പ്രവാതി പവനഃ ശ്രീമാന് കിമ് നു നാദ്യ യഥാപുരമ് । ഭേരീമൃദങ്ഗവീണാനാമ് കോണസമ്ഘട്ടിതഃ പുനഃ ॥൨-൭൧-
'ശ്രീമാനായ കാറ്റ് മുൻപുപോലെ വീശുന്നില്ല; കോണുകളിൽ ഇടിച്ച ഭേരി, മൃദംഗം, വീണ എന്നിവയുടെ ശബ്ദം ഇനി കേൾക്കുന്നില്ല.'
കിമദ്യ ശബ്ദോ വിരതഃ സദാഽദീനഗതിഃ പുരാ । അനിഷ്ടാനി ച പാപാനി പശ്യാമി വിവിധാനി ച ॥൨-൭൧-
'മുൻപ് എപ്പോഴും ഉണ്ടായിരുന്ന ശബ്ദം ഇന്ന് നിശ്ശബ്ദമായിരിക്കുന്നു; നഗരം ദുർബലമായി നീങ്ങുന്നതുപോലെയാണ്; അനിഷ്ടവും പാപകരവുമായ പല ലക്ഷണങ്ങളും ഞാൻ കാണുന്നു.'
നിമിത്താനി അമനോജ്ഞാനി തേന സീദതി തേ മനഃ । സര്വഥാ കുശലമ് സൂത ദുര്ലഭമ് മമ ബന്ധുഷു ॥൨-൭൧-
'ഈ അമനോഹരമായ ലക്ഷണങ്ങൾ കാരണം എന്റെ മനസ്സ് ദു:ഖിതമാണ്; സാരഥി, എന്റെ ബന്ധുക്കളിൽ ക്ഷേമം കണ്ടെത്താൻ എളുപ്പമല്ലെന്ന് തോന്നുന്നു.'
തഥാ ഹ്യസതി സമ്മോഹേ ഹൃദയമ് സീദതീവ മേ । വിഷണ്ണഃ ശാന്തഹൃദയസ്ത്രസ്തഃ സുലുലിതേന്ദ്രിയഃ ॥൨-൭൧-
'ഇങ്ങനെ ആശങ്ക ഇല്ലാതിരിക്കുമ്പോഴും എന്റെ മനസ്സ് താഴുന്നപോലെയാണ്; ഞാൻ വിഷാദത്തോടെ, ഭയത്തോടെയും അകമ്പടിയോടെയും, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അശാന്തമായി, ഇരുന്നു.'
ഭരതഃ പ്രവിവേശാശു പുരീമിക്ഷ്വാകുപാലിതാമ് । ദ്വാരേണ വൈജയന്തേന പ്രാവിശത് ശ്രാന്ത വാഹനഃ ॥൨-൭൧-
ഭരതൻ ഇക്ഷ്വാകു വംശം സംരക്ഷിക്കുന്ന നഗരത്തിലേക്ക് വേഗത്തിൽ കടന്നു, വൈജയന്ത ദ്വാരത്തിലൂടെ പ്രവേശിച്ചു, യാത്രയിൽ തളർന്നവൻ്റെ വാഹനത്തോടൊപ്പം.
ദ്വാഹ്സ്ഥൈഃ ഉത്ഥായ വിജയമ് പൃഷ്ടഃ തൈഃ സഹിതഃ യയൌ । സ തു അനേക അഗ്ര ഹൃദയോ ദ്വാഹ്സ്ഥമ് പ്രത്യര്ച്യ തമ് ജനമ് ॥൨-൭൧-
കാവൽക്കാരൻമാർ എഴുന്നേറ്റ് ഭരതനോടു ജയിച്ചുവോ എന്ന് ചോദിച്ചു; അവരോടൊപ്പം ഭരതൻ മുന്നോട്ട് പോയി, മനസ്സിൽ അനേകം ആശങ്കകൾ നിറഞ്ഞു, ദ്വാരത്തിൽ നിന്നവരെ ആദരവോടെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു.
സൂതമ് അശ്വ പതേഃ ക്ലാന്തമ് അബ്രവീത് തത്ര രാഘവഃ । കിമഹമ് ത്വരയാനീതഃ കാരണേന വിനാനഘ ॥൨-൭൧-
അവിടെ രാഘവൻ കുതിരകൾ ഓടിച്ചുതളർന്ന സാരഥിയോടു ചോദിച്ചു: 'ദോഷമില്ലാത്തവനേ, എനിക്ക് എന്ത് കാരണത്താലാണ് ഇങ്ങനെ വേഗത്തിൽ കൊണ്ടുവന്നത്?'
