മാതൃ രൂപേ മമ അമിത്രേ നൃശമ്സേ രാജ്യ കാമുകേ । ന തേ അഹമ് അഭിഭാഷ്യോ അസ്മി ദുര്വൃത്തേ പതി ഘാതിനി ॥൨-൭൪-
നീ അമ്മയുടെ രൂപത്തിൽ എനിക്ക് ശത്രുവാണ്, ക്രൂരളും രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നവളും. ദുഷ്പ്രവൃത്തിയുള്ള ഭർത്താവിനെ നശിപ്പിച്ചവളേ, ഞാൻ നിന്നോട് സംസാരിക്കേണ്ടതില്ല.
കൌസല്യാ ച സുമിത്രാ ച യാഃ ച അന്യാ മമ മാതരഃ । ദുഹ്ഖേന മഹതാ ആവിഷ്ടാഃ ത്വാമ് പ്രാപ്യ കുല ദൂഷിണീമ് ॥൨-൭൪-
കൗസല്യയും സുമിത്രയും മറ്റു അമ്മമാരും, വലിയ ദു:ഖത്തിൽ ആകുന്നു; നീ കുടുംബത്തെ കളങ്കപ്പെടുത്തിയത് കൊണ്ടാണ് അവർക്കിതു സംഭവിച്ചത്.
ന ത്വമ് അശ്വ പതേഃ കന്യാ ധര്മ രാജസ്യ ധീമതഃ । രാക്ഷസീ തത്ര ജാതാ അസി കുല പ്രധ്വമ്സിനീ പിതുഃ ॥൨-൭൪-
നീ അശ്വമേധയാഗം നടത്തിയ ധാർമികനും ബുദ്ധിമാനുമായ രാജാവിന്റെ മകൾ അല്ല; പിതാവിന്റെ വംശം നശിപ്പിക്കാൻ ജനിച്ച ഒരു ദാനവിയാണ് നീ.
യത് ത്വയാ ധാര്മികോ രാമഃ നിത്യമ് സത്യ പരായണഃ । വനമ് പ്രസ്ഥാപിതഃ ദുഹ്ഖാത് പിതാ ച ത്രിദിവമ് ഗതഃ ॥൨-൭൪-
നിന്റെ കാരണമാണ് സത്യം പാലിക്കുന്നതിലും ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചതുമായ രാമൻ ദുഃഖത്തോടെ വനത്തിലേക്ക് അയക്കപ്പെട്ടത്; നമ്മുടെ അച്ഛൻ സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയതും അതുകൊണ്ടാണ്.
യത് പ്രധാനാ അസി തത് പാപമ് മയി പിത്രാ വിനാ കൃതേ । ഭ്രാതൃഭ്യാമ് ച പരിത്യക്തേ സര്വ ലോകസ്യ ച അപ്രിയേ ॥൨-൭൪-
ഇങ്ങനെയുള്ള പാപം ചെയ്തതിനാലാണ് നീ ഇപ്പോൾ പ്രധാനിയായിരിക്കുന്നത്; അച്ഛനില്ലാതെ ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചവളായി, സഹോദരന്മാർക്കും ലോകത്തൊട്ടാകെയും അനിഷ്ടയായവളായി നീ കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നത്.
കൌസല്യാമ് ധര്മ സമ്യുക്താമ് വിയുക്താമ് പാപ നിശ്ചയേ । കൃത്വാ കമ് പ്രാപ്സ്യസേ തു അദ്യ ലോകമ് നിരയ ഗാമിനീ ॥൨-൭൪-
ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ച കൗസല്യയെ, പാപം ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ച നീ, മകനിൽ നിന്ന് വേർപെടുത്തിയപ്പോൾ, ഇന്നെവിടേക്ക് നീ പോകും? നീ നരകത്തിലേക്കാണ് പോകുന്നത്.
