അനാശിതകുടുമ്ബാനി പ്രഭാഹീനജനാനി ച । അലക്സ്മീകാനി പശ്യാമി കുടുമ്ബിഭവനാന്യഹമ് ॥൨-൭൧-
'കുടുംബങ്ങൾ ഭക്ഷണം കഴിക്കാതെ, ജനങ്ങൾ ഉത്സാഹംകുറഞ്ഞ്, ഐശ്വര്യം ഇല്ലാത്ത വീടുകൾ ഞാൻ കാണുന്നു.'
അപേതമാല്യശോഭാനി അസമ്മൃഷ്ടാജിരാണി ച । ദേവാഗാരാണി ശൂന്യാനി ന ചാഭാന്തി യഥാപുരമ് ॥൨-൭൧-
'പൂക്കളാൽ അലങ്കരിച്ചിരുന്ന ദേവാലയങ്ങൾ ആ ഭംഗി നഷ്ടപ്പെട്ടു, അങ്കണങ്ങൾ വൃത്തിയില്ലാതെ, ക്ഷേത്രങ്ങൾ ശൂന്യമായി, മുമ്പത്തെ പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നില്ല.'
ദേവതാര്ചാഃ പ്രവിദ്ധാശ്ച യജ്ഞ്ഗോഷ്ഠ്യസ്തഥാവിധാഃ । മാല്യാപണേഷു രാജന്തേ നാദ്യ പണ്യാനി വാ തഥാ ॥൨-൭൧-
'ദേവതകൾക്ക് അർപ്പിച്ചിരുന്ന പുഷ്പങ്ങൾ ചിതറിക്കിടക്കുന്നു, യജ്ഞവേദികൾ അശുദ്ധമായി, പൂക്കടകളിൽ ഇന്ന് പൂവും മറ്റും കാണാനില്ല.'
ദൃശ്യന്തേ വണിജോഽപ്യദ്യ ന യഥാപൂര്വമത്രവൈ । ധ്യാനസമ്വിഗ്നഹൃദയാഃ നഷ്ടവ്യാപാരയന്ത്രിതാഃ ॥൨-൭൧-
'വ്യാപാരികൾ പോലും മുമ്പുപോലെ കാണുന്നില്ല; അവരുടെ മനസ്സ് ചിന്തയിൽ മുങ്ങി, വ്യാപാരങ്ങൾ നിലച്ചു.'
ദേവായതനചൈത്യേഷുദീനാഃ പക്ഷിഗണാസ്തഥാ ॥൨-൭൧-
'ദേവാലയങ്ങളിലും സ്മാരകങ്ങളിലും പക്ഷികൾ പോലും ദുഃഖിതരായി കാണപ്പെടുന്നു.'
മലിനമ് ച അശ്രു പൂര്ണ അക്ഷമ് ദീനമ് ധ്യാന പരമ് കൃശമ് । സസ്ത്രീ പുമ്സമ് ച പശ്യാമി ജനമ് ഉത്കണ്ഠിതമ് പുരേ ॥൨-൭൧-
'നഗരത്തിലെ പുരുഷന്മാരെയും സ്ത്രീകളെയും ഞാൻ കാണുന്നു, വസ്ത്രം വൃത്തിയില്ലാതെ, കണ്ണുകൾ കണ്ണീരോടെ, ക്ഷീണിച്ചു, ചിന്തയിൽ മുഴുകി, ആഗ്രഹത്തിൽ അലഞ്ഞു.'
ഇതി ഏവമ് ഉക്ത്വാ ഭരതഃ സൂതമ് തമ് ദീന മാനസഃ । താനി അനിഷ്ടാനി അയോധ്യായാമ് പ്രേക്ഷ്യ രാജ ഗൃഹമ് യയൌ ॥൨-൭൧-
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ഭരതൻ ദുഃഖിതനായ മനസ്സോടെ, അയോധ്യയിൽ കണ്ട ആ അനിഷ്ടലക്ഷണങ്ങൾ ഓർത്തു, രാജധാനിയിലേക്ക് നടന്നു.
താമ് ശൂന്യ ശൃന്ഗ അടക വേശ്മ രഥ്യാമ് । രജോ അരുണ ദ്വാര കപാട യന്ത്രാമ് । ദൃഷ്ട്വാ പുരീമ് ഇന്ദ്ര പുരീ പ്രകാശാമ് । ദുഹ്ഖേന സമ്പൂര്ണതരഃ ബഭൂവ ॥൨-൭൧-
ശൂന്യമായ ഗോപുരങ്ങൾ, ഉപേക്ഷിച്ച മന്ദിരങ്ങൾ, പൊടിയാൽ ചുവന്ന കവാടങ്ങൾ, അതിനിടയിൽ ഇന്ദ്രന്റെ നഗരംപോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന നഗരത്തെ കണ്ടു, ഭരതൻ ദുഃഖത്തിൽ മുഴുകി.