അശുഭാശങ്കി ഹൃദയമ് ശീലമ് ച പതതീവ മേ । ശ്രുതാ നോ യാദൃശാഃ പൂര്വമ് നൃപതീനാമ് വിനാശനേ ॥൨-൭൧-
'എന്റെ മനസ്സ് ദുഷ്പ്രതീക്ഷയാൽ പിടിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, എന്റെ സ്വഭാവം തകർന്നുപോകുന്നപോലെയാണ്; രാജാക്കന്മാർ നാശംവരുമ്പോൾ ഇങ്ങനെയുള്ള ലക്ഷണങ്ങൾ മുമ്പും ഞാൻ കേട്ടിട്ടുണ്ട്.'
ആകാരാഃ താന് അഹമ് സര്വാന് ഇഹ പശ്യാമി സാരഥേ । സമ്മാര്ജനവിഹീനാനി പരുഷാണ്യുപലക്ഷയേ ॥൨-൭൧-
'സാരഥിയേ, ഞാൻ ഇവിടെയെല്ലാം ആ ലക്ഷണങ്ങൾ കാണുന്നു: വഴികൾ വൃത്തിയാക്കാതെ കിടക്കുന്നു, എല്ലായിടത്തും കഠിനത്വം കാണാം.'
അസമ്യതകവാടാനി ശ്രീവിഹീനാനി സര്വശഃ । ബലികര്മവിഹീനാനി ധൂപസമ്മേദനേന ച ॥൨-൭൧-
'കവാടങ്ങൾ ശരിയായി അടച്ചിട്ടില്ല, എല്ലായിടത്തും ഭംഗി ഇല്ലാതായി, ബലികർമങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, ധൂപം കത്തുന്ന പുക നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.'
അനാശിതകുടുമ്ബാനി പ്രഭാഹീനജനാനി ച । അലക്സ്മീകാനി പശ്യാമി കുടുമ്ബിഭവനാന്യഹമ് ॥൨-൭൧-
'കുടുംബങ്ങൾ ഭക്ഷണം കഴിക്കാതെ, ജനങ്ങൾ ഉത്സാഹംകുറഞ്ഞ്, ഐശ്വര്യം ഇല്ലാത്ത വീടുകൾ ഞാൻ കാണുന്നു.'
അപേതമാല്യശോഭാനി അസമ്മൃഷ്ടാജിരാണി ച । ദേവാഗാരാണി ശൂന്യാനി ന ചാഭാന്തി യഥാപുരമ് ॥൨-൭൧-
'പൂക്കളാൽ അലങ്കരിച്ചിരുന്ന ദേവാലയങ്ങൾ ആ ഭംഗി നഷ്ടപ്പെട്ടു, അങ്കണങ്ങൾ വൃത്തിയില്ലാതെ, ക്ഷേത്രങ്ങൾ ശൂന്യമായി, മുമ്പത്തെ പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നില്ല.'
ദേവതാര്ചാഃ പ്രവിദ്ധാശ്ച യജ്ഞ്ഗോഷ്ഠ്യസ്തഥാവിധാഃ । മാല്യാപണേഷു രാജന്തേ നാദ്യ പണ്യാനി വാ തഥാ ॥൨-൭൧-
'ദേവതകൾക്ക് അർപ്പിച്ചിരുന്ന പുഷ്പങ്ങൾ ചിതറിക്കിടക്കുന്നു, യജ്ഞവേദികൾ അശുദ്ധമായി, പൂക്കടകളിൽ ഇന്ന് പൂവും മറ്റും കാണാനില്ല.'
ദൃശ്യന്തേ വണിജോഽപ്യദ്യ ന യഥാപൂര്വമത്രവൈ । ധ്യാനസമ്വിഗ്നഹൃദയാഃ നഷ്ടവ്യാപാരയന്ത്രിതാഃ ॥൨-൭൧-
'വ്യാപാരികൾ പോലും മുമ്പുപോലെ കാണുന്നില്ല; അവരുടെ മനസ്സ് ചിന്തയിൽ മുങ്ങി, വ്യാപാരങ്ങൾ നിലച്ചു.'
ദേവായതനചൈത്യേഷുദീനാഃ പക്ഷിഗണാസ്തഥാ ॥൨-൭൧-
'ദേവാലയങ്ങളിലും സ്മാരകങ്ങളിലും പക്ഷികൾ പോലും ദുഃഖിതരായി കാണപ്പെടുന്നു.'
