ബാഷ്പമുത്സൃജ്യ കണ്ഠേ സ്വാത്മനാ പരിപീഡിതഃ । ആച്ചാദ്യ വദനമ് ശ്രീമദ്വസ്ത്രേണ ജയതാമ് വരഃ ॥൨-൭൨-
വേദനകൊണ്ട് കണ്ഠം മുറുകി, കണ്ണുനീർ തടഞ്ഞു, ജയികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവൻ തന്റെ മുഖം മനോഹരമായ വസ്ത്രം കൊണ്ടു മൂടി.
തമ് ആര്തമ് ദേവ സമ്കാശമ് സമീക്ഷ്യ പതിതമ് ഭുവി । നികൃത്തമിവ സാലസ്യ സ്കന്ധമ് പരശുനാ വനേ ॥൨-൭൨-
ദേവന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തിയുള്ളവനായി, വനംകാട്ടിൽ പരശുവാൽ മുറിഞ്ഞ സാലവൃക്ഷശാഖയെപ്പോലെ നിലത്ത് വീണു വേദനയോടെ കിടക്കുന്ന അവനെ അവർ നോക്കി.
മത്തമാതങ്ഗസമ്കാശമ് ചന്ദ്രാര്കസദൃശമ് ഭുവഃ । ഉത്ഥാപയിത്വാ ശോക ആര്തമ് വചനമ് ച ഇദമ് അബ്രവീത് ॥൨-൭൨-
മദംപിടിച്ചാനയെപ്പോലും, ഭൂമിയിൽ ചന്ദ്രനും സൂര്യനും പോലുമുള്ള പ്രകാശത്തോടെ, ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ അവനെ അവർ എഴുന്നേല്പിച്ചു, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ഉത്തിഷ്ഠ ഉത്തിഷ്ഠ കിമ് ശേഷേ രാജ പുത്ര മഹാ യശഃ । ത്വദ് വിധാ ന ഹി ശോചന്തി സന്തഃ സദസി സമ്മതാഃ ॥൨-൭൨-
എഴുന്നേൽക്കു, എഴുന്നേൽക്കു! മഹാപ്രശസ്തനായ രാജകുമാരാ, നീ എന്തുകൊണ്ട് ഇവിടെ കിടക്കുന്നു? നല്ലവരിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്ന നിന്റെ പോലുള്ളവർ സഭയിൽ ദുഃഖിക്കാറില്ല.
ദാനയജ്ഞാധികാരാ ഹി ശീലശ്രുതിവചോനുഗാ । ബുദ്ധിസ്തേ ബുദ്ധിസമ്പന്ന പ്രഭേവാര്കസ്യ മന്ദിരേ ॥൨-൭൨-
ദാനം, യജ്ഞം എന്നിവയിൽ അവകാശവും, നല്ല പെരുമാറ്റവും, പഠനവും, വാക്കുകളും നിനക്കുണ്ട്; ബുദ്ധിശാലിയായ നീ, അകത്തു സൂര്യനെപ്പോലെ രാജമന്ദിരത്തിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു.
സ രുദത്യാ ചിരമ് കാലമ് ഭൂമൌ വിപരിവൃത്യ ച । ജനനീമ് പ്രത്യുവാച ഇദമ് ശോകൈഃ ബഹുഭിര് ആവൃതഃ ॥൨-൭൨-
അവൻ ദീർഘകാലം കരഞ്ഞു നിലത്ത് ഉരുണ്ടു, അനേകം ദുഃഖങ്ങളിൽ ആവിഷ്ടനായി അമ്മയോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
അഭിഷേക്ഷ്യതി രാമമ് തു രാജാ യജ്ഞമ് നു യക്ഷ്യതി । ഇതി അഹമ് കൃത സമ്കല്പോ ഹൃഷ്ടഃ യാത്രാമ് അയാസിഷമ് ॥൨-൭൨-
രാജാവ് രാമനെ അഭിഷേകം ചെയ്യും, യജ്ഞം നടത്തും എന്ന് ഉറപ്പാക്കി സന്തോഷത്തോടെ ഞാൻ യാത്രയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
തത് ഇദമ് ഹി അന്യഥാ ഭൂതമ് വ്യവദീര്ണമ് മനോ മമ । പിതരമ് യോ ന പശ്യാമി നിത്യമ് പ്രിയ ഹിതേ രതമ് ॥൨-൭൨-
എന്നാൽ ഇപ്പോൾ എല്ലാം മറിച്ചുപോയി, എന്റെ മനസ്സ് തകർന്നുപോയി, എനിക്ക് എപ്പോഴും പ്രിയവും ഹിതവും ആഗ്രഹിച്ചിരുന്ന അച്ഛനെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല.