ബഹൂനി പശ്യന് മനസോ അപ്രിയാണി । യാനി അന്ന്യദാ ന അസ്യ പുരേ ബഭൂവുഃ । അവാക് ശിരാ ദീന മനാ നഹൃഷ്ടഃ । പിതുര് മഹാത്മാ പ്രവിവേശ വേശ്മ ॥൨-൭൧-
മുൻപൊരിക്കലും ഉണ്ടായിട്ടില്ലാത്ത അനിഷ്ടകാര്യങ്ങൾ നഗരത്തിൽ കണ്ടു, തല താഴ്ത്തി, മനസ്സിൽ ദുഃഖം നിറഞ്ഞ്, സന്തോഷമില്ലാതെ, മഹാത്മാവായ ഭരതൻ പിതാവിന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് കടന്നു.
thumb|ദ്വിസപ്തതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ദ്വിസപ്തതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എഴുപത്തിരണ്ടാമത്തെ സർഗം കേൾക്കേണ്ടതാണ്.
അപശ്യമ്സ് തു തതഃ തത്ര പിതരമ് പിതുര് ആലയേ । ജഗാമ ഭരതഃ ദ്രഷ്ടുമ് മാതരമ് മാതുര് ആലയേ ॥൨-൭൨-
അവിടെ, പിതാവിന്റെ ഭവനത്തിൽ, ഭരതൻ തന്റെ അച്ഛനെ കാണാനായില്ല; അതിനാൽ, അമ്മയെ കാണാൻ അമ്മയുടെ ഭവനത്തിലേക്ക് പോയി.
അനുപ്രാപ്തമ് തു തമ് ദൃഷ്ട്വാ കൈകേയീ പ്രോഷിതമ് സുതമ് । ഉത്പപാത തദാ ഹൃഷ്ടാ ത്യക്ത്വാ സൌവര്ണ മാനസമ് ॥൨-൭൨-
പ്രവാസം കഴിഞ്ഞ് മകൻ വന്നതിനെ കണ്ടു, കൈകേയി സന്തോഷത്തോടെ പൊങ്ങി, സ്വർണ്ണാസനത്തിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റു.
സ പ്രവിശ്യ ഏവ ധര്മ ആത്മാ സ്വ ഗൃഹമ് ശ്രീ വിവര്ജിതമ് । ഭരതഃ പ്രേക്ഷ്യ ജഗ്രാഹ ജനന്യാഃ ചരണൌ ശുഭൌ ॥൨-൭൨-
ധർമ്മത്തിൽ മനസ്സു നിർത്തിയ ഭാരതൻ, ഇപ്പോൾ ഭംഗി ഇല്ലാതായ തന്റെ വീട്ടിലേക്ക് കടന്നു, അമ്മയെ കണ്ടപ്പോൾ ആദരവോടെ അവളുടെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു.
സാ തമ് മൂര്ധ്നി സമുപാഘ്രായ പരിഷ്വജ്യ യശസ്വിനമ് । അങ്കേ ഭരതമ് ആരോപ്യ പ്രഷ്ടുമ് സമുപചക്രമേ ॥൨-൭൨-
അവൾ, മഹത്വം ഉള്ളവളായി, മകന്റെ തലമുടി മണത്ത് ചേർത്തു, അങ്കത്തിൽ ഇരുത്തി, ഭാരതനോട് ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി.
അദ്യ തേ കതിചിത് രാത്ര്യഃ ച്യുതസ്യ ആര്യക വേശ്മനഃ । അപി ന അധ്വ ശ്രമഃ ശീഘ്രമ് രഥേന ആപതതഃ തവ ॥൨-൭൨-
നിന്റെ അപ്പൂപ്പന്റെ വീട്ടിൽ നിന്ന് നീ പുറപ്പെട്ടിട്ട് എത്ര രാത്രികൾ കഴിഞ്ഞു? വണ്ടിയിൽ വേഗത്തിൽ വന്നതുകൊണ്ടുള്ള യാത്രാ ക്ഷീണം നിന്നെ ബുദ്ധിമുട്ടിച്ചില്ലേ?
