അപശ്യമ്സ് തു തതഃ തത്ര പിതരമ് പിതുര് ആലയേ । ജഗാമ ഭരതഃ ദ്രഷ്ടുമ് മാതരമ് മാതുര് ആലയേ ॥൨-൭൨-
അവിടെ, പിതാവിന്റെ ഭവനത്തിൽ, ഭരതൻ തന്റെ അച്ഛനെ കാണാനായില്ല; അതിനാൽ, അമ്മയെ കാണാൻ അമ്മയുടെ ഭവനത്തിലേക്ക് പോയി.
അനുപ്രാപ്തമ് തു തമ് ദൃഷ്ട്വാ കൈകേയീ പ്രോഷിതമ് സുതമ് । ഉത്പപാത തദാ ഹൃഷ്ടാ ത്യക്ത്വാ സൌവര്ണ മാനസമ് ॥൨-൭൨-
പ്രവാസം കഴിഞ്ഞ് മകൻ വന്നതിനെ കണ്ടു, കൈകേയി സന്തോഷത്തോടെ പൊങ്ങി, സ്വർണ്ണാസനത്തിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റു.
സ പ്രവിശ്യ ഏവ ധര്മ ആത്മാ സ്വ ഗൃഹമ് ശ്രീ വിവര്ജിതമ് । ഭരതഃ പ്രേക്ഷ്യ ജഗ്രാഹ ജനന്യാഃ ചരണൌ ശുഭൌ ॥൨-൭൨-
ധർമ്മത്തിൽ മനസ്സു നിർത്തിയ ഭാരതൻ, ഇപ്പോൾ ഭംഗി ഇല്ലാതായ തന്റെ വീട്ടിലേക്ക് കടന്നു, അമ്മയെ കണ്ടപ്പോൾ ആദരവോടെ അവളുടെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു.
സാ തമ് മൂര്ധ്നി സമുപാഘ്രായ പരിഷ്വജ്യ യശസ്വിനമ് । അങ്കേ ഭരതമ് ആരോപ്യ പ്രഷ്ടുമ് സമുപചക്രമേ ॥൨-൭൨-
അവൾ, മഹത്വം ഉള്ളവളായി, മകന്റെ തലമുടി മണത്ത് ചേർത്തു, അങ്കത്തിൽ ഇരുത്തി, ഭാരതനോട് ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി.
അദ്യ തേ കതിചിത് രാത്ര്യഃ ച്യുതസ്യ ആര്യക വേശ്മനഃ । അപി ന അധ്വ ശ്രമഃ ശീഘ്രമ് രഥേന ആപതതഃ തവ ॥൨-൭൨-
നിന്റെ അപ്പൂപ്പന്റെ വീട്ടിൽ നിന്ന് നീ പുറപ്പെട്ടിട്ട് എത്ര രാത്രികൾ കഴിഞ്ഞു? വണ്ടിയിൽ വേഗത്തിൽ വന്നതുകൊണ്ടുള്ള യാത്രാ ക്ഷീണം നിന്നെ ബുദ്ധിമുട്ടിച്ചില്ലേ?
ആര്യകഃ തേ സുകുശലോ യുധാ ജിന് മാതുലഃ തവ । പ്രവാസാച് ച സുഖമ് പുത്ര സര്വമ് മേ വക്തുമ് അര്ഹസി ॥൨-൭൨-
നിന്റെ അപ്പൂപ്പനും, യുദ്ധാജിത് എന്ന അമ്മാവനും സുഖമായിരിക്കുന്നു വേണോ? മകനേ, യാത്രയിലും അവരുടെയും കാര്യവും എല്ലാം നീ എനിക്ക് പറയണം.
ഏവമ് പൃഷ്ഠഃ തു കൈകേയ്യാ പ്രിയമ് പാര്ഥിവ നന്ദനഃ । ആചഷ്ട ഭരതഃ സര്വമ് മാത്രേ രാജീവ ലോചനഃ ॥൨-൭൨-
കൈകേയി ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, രാജാവിന്റെ പ്രിയപുത്രനും താമരപ്പൂക്കണ്ണുള്ളവനുമായ ഭാരതൻ അമ്മയ്ക്ക് എല്ലാം പറഞ്ഞു.
അദ്യ മേ സപ്തമീ രാത്രിഃ ച്യുതസ്യ ആര്യക വേശ്മനഃ । അമ്ബായാഃ കുശലീ താതഃ യുധാജിന് മാതുലഃ ച മേ ॥൨-൭൨-
അമ്മേ, ഞാൻ അപ്പൂപ്പന്റെ വീട്ടിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടിട്ട് ഇന്ന് ഏഴാം രാത്രി. അപ്പൂപ്പനും അമ്മാവനും സുഖമായിരിക്കുന്നു.