അമ്ബ കേന അത്യഗാത് രാജാ വ്യാധിനാ മയ്യ് അനാഗതേ । ധന്യാ രാമ ആദയഃ സര്വേ യൈഃ പിതാ സമ്സ്കൃതഃ സ്വയമ് ॥൨-൭൨-
അമ്മേ, ഞാൻ എത്തുന്നതിന് മുമ്പ് രാജാവ് ഏത് രോഗം കൊണ്ടാണ് വിടപറഞ്ഞത്? അച്ഛൻ സ്വയം സംസ്കാരം ചെയ്ത രാമനും മറ്റുള്ളവരും ഭാഗ്യശാലികളാണ്.
ന നൂനമ് മാമ് മഹാ രാജഃ പ്രാപ്തമ് ജാനാതി കീര്തിമാന് । ഉപജിഘ്രേദ്ദ് ഹി മാമ് മൂര്ധ്നി താതഃ സമ്നമ്യ സത്വരമ് ॥൨-൭൨-
നിശ്ചയം മഹാരാജാവ് എന്നെത്തിയത് അറിഞ്ഞില്ല; അച്ഛൻ എങ്കിൽ ഉടനെ തലകുനിഞ്ഞ് എന്റെ തലയ്ക്ക് തൊടുമായിരുന്നു.
ക്വ സ പാണിഃ സുഖ സ്പര്ശഃ താതസ്യ അക്ലിഷ്ട കര്മണഃ । യേന മാമ് രജസാ ധ്വസ്തമ് അഭീക്ഷ്ണമ് പരിമാര്ജതി ॥൨-൭൨-
എന്റെ അച്ഛന്റെ സുഖസ്പർശമുള്ള കൈ എവിടെയാണ്? അവൻ എപ്പോഴും പുഴുക്കെട്ടിയില്ലാത്ത പ്രവർത്തികളോടെ, എന്റെ മേൽ പടർന്ന പൊടി തുടച്ചുമാറ്റുമായിരുന്നു.
യോ മേ ഭ്രാതാ പിതാ ബന്ധുര് യസ്യ ദാസോ അസ്മി ധീമതഃ । തസ്യ മാമ് ശീഘ്രമ് ആഖ്യാഹി രാമസ്യ അക്ലിഷ്ട കര്മണഃ ॥൨-൭൨-
അറിയാമോ അമ്മേ, ഞാൻ ദാസനായി സേവിക്കുന്ന, എന്റെ സഹോദരനും അച്ഛനും സുഹൃത്തുമായ ധീരനായ രാമന്റെ കാര്യങ്ങൾ എനിക്ക് വേഗം പറയൂ.
പിതാ ഹി ഭവതി ജ്യേഷ്ഠോ ധര്മമ് ആര്യസ്യ ജാനതഃ । തസ്യ പാദൌ ഗ്രഹീഷ്യാമി സ ഹി ഇദാനീമ് ഗതിര് മമ ॥൨-൭൨-
ധർമ്മം അറിയുന്നവർക്കു മൂത്തവൻ അച്ഛനായി മാറുന്നു; ഞാൻ അവന്റെ കാലുകൾ പിടിക്കും, കാരണം ഇപ്പോൾ അവൻ തന്നെ എന്റെ ആശ്രയം.
ധര്മവിദ്ധര്മനിത്യശ്ച സത്യസന്ധോ ദൃഢവ്രതഃ । ആര്യേ കിമ് അബ്രവീദ് രാജാ പിതാ മേ സത്യ വിക്രമഃ ॥൨-൭൨-
ധർമ്മം അറിയുന്നവൻ, എപ്പോഴും ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചവൻ, സത്യവാനായവൻ, ദൃഢവ്രതനായവൻ—ആര്യേ, സത്യവീരനായ എന്റെ അച്ഛൻ അവനോട് എന്താണ് പറഞ്ഞത്?
പശ്ചിമമ് സാധു സമ്ദേശമ് ഇച്ചാമി ശ്രോതുമ് ആത്മനഃ । ഇതി പൃഷ്ടാ യഥാ തത്ത്വമ് കൈകേയീ വാക്യമ് അബ്രവീത് ॥൨-൭൨-
അച്ഛന്റെ അവസാന നല്ല സന്ദേശം ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ കൈകേയി യഥാർത്ഥത്തിൽ സംഭവിച്ചതു പോലെ പറഞ്ഞു.