ആര്യകഃ തേ സുകുശലോ യുധാ ജിന് മാതുലഃ തവ । പ്രവാസാച് ച സുഖമ് പുത്ര സര്വമ് മേ വക്തുമ് അര്ഹസി ॥൨-൭൨-
നിന്റെ അപ്പൂപ്പനും, യുദ്ധാജിത് എന്ന അമ്മാവനും സുഖമായിരിക്കുന്നു വേണോ? മകനേ, യാത്രയിലും അവരുടെയും കാര്യവും എല്ലാം നീ എനിക്ക് പറയണം.
ഏവമ് പൃഷ്ഠഃ തു കൈകേയ്യാ പ്രിയമ് പാര്ഥിവ നന്ദനഃ । ആചഷ്ട ഭരതഃ സര്വമ് മാത്രേ രാജീവ ലോചനഃ ॥൨-൭൨-
കൈകേയി ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, രാജാവിന്റെ പ്രിയപുത്രനും താമരപ്പൂക്കണ്ണുള്ളവനുമായ ഭാരതൻ അമ്മയ്ക്ക് എല്ലാം പറഞ്ഞു.
അദ്യ മേ സപ്തമീ രാത്രിഃ ച്യുതസ്യ ആര്യക വേശ്മനഃ । അമ്ബായാഃ കുശലീ താതഃ യുധാജിന് മാതുലഃ ച മേ ॥൨-൭൨-
അമ്മേ, ഞാൻ അപ്പൂപ്പന്റെ വീട്ടിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടിട്ട് ഇന്ന് ഏഴാം രാത്രി. അപ്പൂപ്പനും അമ്മാവനും സുഖമായിരിക്കുന്നു.
യന് മേ ധനമ് ച രത്നമ് ച ദദൌ രാജാ പരമ് തപഃ । പരിശ്രാന്തമ് പഥി അഭവത് തതഃ അഹമ് പൂര്വമ് ആഗതഃ ॥൨-൭൨-
അത്യന്തം വ്രതനിഷ്ഠനായ രാജാവ് എനിക്ക് ധനവും രത്നങ്ങളും നൽകി. യാത്രയിൽ ഞാൻ ക്ഷീണിച്ചിരുന്നതുകൊണ്ട്, അവരെക്കാൾ മുമ്പേ ഞാൻ ഇവിടെ എത്തി.
രാജ വാല്യ ഹരൈഃ ദൂതൈഅഃ ത്വര്യമാണോ അഹമ് ആഗതഃ । യദ് അഹമ് പ്രഷ്ടുമ് ഇച്ചാമി തത് അമ്ബാ വക്തുമ് അര്ഹസി ॥൨-൭൨-
രാജാവിന്റെ ദൂതന്മാർ വേഗം വരാൻ എന്നെ ഉത്തേജിപ്പിച്ചു. അമ്മേ, ഞാൻ ഒരു കാര്യം ചോദിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, നീ എനിക്ക് പറയണം.
ശൂന്യോ അയമ് ശയനീയഃ തേ പര്യന്കോ ഹേമ ഭൂഷിതഃ । ന ച അയമ് ഇക്ഷ്വാകു ജനഃ പ്രഹൃഷ്ടഃ പ്രതിഭാതി മേ ॥൨-൭൨-
നിന്റെ പൊന്നാൽ അലങ്കരിച്ച കിടക്ക ശൂന്യമായിരിക്കുന്നു. ഇക്ഷ്വാകുവിന്റെ കുടുംബം സന്തോഷത്തോടെ കാണുന്നില്ല.
രാജാ ഭവതി ഭൂയിഷ്ഠ്ഗമ് ഇഹ അമ്ബായാ നിവേശനേ । തമ് അഹമ് ന അദ്യ പശ്യാമി ദ്രഷ്ടുമ് ഇച്ചന്ന് ഇഹ ആഗതഃ ॥൨-൭൨-
അമ്മേ, രാജാവ് കൂടുതലായി ഇവിടെ നിന്നിരുന്നു. ഞാൻ അദ്ദേഹത്തെ കാണാൻ വന്നെങ്കിലും ഇന്ന് കാണാനില്ല.
