തഥാ പൃഷ്ടാ യഥാ തത്ത്വമ് ആഖ്യാതുമ് ഉപചക്രമേ । മാതാ അസ്യ യുഗപദ് വാക്യമ് വിപ്രിയമ് പ്രിയ ശന്കയാ ॥൨-൭൨-
അവൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചതിനുശേഷം, അമ്മ സത്യം തന്നെയാണ് പറഞ്ഞത്, എങ്കിലും മകനു ഇഷ്ടമല്ലാത്തത് പറയേണ്ടി വരുമോ എന്ന ഭയത്തോടെയാണ് അവൾ സംസാരിച്ചത്.
സ ഹി രാജ സുതഃ പുത്ര ചീര വാസാ മഹാ വനമ് । ദണ്ഡകാന് സഹ വൈദേഹ്യാ ലക്ഷ്മണ അനുചരഃ ഗതഃ ॥൨-൭൨-
എന്റെ മകൻ, രാജകുമാരൻ, ചീര ധരിച്ച്, വൈദേഹിയും ലക്ഷ്മണനും കൂടെ ചേർന്ന് മഹാവനമായ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്കാണ് പോയത്.
തത് ശ്രുത്വാ ഭരതഃ ത്രസ്തഃ ഭ്രാതുഃ ചാരിത്ര ശന്കയാ । സ്വസ്യ വമ്ശസ്യ മാഹാത്മ്യാത് പ്രഷ്ടുമ് സമുപചക്രമേ ॥൨-൭൨-
അത് കേട്ടപ്പോൾ, സഹോദരന്റെ പെരുമാറ്റത്തിൽ എന്തെങ്കിലും തെറ്റുണ്ടോ എന്ന സംശയത്തോടെ ഭരതൻ ഭയപ്പെട്ടു. പക്ഷേ, തൻറെ വംശത്തിന്റെ മഹത്വം ഓർത്ത് അവൻ വീണ്ടും ചോദിച്ചു.
കച്ചിന് ന ബ്രാഹ്മണ വധമ് ഹൃതമ് രാമേണ കസ്യചിത് । കച്ചിന് ന ആഢ്യോ ദരിദ്രഃ വാ തേന അപാപോ വിഹിമ്സിതഃ ॥൨-൭൨-
രാമൻ ആരുടെയെങ്കിലും ബ്രാഹ്മണന്റെ ധനം അപഹരിച്ചോ, ആരെയെങ്കിലും സമ്പന്നനെയോ ദരിദ്രനെയോ അന്യായമായി ഉപദ്രവിച്ചോ ഇല്ലല്ലോ?
കച്ചിന് ന പര ദാരാന് വാ രാജ പുത്രഃ അഭിമന്യതേ । കസ്മാത് സ ദണ്ഡക അരണ്യേ ഭ്രൂണഹാ ഇവ വിവാസിതഃ ॥൨-൭൨-
രാജകുമാരൻ മറ്റൊരാളുടെ ഭാര്യയെ ആഗ്രഹിച്ചിട്ടില്ലല്ലോ? അങ്ങനെ ആണെങ്കിൽ മാത്രമേ, ഭ്രൂണഹത്യ ചെയ്തവനെന്നപോലെ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് അയക്കപ്പെടേണ്ടി വരൂ. എന്തുകൊണ്ടാണ് അവനെ അവിടെ അയച്ചത്?
അഥ അസ്യ ചപലാ മാതാ തത് സ്വ കര്മ യഥാ തഥമ് । തേന ഏവ സ്ത്രീ സ്വഭാവേന വ്യാഹര്തുമ് ഉപചക്രമേ ॥൨-൭൨-
അപ്പോൾ അവന്റെ ചഞ്ചലമായ അമ്മ, താൻ ചെയ്തതുപോലെയെല്ലാം, സ്ത്രീസ്വഭാവം അനുസരിച്ച് തുറന്നു പറയാൻ തുടങ്ങി.
