ ഉള്ളിടത്തേക്ക് നടന്നു.
സ തു രാമ അനുജഃ ച അപി ശത്രുഘ്ന സഹിതഃ തദാ । പ്രതസ്ഥേ ഭരതഃ യത്ര കൌസല്യായാ നിവേശനമ് ॥൨-൭൫-
അപ്പോൾ ഭരതനും ശത്രുഘ്നനും രാമന്റെ അനിയനും ചേർന്ന് കൌസല്യയുടെ വസതിയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു.
തതഃ ശത്രുഘ്ന ഭരതൌ കൌസല്യാമ് പ്രേക്ഷ്യ ദുഹ്ഖിതൌ । പര്യഷ്വജേതാമ് ദുഹ്ഖ ആര്താമ് പതിതാമ് നഷ്ട ചേതനാമ് ॥൨-൭൫-
അവിടെ കൌസല്യയെ ദുഃഖിതയായി കണ്ട ഭരതനും ശത്രുഘ്നനും, ദുഃഖത്തിൽ മുഴുകി ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട അവളെ ചേർത്ത് പിടിച്ചു.