മലിനമ് ച അശ്രു പൂര്ണ അക്ഷമ് ദീനമ് ധ്യാന പരമ് കൃശമ് । സസ്ത്രീ പുമ്സമ് ച പശ്യാമി ജനമ് ഉത്കണ്ഠിതമ് പുരേ ॥൨-൭൧-
'നഗരത്തിലെ പുരുഷന്മാരെയും സ്ത്രീകളെയും ഞാൻ കാണുന്നു, വസ്ത്രം വൃത്തിയില്ലാതെ, കണ്ണുകൾ കണ്ണീരോടെ, ക്ഷീണിച്ചു, ചിന്തയിൽ മുഴുകി, ആഗ്രഹത്തിൽ അലഞ്ഞു.'
ഇതി ഏവമ് ഉക്ത്വാ ഭരതഃ സൂതമ് തമ് ദീന മാനസഃ । താനി അനിഷ്ടാനി അയോധ്യായാമ് പ്രേക്ഷ്യ രാജ ഗൃഹമ് യയൌ ॥൨-൭൧-
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ഭരതൻ ദുഃഖിതനായ മനസ്സോടെ, അയോധ്യയിൽ കണ്ട ആ അനിഷ്ടലക്ഷണങ്ങൾ ഓർത്തു, രാജധാനിയിലേക്ക് നടന്നു.
താമ് ശൂന്യ ശൃന്ഗ അടക വേശ്മ രഥ്യാമ് । രജോ അരുണ ദ്വാര കപാട യന്ത്രാമ് । ദൃഷ്ട്വാ പുരീമ് ഇന്ദ്ര പുരീ പ്രകാശാമ് । ദുഹ്ഖേന സമ്പൂര്ണതരഃ ബഭൂവ ॥൨-൭൧-
ശൂന്യമായ ഗോപുരങ്ങൾ, ഉപേക്ഷിച്ച മന്ദിരങ്ങൾ, പൊടിയാൽ ചുവന്ന കവാടങ്ങൾ, അതിനിടയിൽ ഇന്ദ്രന്റെ നഗരംപോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന നഗരത്തെ കണ്ടു, ഭരതൻ ദുഃഖത്തിൽ മുഴുകി.
ബഹൂനി പശ്യന് മനസോ അപ്രിയാണി । യാനി അന്ന്യദാ ന അസ്യ പുരേ ബഭൂവുഃ । അവാക് ശിരാ ദീന മനാ നഹൃഷ്ടഃ । പിതുര് മഹാത്മാ പ്രവിവേശ വേശ്മ ॥൨-൭൧-
മുൻപൊരിക്കലും ഉണ്ടായിട്ടില്ലാത്ത അനിഷ്ടകാര്യങ്ങൾ നഗരത്തിൽ കണ്ടു, തല താഴ്ത്തി, മനസ്സിൽ ദുഃഖം നിറഞ്ഞ്, സന്തോഷമില്ലാതെ, മഹാത്മാവായ ഭരതൻ പിതാവിന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് കടന്നു.
thumb|ദ്വിസപ്തതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ദ്വിസപ്തതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എഴുപത്തിരണ്ടാമത്തെ സർഗം കേൾക്കേണ്ടതാണ്.
അപശ്യമ്സ് തു തതഃ തത്ര പിതരമ് പിതുര് ആലയേ । ജഗാമ ഭരതഃ ദ്രഷ്ടുമ് മാതരമ് മാതുര് ആലയേ ॥൨-൭൨-
അവിടെ, പിതാവിന്റെ ഭവനത്തിൽ, ഭരതൻ തന്റെ അച്ഛനെ കാണാനായില്ല; അതിനാൽ, അമ്മയെ കാണാൻ അമ്മയുടെ ഭവനത്തിലേക്ക് പോയി.
അനുപ്രാപ്തമ് തു തമ് ദൃഷ്ട്വാ കൈകേയീ പ്രോഷിതമ് സുതമ് । ഉത്പപാത തദാ ഹൃഷ്ടാ ത്യക്ത്വാ സൌവര്ണ മാനസമ് ॥൨-൭൨-
പ്രവാസം കഴിഞ്ഞ് മകൻ വന്നതിനെ കണ്ടു, കൈകേയി സന്തോഷത്തോടെ പൊങ്ങി, സ്വർണ്ണാസനത്തിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റു.