യന് മേ ധനമ് ച രത്നമ് ച ദദൌ രാജാ പരമ് തപഃ । പരിശ്രാന്തമ് പഥി അഭവത് തതഃ അഹമ് പൂര്വമ് ആഗതഃ ॥൨-൭൨-
അത്യന്തം വ്രതനിഷ്ഠനായ രാജാവ് എനിക്ക് ധനവും രത്നങ്ങളും നൽകി. യാത്രയിൽ ഞാൻ ക്ഷീണിച്ചിരുന്നതുകൊണ്ട്, അവരെക്കാൾ മുമ്പേ ഞാൻ ഇവിടെ എത്തി.
രാജ വാല്യ ഹരൈഃ ദൂതൈഅഃ ത്വര്യമാണോ അഹമ് ആഗതഃ । യദ് അഹമ് പ്രഷ്ടുമ് ഇച്ചാമി തത് അമ്ബാ വക്തുമ് അര്ഹസി ॥൨-൭൨-
രാജാവിന്റെ ദൂതന്മാർ വേഗം വരാൻ എന്നെ ഉത്തേജിപ്പിച്ചു. അമ്മേ, ഞാൻ ഒരു കാര്യം ചോദിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, നീ എനിക്ക് പറയണം.
ശൂന്യോ അയമ് ശയനീയഃ തേ പര്യന്കോ ഹേമ ഭൂഷിതഃ । ന ച അയമ് ഇക്ഷ്വാകു ജനഃ പ്രഹൃഷ്ടഃ പ്രതിഭാതി മേ ॥൨-൭൨-
നിന്റെ പൊന്നാൽ അലങ്കരിച്ച കിടക്ക ശൂന്യമായിരിക്കുന്നു. ഇക്ഷ്വാകുവിന്റെ കുടുംബം സന്തോഷത്തോടെ കാണുന്നില്ല.
രാജാ ഭവതി ഭൂയിഷ്ഠ്ഗമ് ഇഹ അമ്ബായാ നിവേശനേ । തമ് അഹമ് ന അദ്യ പശ്യാമി ദ്രഷ്ടുമ് ഇച്ചന്ന് ഇഹ ആഗതഃ ॥൨-൭൨-
അമ്മേ, രാജാവ് കൂടുതലായി ഇവിടെ നിന്നിരുന്നു. ഞാൻ അദ്ദേഹത്തെ കാണാൻ വന്നെങ്കിലും ഇന്ന് കാണാനില്ല.
പിതുര് ഗ്രഹീഷ്യേ ചരണൌ തമ് മമ ആഖ്യാഹി പൃച്ചതഃ । ആഹോസ്വിദ് അമ്ബ ജ്യേഷ്ഠായാഃ കൌസല്യായാ നിവേശനേ ॥൨-൭൨-
എന്റെ അച്ഛന്റെ പാദങ്ങൾ ഞാൻ പിടിക്കണമെന്നുണ്ട്. അമ്മേ, അദ്ദേഹം എവിടെയാണ് എന്ന് എനിക്ക് പറയൂ. അല്ലെങ്കിൽ, ജ്യേഷ്ഠയായ കൗസല്യയുടെ വീട്ടിലാണോ?
തമ് പ്രത്യുവാച കൈകേയീ പ്രിയവദ് ഘോരമ് അപ്രിയമ് । അജാനന്തമ് പ്രജാനന്തീ രാജ്യ ലോഭേന മോഹിതാ ॥൨-൭൨-
കൈകേയി, രാജ്യം കിട്ടാനുള്ള മോഹത്തിൽ അജ്ഞാനമായ നടിച്ച്, സ്നേഹപൂർവ്വം കാണിച്ചെങ്കിലും ഭയാനകവും ദു:ഖകരവുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
യാ ഗതിഃ സര്വ ഭൂതാനാമ് താമ് ഗതിമ് തേ പിതാ ഗതഃ । രാജാ മഹാത്മാ തേജസ്വീ യായജൂകഃ സതാമ് ഗതിഃ ॥൨-൭൨-
എല്ലാ ജീവികളും നേരിടുന്ന വിധിയിലേക്കാണ് നിന്റെ അച്ഛൻ പോയത്. മഹാത്മാവും തേജസ്സുള്ളവനുമായ രാജാവ്, യാഗങ്ങളിൽ തൽപരനായവൻ, സന്മാർഗ്ഗത്തിലേക്കാണ് യാത്രയായത്.