കിമ് ന അവബുധ്യസേ ക്രൂരേ നിയതമ് ബന്ധു സമ്ശ്രയമ് । ജ്യേഷ്ഠമ് പിതൃ സമമ് രാമമ് കൌസല്യായ ആത്മ സമ്ഭവമ് ॥൨-൭൪-
ക്രൂരയായ നീ, കുടുംബത്തിനുള്ള ഏറ്റവും വലിയ ആശ്രയം അച്ഛനോട് തുല്യനായ, കൗസല്യയുടെ മകനായ മൂത്തവൻ രാമനാണെന്ന് അറിയുന്നില്ലേ?
അന്ഗ പ്രത്യന്ഗജഃ പുത്രഃ ഹൃദയാച് ച അപി ജായതേ । തസ്മാത് പ്രിയതരഃ മാതുഃ പ്രിയത്വാന് ന തു ബാന്ധവഃ ॥൨-൭൪-
മകനെ അമ്മയുടെ ശരീരത്തിൽ നിന്നു ഹൃദയത്തിൽ നിന്നുമാണ് ജനിക്കുന്നത്; അതുകൊണ്ടാണ് മകൻ അമ്മയ്ക്ക് ബന്ധുക്കളെക്കാൾ പ്രിയനായത്, വെറും ബന്ധം കൊണ്ടല്ല.
അന്യദാ കില ധര്മജ്ഞാ സുരഭിഃ സുര സമ്മതാ । വഹമാനൌ ദദര്ശ ഉര്വ്യാമ് പുത്രൌ വിഗത ചേതസൌ ॥൨-൭൪-
ഒരു ദിവസം, ധർമ്മം അറിയുന്നവളും ദേവന്മാർക്ക് പ്രിയങ്കരിയുമായ സുരഭി ഭൂമിയിൽ അവളുടെ രണ്ടു മക്കളെ ക്ഷീണിച്ച് ബോധംകെട്ട നിലയിൽ കിടക്കുന്നതു കണ്ടു.
താവ് അര്ധ ദിവസേ ശ്രാന്തൌ ദൃഷ്ട്വാ പുത്രൌ മഹീ തലേ । രുരോദ പുത്ര ശോകേന ബാഷ്പ പര്യാകുല ഈക്ഷണാ ॥൨-൭൪-
അർദ്ധദിവസത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച നിലയിൽ ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്ന മക്കളെ കണ്ടപ്പോൾ, മക്കളെക്കുറിച്ചുള്ള ദുഃഖത്തിൽ കണ്ണുനിറഞ്ഞ് അവൾ കരഞ്ഞു.
അധസ്താത് വ്രജതഃ തസ്യാഃ സുര രാജ്ഞോ മഹാത്മനഃ । ബിന്ദവഃ പതിതാ ഗാത്രേ സൂക്ഷ്മാഃ സുരഭി ഗന്ധിനഃ ॥൨-൭൪-
ആ മഹാത്മാവായ ദേവരാജാവിന്റെ താഴെ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ, സുരഭിയുടെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് സുഗന്ധമുള്ള ചെറുതായിട്ടുള്ള തുള്ളികൾ വീണു.
ഇന്ദ്രോഽപ്യശ്രുനിപാതമ് തമ് സ്വഗാത്രേ പുണ്യഗന്ധിനമ് । സുരഭിമ് മന്യതേ ദൃഷ്ട്വാ ഭൂയസീമ് താമ് സുരേശ്വരഃ ॥൨-൭൪-
സ്വന്തം ശരീരത്തിൽ ആ സുഗന്ധമുള്ള കണ്ണുനീർ വീഴുന്നത് കണ്ട ദേവരാജാവായ ഇന്ദ്രൻ, സുരഭിയെ കൂടുതൽ മാന്യമായി കണക്കാക്കി.