ഏവമുക്താ തു കൈകേയീ ഭരതേന മഹാത്മനാ । ഉവാച വചനമ് ഹൃഷ്ടാ മൂഢാ പണ്ഡിതമാനിനീ ॥൨-൭൨-
മഹാത്മാവായ ഭരതൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചതിനുശേഷം, കൈകേയി സന്തോഷത്തോടും, ഭ്രമത്തോടും, താൻ വലിയ പണ്ഡിതയാണെന്ന ധാരണയോടും കൂടി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
ന ബ്രാഹ്മണ ധനമ് കിമ്ചിദ്ദ് ഹൃതമ് രാമേണ കസ്യചിത് । കശ്ചിന് ന ആഢ്യോ ദരിദ്രഃ വാ തേന അപാപോ വിഹിമ്സിതഃ ॥൨-൭൨-
രാമൻ ഒരുപോലും ബ്രാഹ്മണന്റെ ധനം അപഹരിച്ചിട്ടില്ല. സമ്പന്നനെയോ ദരിദ്രനെയോ അന്യായമായി ഉപദ്രവിച്ചിട്ടില്ല.
ന രാമഃ പര ദാരാമഃ ച ചക്ഷുര്ഭ്യാമ് അപി പശ്യതി । മയാ തു പുത്ര ശ്രുത്വാ ഏവ രാമസ്യ ഏവ അഭിഷേചനമ് ॥൨-൭൨-
രാമൻ മറ്റൊരാളുടെ ഭാര്യയെ കണ്ണുകൊണ്ടും നോക്കിയിട്ടില്ല. എന്നാൽ, മകനേ, രാമന്റെ അഭിഷേകം നടക്കുമെന്ന് ഞാൻ കേട്ടപ്പോൾ,
യാചിതഃ തേ പിതാ രാജ്യമ് രാമസ്യ ച വിവാസനമ് । സ സ്വ വൃത്തിമ് സമാസ്ഥായ പിതാ തേ തത് തഥാ അകരോത് ॥൨-൭൨-
ഞാൻ നിന്റെ അച്ഛനോടു രാജ്യം നിനക്കായി, രാമന് വനംവാസം വേണ്ടി ചോദിച്ചു. അച്ഛൻ തന്റെ വാക്ക് പാലിച്ച് അതു ചെയ്തതാണു.
രാമഃ ച സഹ സൌമിത്രിഃ പ്രേഷിതഃ സഹ സീതയാ । തമ് അപശ്യന് പ്രിയമ് പുത്രമ് മഹീ പാലോ മഹാ യശാഃ ॥൨-൭൨-
രാമനും സൗമിത്രിയും സീതയും ചേർന്ന് അയക്കപ്പെട്ടു; പ്രിയപുതനെ കാണാൻ കഴിയാതെ മഹാപ്രശസ്തനായ രാജാവ്,
പുത്ര ശോക പരിദ്യൂനഃ പന്ചത്വമ് ഉപപേദിവാന് । ത്വയാ തു ഇദാനീമ് ധര്മജ്ഞ രാജത്വമ് അവലമ്ബ്യതാമ് ॥൨-൭൨-
പുത്രശോക്കത്തിൽ മുഴുകി, ജീവൻ വിട്ടു. ഇനി നീ, ധർമ്മത്തെ അറിയുന്നവനേ, രാജത്വം ഏറ്റെടുക്കണം.
ത്വത് കൃതേ ഹി മയാ സര്വമ് ഇദമ് ഏവമ് വിധമ് കൃതമ് । മാ ശോകമ് മാ ച സമ്താപമ് ധൈര്യമാശ്രയ പുത്രക ॥൨-൭൨-
ഇതെല്ലാം ഞാൻ നിന്റെ ഭാവിക്ക് വേണ്ടി തന്നെയാണ് ചെയ്തത്. ദുഃഖിക്കരുത്, മനസ്സു തളരരുത്; ധൈര്യം പിടിക്കു, മകനേ.
ത്വദധീനാ ഹി നഗരീ രാജ്യമ് ചൈതദനാമയമ് । തത് പുത്ര ശീഘ്രമ് വിധിനാ വിധിജ്ഞൈഃ । വസിഷ്ഠ മുഖ്യൈഃ സഹിതഃ ദ്വിജ ഇന്ദ്രൈഃ । സമ്കാല്യ രാജാനമ് അദീന സത്ത്വമ് । ആത്മാനമ് ഉര്വ്യാമ് അഭിഷേചയസ്വ ॥൨-൭൨-
നഗരവും രാജ്യവും ഇപ്പോൾ നിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ്, യാതൊരു ഭീഷണിയും ഇല്ല. അതിനാൽ, മകനേ, വസിഷ്ഠൻമാരെ പ്രധാനമാക്കി ബ്രാഹ്മണന്മാരെ കൂട്ടി, ഉചിതമായ വിധിയിൽ, ഉറച്ച മനസ്സോടെ, രാജാവായി നിന്റെ അഭിഷേകം നടത്തുക.
thumb|ത്രിസപ്തതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ത്രിസപ്തതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എഴുപത്തിമൂന്നാം സര്ഗം കേൾക്കേണ്ടതാണ്.