തത് ശ്രുത്വാ ഭരതഃ വാക്യമ് ധര്മ അഭിജനവാന് ശുചിഃ । പപാത സഹസാ ഭൂമൌ പിതൃ ശോക ബല അര്ദിതഃ ॥൨-൭൨-
അവ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, ഉത്തമകുലത്തിൽ ജനിച്ചും മനസ്സു ശുദ്ധിയുള്ളവനുമായ ഭാരതൻ അച്ഛന്റെ ദു:ഖത്തിൽ പെട്ടെന്നു നിലത്തേക്ക് വീണു.
ഹാ ഹാതോഽസ്മീതി കൃപണാമ് ദീനാമ് വാചമുദീരയന് । നിപപാത മഹാബാഹുര്ബാഹു വിക്ഷിപ്യ വീര്യവാന് ॥൨-൭൨-
"ഹാ, ഞാൻ നശിച്ചുപോയി!" എന്ന ദു:ഖഭരിതമായ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ച്, ശക്തനായ മഹാബാഹു ഭരതൻ കൈകൾ നീട്ടി നിലത്തേക്ക് വീണു.
തതഃ ശോകേന സമ്വീതഃ പിതുര് മരണ ദുഹ്ഖിതഃ । വിലലാപ മഹാ തേജാ ഭ്രാന്ത ആകുലിത ചേതനഃ ॥൨-൭൨-
അച്ഛന്റെ മരണവാർത്ത കേട്ട് ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങിയ ഭരതൻ, മനസ്സു അലയുന്നവനായി, വലിയ ശബ്ദത്തിൽ വിലപിച്ചു.
ഏതത് സുരുചിരമ് ഭാതി പിതുര് മേ ശയനമ് പുരാ । ശശിനേവാമലമ് രാത്രൌ ഗഗനമ് തോയദാത്യയേ ॥൨-൭൨-
ഇതാ, എന്റെ അച്ഛന്റെ കിടക്ക ഒരിക്കൽ മനോഹരമായി തിളങ്ങുകയായിരുന്നു, മേഘങ്ങൾ മാറിയ രാത്രിയിൽ പൂർണ്ണചന്ദ്രനാൽ പ്രകാശമുള്ള ആകാശംപോലെ.
തത് ഇദമ് ന വിഭാതി അദ്യ വിഹീനമ് തേന ധീമതാ । വ്യോമേവ ശ്ശിനാ ഹീനമപ്ഭുഷ്ക ഇവ സാഗരഃ ॥൨-൭൨-
പക്ഷേ, ആ ജ്ഞാനിയില്ലാതെ ഇന്ന് ഈ കിടക്ക തിളങ്ങുന്നില്ല—ചന്ദ്രനില്ലാത്ത ആകാശംപോലും വെള്ളം ഇല്ലാത്ത സമുദ്രംപോലും.
ബാഷ്പമുത്സൃജ്യ കണ്ഠേ സ്വാത്മനാ പരിപീഡിതഃ । ആച്ചാദ്യ വദനമ് ശ്രീമദ്വസ്ത്രേണ ജയതാമ് വരഃ ॥൨-൭൨-
വേദനകൊണ്ട് കണ്ഠം മുറുകി, കണ്ണുനീർ തടഞ്ഞു, ജയികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവൻ തന്റെ മുഖം മനോഹരമായ വസ്ത്രം കൊണ്ടു മൂടി.
തമ് ആര്തമ് ദേവ സമ്കാശമ് സമീക്ഷ്യ പതിതമ് ഭുവി । നികൃത്തമിവ സാലസ്യ സ്കന്ധമ് പരശുനാ വനേ ॥൨-൭൨-
ദേവന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തിയുള്ളവനായി, വനംകാട്ടിൽ പരശുവാൽ മുറിഞ്ഞ സാലവൃക്ഷശാഖയെപ്പോലെ നിലത്ത് വീണു വേദനയോടെ കിടക്കുന്ന അവനെ അവർ നോക്കി.