നിരീക്സമാണഃ ശക്രസ്താമ് ദദര്ശ സുരഭിമ് സ്ഥിതാമ് । ആകാശേ വിഷ്ഠിതാമ് ദീനാമ് രുദതീമ് ഭൃശദുഃഖിതാമ് ॥൨-൭൪-
ശക്രൻ അവളെ നോക്കി; ആകാശത്ത് നില്ക്കുന്ന, ദുഃഖിതയായി കരയുന്ന സുരഭിയെ അവൻ കണ്ടു.
താമ് ദൃഷ്ട്വാ ശോക സമ്തപ്താമ് വജ്ര പാണിര് യശസ്വിനീമ് । ഇന്ദ്രഃ പ്രാന്ജലിര് ഉദ്വിഗ്നഃ സുര രാജോ അബ്രവീദ് വചഃ ॥൨-൭൪-
ദുഃഖത്തിൽ കത്തുന്ന സുരഭിയെ കണ്ടപ്പോൾ, വജ്രായുധം കൈവശമുള്ള പ്രശസ്തനായ ഇന്ദ്രൻ ഭയത്തോടെ കൈകൂപ്പി അവളോട് പറഞ്ഞു.
ഭയമ് കച്ചിന് ന ച അസ്മാസു കുതശ്ചിത് വിദ്യതേ മഹത് । കുതഃ നിമിത്തഃ ശോകഃ തേ ബ്രൂഹി സര്വ ഹിത ഏഷിണി ॥൨-൭൪-
'നമ്മളിൽ നിന്ന് എവിടെയും വലിയ ഭയം ഇല്ലല്ലോ? എന്താണ് നിനക്ക് ഈ ദുഃഖത്തിന് കാരണമെന്നു പറയൂ, എല്ലാവർക്കും നല്ലത് ആഗ്രഹിക്കുന്നവളേ.'
ഏവമ് ഉക്താ തു സുരഭിഃ സുര രാജേന ധീമതാ । പത്യുവാച തതഃ ധീരാ വാക്യമ് വാക്യ വിശാരദാ ॥൨-൭൪-
ഇങ്ങനെ ബുദ്ധിമാനായ ദേവരാജാവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, വാക്കിൽ പാടവമുള്ള ധീരയായ സുരഭി ഇന്ദ്രനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
ശാന്തമ് പാതമ് ന വഃ കിമ്ചിത് കുതശ്ചിത് അമര അധിപ । അഹമ് തു മഗ്നൌ ശോചാമി സ്വ പുത്രൌ വിഷമേ സ്ഥിതൌ ॥൨-൭൪-
'ദേവന്മാരുടെ രാജാവേ, നിങ്ങള്ക്ക് എവിടെയും നിന്ന് യാതൊരു അപകടവും ഇല്ല; പക്ഷേ, ദുരിതത്തിൽ കഴിയുന്ന എന്റെ സ്വന്തം മക്കളെക്കുറിച്ചാണ് ഞാൻ ദുഃഖിക്കുന്നത്.'
ഏതൌ ദൃഷ്ട്വാ കൃഷൌ ദീനൌ സൂര്യ രശ്മി പ്രതാപിനൌ । അര്ധ്യമാനൌ ബലീ വര്ദൌ കര്ഷകേണ സുര അധിപ ॥൨-൭൪-
'ഇവരെ ഇങ്ങനെ ക്ഷീണിച്ചും ദുർബലരായും സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങളിൽ കത്തിയും, കർഷകൻ കൃഷി ചെയ്യുന്നതിൽ തളർന്നു കിടക്കുന്നതും കണ്ടപ്പോൾ ദേവരാജാവേ, ഞാൻ ദു:ഖിക്കുന്നു.'