ശ്രുത്വാ തു പിതരമ് വൃത്തമ് ഭ്രാതരു ച വിവാസിതൌ । ഭരതഃ ദുഹ്ഖ സമ്തപ്തൈദമ് വചനമ് അബ്രവീത് ॥൨-൭൩-
അച്ഛന്റെ മരണം, സഹോദരന്മാർക്ക് വനംവാസം എന്ന ദുഃഖവാർത്തകൾ കേട്ട ഭരതൻ, ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
കിമ് നുണ്കാര്യമ് ഹതസ്യ ഇഹ മമ രാജ്യേന ശോചതഃ । വിഹീനസ്യ അഥ പിത്രാ ച ഭ്രാത്രാ പിതൃ സമേന ച ॥൨-൭൩-
ഇവിടെ ഞാൻ രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട അച്ഛനും അച്ഛനുപോലെയുള്ള സഹോദരനും ഇല്ലാതെ ദുഃഖിച്ച് ഇരിക്കുമ്പോൾ, ഈ രാജ്യം എനിക്ക് എന്തിന് വേണ്ടിയിരിക്കുന്നു?
ദുഹ്ഖേ മേ ദുഹ്ഖമ് അകരോര് വ്രണേ ക്ഷാരമ് ഇവ ആദധാഃ । രാജാനമ് പ്രേത ഭാവസ്ഥമ് കൃത്വാ രാമമ് ച താപസമ് ॥൨-൭൩-
നീ രാജാവിനെ മരിപ്പിച്ചും രാമനെ വനംചാരിയാക്കിയും എന്റെ ദുഃഖത്തിൽ കൂടി ദുഃഖം ചേർത്തു, മുറിവിൽ ഉപ്പ് തളിച്ചതുപോലെ.
കുലസ്യ ത്വമ് അഭാവായ കാല രാത്രിര് ഇവ ആഗതാ । അന്ഗാരമ് ഉപഗൂഹ്യ സ്മ പിതാ മേ ന അവബുദ്ധവാന് ॥൨-൭൩-
നീ നമ്മുടെ കുടുംബം നശിപ്പിക്കാൻ വന്ന കാളരാത്രിപോലെയാണ്; എന്റെ അച്ഛൻ ചൂടുള്ള കനൽ ചേർത്തുപിടിച്ചപോലെ നിന്നെ തിരിച്ചറിയാതെ പോയി.
മൃത്യുമാപാദിതോ രാജാ ത്വയാ മേ പാപദര്ശിനി । സുഖമ് പരിഹൃതമ് മോഹാത്കുലേഽസ്മിന് കുലപാമ്സനി ॥൨-൭൩-
ദുഷ്ടളേ, നിന്നാൽ രാജാവിന് മരണം സംഭവിച്ചു; നിന്റെ മോഹം കൊണ്ടു ഈ കുടുംബത്തിൽ നിന്നു സുഖം അകന്നു, നീ നമ്മുടെ വംശത്തിന് അപമാനം കൊണ്ടുവന്നു.
ത്വാമ് പ്രാപ്യ ഹി പിതാ മേ.ദ്യ സത്യസന്ധോ മഹായശാഃ । തീവ്രദുഃഖാഭിസമ്തപ്തോ വൃത്തോ ദശരഥോ നൃപഃ ॥൨-൭൩-
സത്യനിഷ്ഠനും മഹത്വമുള്ളവനുമായ എന്റെ അച്ഛൻ നിന്നെ കണ്ടതോടെ അത്യന്തം ദുഃഖത്തിൽ കത്തിപ്പോയി, ദശരഥൻ അങ്ങനെ മരിച്ചുപോയി.
വിനാശിതോ മഹാരാജഃ പിതാ മേ ധര്മവത്സലഃ । കസ്മാത്പ്രവ്രാജിതോ രാമഃ കസ്മാദേവ വനമ് ഗതഃ ॥൨-൭൩-
ധർമ്മപ്രിയനായ എന്റെ അച്ഛൻ മഹാരാജാവ് നശിച്ചു; രാമനെ എന്തിനാണ് പുറത്താക്കിയത്? എന്തിനാണ് അവൻ വനത്തിലേക്ക് പോയത്?