രാമ ഇതി രാജാ വിലപന് ഹാ സീതേ ലക്ഷ്മണ ഇതി ച । സ മഹാത്മാ പരമ് ലോകമ് ഗതഃ ഗതിമതാമ് വരഃ ॥൨-൭൨-
'രാമാ! സീതേ! ലക്ഷ്മണാ!' എന്ന് വിലപിച്ചുകൊണ്ട് മഹാത്മാവായ രാജാവ്, യാത്രചെയ്യുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, പരമലോകത്തേക്ക് പോയി.
ഇമാമ് തു പശ്ചിമാമ് വാചമ് വ്യാജഹാര പിതാ തവ । കാല ധര്മ പരിക്ഷിപ്തഃ പാശൈഃ ഇവ മഹാ ഗജഃ ॥൨-൭൨-
കാലധർമ്മത്തിന്റെ ബന്ധനങ്ങളിൽ കുടുങ്ങിയ മഹാഗജംപോലെ, അച്ഛൻ ഈ അവസാന വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
സിദ്ധ അര്ഥാഃ തു നരാ രാമമ് ആഗതമ് സീതയാ സഹ । ലക്ഷ്മണമ് ച മഹാ ബാഹുമ് ദ്രക്ഷ്യന്തി പുനര് ആഗതമ് ॥൨-൭൨-
ആശയങ്ങൾ നിറവേറ്റിയവർ രാമനും സീതയും കൂടി തിരിച്ചുവരുന്നതും, മഹാബാഹുവായ ലക്ഷ്മണനും വീണ്ടും വരുന്നതും കാണും.
തത് ശ്രുത്വാ വിഷസാദ ഏവ ദ്വിതീയാ പ്രിയ ശമ്സനാത് । വിഷണ്ണ വദനോ ഭൂത്വാ ഭൂയഃ പപ്രച്ച മാതരമ് ॥൨-൭൨-
അത് കേട്ടു, ഇങ്ങനെ രണ്ടാമതും ദുഃഖകരമായ വാർത്ത അറിഞ്ഞപ്പോൾ, അവൻ വിഷാദത്തോടെ മുഖം കറുക്കി വീണ്ടും അമ്മയോടു ചോദിച്ചു.
ക്വ ച ഇദാനീമ് സ ധര്മ ആത്മാ കൌസല്യ ആനന്ദ വര്ധനഃ । ലക്ഷ്മണേന സഹ ഭ്രാത്രാ സീതയാ ച സമമ് ഗതഃ ॥൨-൭൨-
ഇപ്പോൾ എവിടെയാണ് ആ ധർമ്മനിഷ്ഠനായ, കൗസല്യയുടെ സന്തോഷം ആയ രാമൻ? ലക്ഷ്മണനും സീതയും കൂടെ ചേർന്ന് അവൻ എവിടേക്ക് പോയി?
തഥാ പൃഷ്ടാ യഥാ തത്ത്വമ് ആഖ്യാതുമ് ഉപചക്രമേ । മാതാ അസ്യ യുഗപദ് വാക്യമ് വിപ്രിയമ് പ്രിയ ശന്കയാ ॥൨-൭൨-
അവൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചതിനുശേഷം, അമ്മ സത്യം തന്നെയാണ് പറഞ്ഞത്, എങ്കിലും മകനു ഇഷ്ടമല്ലാത്തത് പറയേണ്ടി വരുമോ എന്ന ഭയത്തോടെയാണ് അവൾ സംസാരിച്ചത്.
സ ഹി രാജ സുതഃ പുത്ര ചീര വാസാ മഹാ വനമ് । ദണ്ഡകാന് സഹ വൈദേഹ്യാ ലക്ഷ്മണ അനുചരഃ ഗതഃ ॥൨-൭൨-
എന്റെ മകൻ, രാജകുമാരൻ, ചീര ധരിച്ച്, വൈദേഹിയും ലക്ഷ്മണനും കൂടെ ചേർന്ന് മഹാവനമായ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്കാണ് പോയത്.
തത് ശ്രുത്വാ ഭരതഃ ത്രസ്തഃ ഭ്രാതുഃ ചാരിത്ര ശന്കയാ । സ്വസ്യ വമ്ശസ്യ മാഹാത്മ്യാത് പ്രഷ്ടുമ് സമുപചക്രമേ ॥൨-൭൨-
അത് കേട്ടപ്പോൾ, സഹോദരന്റെ പെരുമാറ്റത്തിൽ എന്തെങ്കിലും തെറ്റുണ്ടോ എന്ന സംശയത്തോടെ ഭരതൻ ഭയപ്പെട്ടു. പക്ഷേ, തൻറെ വംശത്തിന്റെ മഹത്വം ഓർത്ത് അവൻ വീണ്ടും ചോദിച്ചു.