മമ കായാത് പ്രസൂതൌ ഹി ദുഹ്ഖിതൌ ഭാര പീഡിതൌ । യൌ ദൃഷ്ട്വാ പരിതപ്യേ അഹമ് ന അസ്തി പുത്ര സമഃ പ്രിയഃ ॥൨-൭൪-
'എന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ച, ബുദ്ധിമുട്ടിലും ഭാരത്തിൽ തളർന്നും കിടക്കുന്ന ഈ മക്കളെ കണ്ടപ്പോൾ ഞാൻ വേദനിക്കുന്നു; മകനേക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ടത് മറ്റൊന്നുമില്ല.'
യസ്യാഃ പുത്ര സഹസ്ത്രൈസ്തു കൃത്സ്നമ് വ്യാപ്തമിദമ് ജഗത് । താമ് ദൃഷ്ട്വാ രുദതീമ് ശക്രോ ന സുതാന്മന്യതേ പരമ് ॥൨-൭൪-
'ആയിരം മക്കൾ കൊണ്ട് ഈ ലോകം മുഴുവൻ നിറച്ചവളായ സുരഭിയെ കരയുന്നത് കണ്ടിട്ടും, ശക്രൻ മകനേക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ടവനായി മറ്റാരെയും കണക്കാക്കുന്നില്ല.'
സദാഽപ്രതിമവൃത്തായാ ലോകധാരണകാമ്യയാ । ശ്രീമത്യാ ഗുണനിത്യായാഃ സ്വഭാവപരിചേഷ്ടയാ ॥൨-൭൪-
എപ്പോഴും ഉപമയില്ലാത്ത നല്ല പെരുമയുള്ളവളായി, ലോകം നിലനിൽക്കേണ്ടതിന്റെ ആഗ്രഹത്തിൽ, മഹത്വവും സദാചാരവും സ്വഭാവമായ ശ്രീമതിയായ അവൾ തന്റെ സ്വഭാവത്തിലും പ്രവർത്തികളിലും സദാ ഗുണപരമായിരിക്കുന്നു.
യസ്യാഃ പുത്രസഹസ്രാണി സാപി ശോചൈ കാമധുക് । കിമ് പുനര് യാ വിനാ രാമമ് കൌസല്യാ വര്തയിഷ്യതി ॥൨-൭൪-
ആവൾക്ക് ആയിരം മക്കൾ ഉണ്ടാകാമായിരുന്നാലും, അവളെല്ലാം നഷ്ടമായതുപോലെ ദുഃഖിക്കുന്നു; എന്നാൽ രാമനില്ലാതെ ജീവിക്കേണ്ടി വരുന്ന കൗസല്യക്ക് എത്രയോ കൂടുതൽ ദുഃഖം ഉണ്ടാകും.
ഏക പുത്രാ ച സാധ്വീ ച വിവത്സാ ഇയമ് ത്വയാ കൃതാ । തസ്മാത് ത്വമ് സതതമ് ദുഹ്ഖമ് പ്രേത്യ ച ഇഹ ച ലപ്സ്യസേ ॥൨-൭൪-
അവൾക്ക് ഒരേ ഒരു മകനാണ്, അതും നീ അവളെ മകനില്ലാത്തവളാക്കി. അതുകൊണ്ട്, നീ ഈ ലോകത്തും മരിച്ചശേഷവും എപ്പോഴും ദുഃഖം അനുഭവിക്കേണ്ടിവരും.
അഹമ് ഹി അപചിതിമ് ഭ്രാതുഃ പിതുഃ ച സകലാമ് ഇമാമ് । വര്ധനമ് യശസഃ ച അപി കരിഷ്യാമി ന സമ്ശയഃ ॥൨-൭൪-
സത്യമായും, ഞാൻ എന്റെ സഹോദരനും പിതാവിനും വേണ്ടിയുള്ള കടമ മുഴുവനും നിർവഹിക്കും; അവരുടെ മാനവും ഉയർത്തിക്കൊടുക്കും, ഇതിൽ ഒരു സംശയവും ഇല്ല.