കൌസല്യാ ച സുമിത്രാ ച പുത്ര ശോക അഭിപീഡിതേ । ദുഷ്കരമ് യദി ജീവേതാമ് പ്രാപ്യ ത്വാമ് ജനനീമ് മമ ॥൨-൭൩-
മകന്റെ ദുഃഖത്തിൽ തളർന്ന കൗസല്യയും സുമിത്രയും, അമ്മയായ നിന്നെ കണ്ടശേഷം എങ്ങിനെയാണ് ജീവിച്ചിരിക്കാൻ കഴിയുന്നത്?
നനു തു ആര്യോ അപി ധര്മ ആത്മാ ത്വയി വൃത്തിമ് അനുത്തമാമ് । വര്തതേ ഗുരു വൃത്തിജ്ഞോ യഥാ മാതരി വര്തതേ ॥൨-൭൩-
അറിയാം, ധർമ്മശീലനായ അയ്യൻ എപ്പോഴും അമ്മയോടുള്ള മകന്റെ ആദരവോടെ തന്നെ നിന്നോടു പെരുമാറുന്നു.
തഥാ ജ്യേഷ്ഠാ ഹി മേ മാതാ കൌസല്യാ ദീര്ഘ ദര്ശിനീ । ത്വയി ധര്മമ് സമാസ്ഥായ ഭഗിന്യാമ് ഇവ വര്തതേ ॥൨-൭൩-
അതുപോലെ, ദീർഘദർശിനിയായ എന്റെ മൂത്ത അമ്മ കൗസല്യയും നീയോടു സഹോദരിയോടു പോലെയാണ്, ധർമ്മം പാലിച്ചുകൊണ്ട് പെരുമാറുന്നത്.
തസ്യാഃ പുത്രമ് കൃത ആത്മാനമ് ചീര വല്കല വാസസമ് । പ്രസ്ഥാപ്യ വന വാസായ കഥമ് പാപേ ന ശോചസി ॥൨-൭൩-
തന്റെ ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ള മകനെ ചീരയും മൃഗചർമ്മവും ധരിച്ച് വനവാസത്തിനയച്ചശേഷം, പാപിനിയായ നീ എങ്ങിനെയാണ് ദുഃഖിക്കാതെ ഇരിക്കുന്നത്?
അപാപ ദര്ശിനമ് ശൂരമ് കൃത ആത്മാനമ് യശസ്വിനമ് । പ്രവ്രാജ്യ ചീര വസനമ് കിമ് നു പശ്യസി കാരണമ് ॥൨-൭൩-
പാപരഹിതനും വീരനും ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ളവനും പ്രശസ്തനുമായവനെ ചീരവസ്ത്രം ധരിപ്പിച്ച് പുറത്താക്കിയ ശേഷം, ഇതിന് നീ എന്ത് കാരണം കാണുന്നു?
ലുബ്ധായാ വിദിതഃ മന്യേ ന തേ അഹമ് രാഘവമ് പ്രതി । തഥാ ഹി അനര്ഥോ രാജ്യ അര്ഥമ് ത്വയാ നീതഃ മഹാന് അയമ് ॥൨-൭൩-
നിന്റെ രാഘവനോടുള്ള ലാലസ്യം എനിക്ക് അറിയാമായിരുന്നു; രാജ്യം നേടാനായി നീ ഈ വലിയ അനർത്ഥം വരുത്തിയിരിക്കുന്നു.
അഹമ് ഹി പുരുഷ വ്യാഘ്രാവ് അപശ്യന് രാമ ലക്ഷ്മണൌ । കേന ശക്തി പ്രഭാവേന രാജ്യമ് രക്ഷിതുമ് ഉത്സഹേ ॥൨-൭൩-
പുരുഷസിംഹന്മാരായ രാമനും ലക്ഷ്മണനും ഇല്ലാതെ ഞാൻ എങ്ങിനെയാണ്, എന്ത് ശക്തിയാലാണ് ഈ രാജ്യം സംരക്ഷിക്കാൻ കഴിയുക?
തമ് ഹി നിത്യമ് മഹാ രാജോ ബലവന്തമ് മഹാ ബലഃ । ഉഅപാശ്രിതഃ അഭൂദ് ധര്മ ആത്മാ മേരുര് മേരു വനമ് യഥാ ॥൨-൭൩-
മഹാബലശാലിയായവൻ ധർമ്മനിഷ്ഠനിൽ രാജാവ് എപ്പോഴും ആശ്രയിച്ചിരുന്നതാണ്, മേരുപർവ്വതം അതിന്റെ വനത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നതുപോലെ.