കച്ചിന് ന ബ്രാഹ്മണ വധമ് ഹൃതമ് രാമേണ കസ്യചിത് । കച്ചിന് ന ആഢ്യോ ദരിദ്രഃ വാ തേന അപാപോ വിഹിമ്സിതഃ ॥൨-൭൨-
രാമൻ ആരുടെയെങ്കിലും ബ്രാഹ്മണന്റെ ധനം അപഹരിച്ചോ, ആരെയെങ്കിലും സമ്പന്നനെയോ ദരിദ്രനെയോ അന്യായമായി ഉപദ്രവിച്ചോ ഇല്ലല്ലോ?
കച്ചിന് ന പര ദാരാന് വാ രാജ പുത്രഃ അഭിമന്യതേ । കസ്മാത് സ ദണ്ഡക അരണ്യേ ഭ്രൂണഹാ ഇവ വിവാസിതഃ ॥൨-൭൨-
രാജകുമാരൻ മറ്റൊരാളുടെ ഭാര്യയെ ആഗ്രഹിച്ചിട്ടില്ലല്ലോ? അങ്ങനെ ആണെങ്കിൽ മാത്രമേ, ഭ്രൂണഹത്യ ചെയ്തവനെന്നപോലെ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് അയക്കപ്പെടേണ്ടി വരൂ. എന്തുകൊണ്ടാണ് അവനെ അവിടെ അയച്ചത്?
അഥ അസ്യ ചപലാ മാതാ തത് സ്വ കര്മ യഥാ തഥമ് । തേന ഏവ സ്ത്രീ സ്വഭാവേന വ്യാഹര്തുമ് ഉപചക്രമേ ॥൨-൭൨-
അപ്പോൾ അവന്റെ ചഞ്ചലമായ അമ്മ, താൻ ചെയ്തതുപോലെയെല്ലാം, സ്ത്രീസ്വഭാവം അനുസരിച്ച് തുറന്നു പറയാൻ തുടങ്ങി.
ഏവമുക്താ തു കൈകേയീ ഭരതേന മഹാത്മനാ । ഉവാച വചനമ് ഹൃഷ്ടാ മൂഢാ പണ്ഡിതമാനിനീ ॥൨-൭൨-
മഹാത്മാവായ ഭരതൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചതിനുശേഷം, കൈകേയി സന്തോഷത്തോടും, ഭ്രമത്തോടും, താൻ വലിയ പണ്ഡിതയാണെന്ന ധാരണയോടും കൂടി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
ന ബ്രാഹ്മണ ധനമ് കിമ്ചിദ്ദ് ഹൃതമ് രാമേണ കസ്യചിത് । കശ്ചിന് ന ആഢ്യോ ദരിദ്രഃ വാ തേന അപാപോ വിഹിമ്സിതഃ ॥൨-൭൨-
രാമൻ ഒരുപോലും ബ്രാഹ്മണന്റെ ധനം അപഹരിച്ചിട്ടില്ല. സമ്പന്നനെയോ ദരിദ്രനെയോ അന്യായമായി ഉപദ്രവിച്ചിട്ടില്ല.
ന രാമഃ പര ദാരാമഃ ച ചക്ഷുര്ഭ്യാമ് അപി പശ്യതി । മയാ തു പുത്ര ശ്രുത്വാ ഏവ രാമസ്യ ഏവ അഭിഷേചനമ് ॥൨-൭൨-
രാമൻ മറ്റൊരാളുടെ ഭാര്യയെ കണ്ണുകൊണ്ടും നോക്കിയിട്ടില്ല. എന്നാൽ, മകനേ, രാമന്റെ അഭിഷേകം നടക്കുമെന്ന് ഞാൻ കേട്ടപ്പോൾ,
യാചിതഃ തേ പിതാ രാജ്യമ് രാമസ്യ ച വിവാസനമ് । സ സ്വ വൃത്തിമ് സമാസ്ഥായ പിതാ തേ തത് തഥാ അകരോത് ॥൨-൭൨-
ഞാൻ നിന്റെ അച്ഛനോടു രാജ്യം നിനക്കായി, രാമന് വനംവാസം വേണ്ടി ചോദിച്ചു. അച്ഛൻ തന്റെ വാക്ക് പാലിച്ച് അതു ചെയ്തതാണു.