ആനായയിത്വാ തനയമ് കൌസല്യായാ മഹാ ദ്യുതിമ് । സ്വയമ് ഏവ പ്രവേക്ഷ്യാമി വനമ് മുനി നിഷേവിതമ് ॥൨-൭൪-
കൗസല്യയുടെ മഹത്വമുള്ള മകനായ രാമനെ ഞാൻ തിരികെ കൊണ്ടുവന്ന ശേഷം, ഞാൻ തന്നെയാണ് സന്യാസിമാർ താമസിക്കുന്ന കാടിലേക്ക് പോകുന്നത്.
ന ഹ്യഹമ് പാപസമ്കല്പേ പാപേ പാപമ് ത്വയാ കൃതമ് । ശക്തോ ധാരയിതുമ് പൌരൈരശ്രുകണ്ഠൈ ര്നിരീക്ഷിതഃ ॥൨-൭൪-
നീ ചെയ്ത പാപം ഞാൻ സഹിക്കാനാവില്ല; നഗരവാസികൾ കണ്ണീരോടെ നോക്കുമ്പോൾ, നിന്റെ ഈ ദുഷ്ടചിന്ത ഞാൻ സഹിക്കാനാവില്ല.
സാ ത്വമഗ്നിമ് പ്രവിശ വാ സ്വയമ് വാ ദണ്ഡകാന്വിശ । രജ്ജുമ് ബധാന വാ കണ്ഠേ ന ഹി തേഽന്യത്പരായണമ് ॥൨-൭൪-
അതിനാൽ, നീ തീയിൽ ചാടുക, അല്ലെങ്കിൽ നീയേത് ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് പോകുക, അല്ലെങ്കിൽ കഴുത്തിൽ കയറ് കെട്ടുക; നിനക്ക് ഇനി മറ്റൊന്നും ആശ്രയമില്ല.
അഹമപ്യവനിമ് പ്രാപ്തേ രാമേ സത്യപരാക്രമേ । കൃതകൃത്യോ ഭവിഷ്യാമി വിപ്രവാസിതകല്മഷഃ ॥൨-൭൪-
സത്യത്തിൽ ധൈര്യത്തിലും സത്യത്തിലും ഉറച്ച രാമൻ ഭൂമിയിൽ തിരിച്ചെത്തുമ്പോൾ, ഞാൻ എന്റെ കടമ ചെയ്തവനായി, പ്രവാസത്തിന്റെ പാപം കഴുകിയവനായി മാറും.
ഇതി നാഗൈവ അരണ്യേ തോമര അന്കുശ ചോദിതഃ । പപാത ഭുവി സമ്ക്രുദ്ധോ നിഹ്ശ്വസന്ന് ഇവ പന്നഗഃ ॥൨-൭൪-
അങ്ങനെ, കാട്ടിൽ കുത്തുകളും കൊടുംകശകളും കൊണ്ട് ഉണർത്തപ്പെട്ടയാനെപ്പോലെ, അവൻ കോപത്തോടെ നിലത്ത് വീണു, പാമ്പുപോലെ ഉച്ചത്തിൽ ശ്വാസം വിട്ടു.
സമ്രക്ത നേത്രഃ ശിഥില അമ്ബരഃ തദാ । വിധൂത സര്വ ആഭരണഃ പരമ്തപഃ । ബഭൂവ ഭൂമൌ പതിതഃ നൃപ ആത്മജഃ । ശചീ പതേഃ കേതുര് ഇവ ഉത്സവ ക്ഷയേ ॥൨-൭൪-
കണ്ണുകൾ ചുവപ്പായി, വസ്ത്രങ്ങൾ അശ്രദ്ധമായി, ആഭരണങ്ങൾ എല്ലാം അകറ്റി, ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന രാജകുമാരൻ നിലത്ത് വീണു കിടന്നു, ഉത്സവം കഴിഞ്ഞശേഷം ഇന്ദ്രന്റെ കൊടി വീഴുന്നതുപോലെ.