മത്തമാതങ്ഗസമ്കാശമ് ചന്ദ്രാര്കസദൃശമ് ഭുവഃ । ഉത്ഥാപയിത്വാ ശോക ആര്തമ് വചനമ് ച ഇദമ് അബ്രവീത് ॥൨-൭൨-
മദംപിടിച്ചാനയെപ്പോലും, ഭൂമിയിൽ ചന്ദ്രനും സൂര്യനും പോലുമുള്ള പ്രകാശത്തോടെ, ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ അവനെ അവർ എഴുന്നേല്പിച്ചു, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ഉത്തിഷ്ഠ ഉത്തിഷ്ഠ കിമ് ശേഷേ രാജ പുത്ര മഹാ യശഃ । ത്വദ് വിധാ ന ഹി ശോചന്തി സന്തഃ സദസി സമ്മതാഃ ॥൨-൭൨-
എഴുന്നേൽക്കു, എഴുന്നേൽക്കു! മഹാപ്രശസ്തനായ രാജകുമാരാ, നീ എന്തുകൊണ്ട് ഇവിടെ കിടക്കുന്നു? നല്ലവരിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്ന നിന്റെ പോലുള്ളവർ സഭയിൽ ദുഃഖിക്കാറില്ല.
ദാനയജ്ഞാധികാരാ ഹി ശീലശ്രുതിവചോനുഗാ । ബുദ്ധിസ്തേ ബുദ്ധിസമ്പന്ന പ്രഭേവാര്കസ്യ മന്ദിരേ ॥൨-൭൨-
ദാനം, യജ്ഞം എന്നിവയിൽ അവകാശവും, നല്ല പെരുമാറ്റവും, പഠനവും, വാക്കുകളും നിനക്കുണ്ട്; ബുദ്ധിശാലിയായ നീ, അകത്തു സൂര്യനെപ്പോലെ രാജമന്ദിരത്തിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു.
സ രുദത്യാ ചിരമ് കാലമ് ഭൂമൌ വിപരിവൃത്യ ച । ജനനീമ് പ്രത്യുവാച ഇദമ് ശോകൈഃ ബഹുഭിര് ആവൃതഃ ॥൨-൭൨-
അവൻ ദീർഘകാലം കരഞ്ഞു നിലത്ത് ഉരുണ്ടു, അനേകം ദുഃഖങ്ങളിൽ ആവിഷ്ടനായി അമ്മയോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
അഭിഷേക്ഷ്യതി രാമമ് തു രാജാ യജ്ഞമ് നു യക്ഷ്യതി । ഇതി അഹമ് കൃത സമ്കല്പോ ഹൃഷ്ടഃ യാത്രാമ് അയാസിഷമ് ॥൨-൭൨-
രാജാവ് രാമനെ അഭിഷേകം ചെയ്യും, യജ്ഞം നടത്തും എന്ന് ഉറപ്പാക്കി സന്തോഷത്തോടെ ഞാൻ യാത്രയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
തത് ഇദമ് ഹി അന്യഥാ ഭൂതമ് വ്യവദീര്ണമ് മനോ മമ । പിതരമ് യോ ന പശ്യാമി നിത്യമ് പ്രിയ ഹിതേ രതമ് ॥൨-൭൨-
എന്നാൽ ഇപ്പോൾ എല്ലാം മറിച്ചുപോയി, എന്റെ മനസ്സ് തകർന്നുപോയി, എനിക്ക് എപ്പോഴും പ്രിയവും ഹിതവും ആഗ്രഹിച്ചിരുന്ന അച്ഛനെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല.
അമ്ബ കേന അത്യഗാത് രാജാ വ്യാധിനാ മയ്യ് അനാഗതേ । ധന്യാ രാമ ആദയഃ സര്വേ യൈഃ പിതാ സമ്സ്കൃതഃ സ്വയമ് ॥൨-൭൨-
അമ്മേ, ഞാൻ എത്തുന്നതിന് മുമ്പ് രാജാവ് ഏത് രോഗം കൊണ്ടാണ് വിടപറഞ്ഞത്? അച്ഛൻ സ്വയം സംസ്കാരം ചെയ്ത രാമനും മറ്റുള്ളവരും ഭാഗ്യശാലികളാണ്.
ന നൂനമ് മാമ് മഹാ രാജഃ പ്രാപ്തമ് ജാനാതി കീര്തിമാന് । ഉപജിഘ്രേദ്ദ് ഹി മാമ് മൂര്ധ്നി താതഃ സമ്നമ്യ സത്വരമ് ॥൨-൭൨-
നിശ്ചയം മഹാരാജാവ് എന്നെത്തിയത് അറിഞ്ഞില്ല; അച്ഛൻ എങ്കിൽ ഉടനെ തലകുനിഞ്ഞ് എന്റെ തലയ്ക്ക് തൊടുമായിരുന്നു.