പിതുര് ഗ്രഹീഷ്യേ ചരണൌ തമ് മമ ആഖ്യാഹി പൃച്ചതഃ । ആഹോസ്വിദ് അമ്ബ ജ്യേഷ്ഠായാഃ കൌസല്യായാ നിവേശനേ ॥൨-൭൨-
എന്റെ അച്ഛന്റെ പാദങ്ങൾ ഞാൻ പിടിക്കണമെന്നുണ്ട്. അമ്മേ, അദ്ദേഹം എവിടെയാണ് എന്ന് എനിക്ക് പറയൂ. അല്ലെങ്കിൽ, ജ്യേഷ്ഠയായ കൗസല്യയുടെ വീട്ടിലാണോ?
തമ് പ്രത്യുവാച കൈകേയീ പ്രിയവദ് ഘോരമ് അപ്രിയമ് । അജാനന്തമ് പ്രജാനന്തീ രാജ്യ ലോഭേന മോഹിതാ ॥൨-൭൨-
കൈകേയി, രാജ്യം കിട്ടാനുള്ള മോഹത്തിൽ അജ്ഞാനമായ നടിച്ച്, സ്നേഹപൂർവ്വം കാണിച്ചെങ്കിലും ഭയാനകവും ദു:ഖകരവുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
യാ ഗതിഃ സര്വ ഭൂതാനാമ് താമ് ഗതിമ് തേ പിതാ ഗതഃ । രാജാ മഹാത്മാ തേജസ്വീ യായജൂകഃ സതാമ് ഗതിഃ ॥൨-൭൨-
എല്ലാ ജീവികളും നേരിടുന്ന വിധിയിലേക്കാണ് നിന്റെ അച്ഛൻ പോയത്. മഹാത്മാവും തേജസ്സുള്ളവനുമായ രാജാവ്, യാഗങ്ങളിൽ തൽപരനായവൻ, സന്മാർഗ്ഗത്തിലേക്കാണ് യാത്രയായത്.
തത് ശ്രുത്വാ ഭരതഃ വാക്യമ് ധര്മ അഭിജനവാന് ശുചിഃ । പപാത സഹസാ ഭൂമൌ പിതൃ ശോക ബല അര്ദിതഃ ॥൨-൭൨-
അവ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, ഉത്തമകുലത്തിൽ ജനിച്ചും മനസ്സു ശുദ്ധിയുള്ളവനുമായ ഭാരതൻ അച്ഛന്റെ ദു:ഖത്തിൽ പെട്ടെന്നു നിലത്തേക്ക് വീണു.
ഹാ ഹാതോഽസ്മീതി കൃപണാമ് ദീനാമ് വാചമുദീരയന് । നിപപാത മഹാബാഹുര്ബാഹു വിക്ഷിപ്യ വീര്യവാന് ॥൨-൭൨-
"ഹാ, ഞാൻ നശിച്ചുപോയി!" എന്ന ദു:ഖഭരിതമായ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ച്, ശക്തനായ മഹാബാഹു ഭരതൻ കൈകൾ നീട്ടി നിലത്തേക്ക് വീണു.
തതഃ ശോകേന സമ്വീതഃ പിതുര് മരണ ദുഹ്ഖിതഃ । വിലലാപ മഹാ തേജാ ഭ്രാന്ത ആകുലിത ചേതനഃ ॥൨-൭൨-
അച്ഛന്റെ മരണവാർത്ത കേട്ട് ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങിയ ഭരതൻ, മനസ്സു അലയുന്നവനായി, വലിയ ശബ്ദത്തിൽ വിലപിച്ചു.
ഏതത് സുരുചിരമ് ഭാതി പിതുര് മേ ശയനമ് പുരാ । ശശിനേവാമലമ് രാത്രൌ ഗഗനമ് തോയദാത്യയേ ॥൨-൭൨-
ഇതാ, എന്റെ അച്ഛന്റെ കിടക്ക ഒരിക്കൽ മനോഹരമായി തിളങ്ങുകയായിരുന്നു, മേഘങ്ങൾ മാറിയ രാത്രിയിൽ പൂർണ്ണചന്ദ്രനാൽ പ്രകാശമുള്ള ആകാശംപോലെ.
തത് ഇദമ് ന വിഭാതി അദ്യ വിഹീനമ് തേന ധീമതാ । വ്യോമേവ ശ്ശിനാ ഹീനമപ്ഭുഷ്ക ഇവ സാഗരഃ ॥൨-൭൨-
പക്ഷേ, ആ ജ്ഞാനിയില്ലാതെ ഇന്ന് ഈ കിടക്ക തിളങ്ങുന്നില്ല—ചന്ദ്രനില്ലാത്ത ആകാശംപോലും വെള്ളം ഇല്ലാത്ത സമുദ്രംപോലും.