സ പ്രവിശ്യ ഏവ ധര്മ ആത്മാ സ്വ ഗൃഹമ് ശ്രീ വിവര്ജിതമ് । ഭരതഃ പ്രേക്ഷ്യ ജഗ്രാഹ ജനന്യാഃ ചരണൌ ശുഭൌ ॥൨-൭൨-
ധർമ്മത്തിൽ മനസ്സു നിർത്തിയ ഭാരതൻ, ഇപ്പോൾ ഭംഗി ഇല്ലാതായ തന്റെ വീട്ടിലേക്ക് കടന്നു, അമ്മയെ കണ്ടപ്പോൾ ആദരവോടെ അവളുടെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു.
സാ തമ് മൂര്ധ്നി സമുപാഘ്രായ പരിഷ്വജ്യ യശസ്വിനമ് । അങ്കേ ഭരതമ് ആരോപ്യ പ്രഷ്ടുമ് സമുപചക്രമേ ॥൨-൭൨-
അവൾ, മഹത്വം ഉള്ളവളായി, മകന്റെ തലമുടി മണത്ത് ചേർത്തു, അങ്കത്തിൽ ഇരുത്തി, ഭാരതനോട് ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി.
അദ്യ തേ കതിചിത് രാത്ര്യഃ ച്യുതസ്യ ആര്യക വേശ്മനഃ । അപി ന അധ്വ ശ്രമഃ ശീഘ്രമ് രഥേന ആപതതഃ തവ ॥൨-൭൨-
നിന്റെ അപ്പൂപ്പന്റെ വീട്ടിൽ നിന്ന് നീ പുറപ്പെട്ടിട്ട് എത്ര രാത്രികൾ കഴിഞ്ഞു? വണ്ടിയിൽ വേഗത്തിൽ വന്നതുകൊണ്ടുള്ള യാത്രാ ക്ഷീണം നിന്നെ ബുദ്ധിമുട്ടിച്ചില്ലേ?
ആര്യകഃ തേ സുകുശലോ യുധാ ജിന് മാതുലഃ തവ । പ്രവാസാച് ച സുഖമ് പുത്ര സര്വമ് മേ വക്തുമ് അര്ഹസി ॥൨-൭൨-
നിന്റെ അപ്പൂപ്പനും, യുദ്ധാജിത് എന്ന അമ്മാവനും സുഖമായിരിക്കുന്നു വേണോ? മകനേ, യാത്രയിലും അവരുടെയും കാര്യവും എല്ലാം നീ എനിക്ക് പറയണം.
ഏവമ് പൃഷ്ഠഃ തു കൈകേയ്യാ പ്രിയമ് പാര്ഥിവ നന്ദനഃ । ആചഷ്ട ഭരതഃ സര്വമ് മാത്രേ രാജീവ ലോചനഃ ॥൨-൭൨-
കൈകേയി ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, രാജാവിന്റെ പ്രിയപുത്രനും താമരപ്പൂക്കണ്ണുള്ളവനുമായ ഭാരതൻ അമ്മയ്ക്ക് എല്ലാം പറഞ്ഞു.
അദ്യ മേ സപ്തമീ രാത്രിഃ ച്യുതസ്യ ആര്യക വേശ്മനഃ । അമ്ബായാഃ കുശലീ താതഃ യുധാജിന് മാതുലഃ ച മേ ॥൨-൭൨-
അമ്മേ, ഞാൻ അപ്പൂപ്പന്റെ വീട്ടിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടിട്ട് ഇന്ന് ഏഴാം രാത്രി. അപ്പൂപ്പനും അമ്മാവനും സുഖമായിരിക്കുന്നു.
യന് മേ ധനമ് ച രത്നമ് ച ദദൌ രാജാ പരമ് തപഃ । പരിശ്രാന്തമ് പഥി അഭവത് തതഃ അഹമ് പൂര്വമ് ആഗതഃ ॥൨-൭൨-
അത്യന്തം വ്രതനിഷ്ഠനായ രാജാവ് എനിക്ക് ധനവും രത്നങ്ങളും നൽകി. യാത്രയിൽ ഞാൻ ക്ഷീണിച്ചിരുന്നതുകൊണ്ട്, അവരെക്കാൾ മുമ്പേ ഞാൻ ഇവിടെ എത്തി.
രാജ വാല്യ ഹരൈഃ ദൂതൈഅഃ ത്വര്യമാണോ അഹമ് ആഗതഃ । യദ് അഹമ് പ്രഷ്ടുമ് ഇച്ചാമി തത് അമ്ബാ വക്തുമ് അര്ഹസി ॥൨-൭൨-
രാജാവിന്റെ ദൂതന്മാർ വേഗം വരാൻ എന്നെ ഉത്തേജിപ്പിച്ചു. അമ്മേ, ഞാൻ ഒരു കാര്യം ചോദിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, നീ എനിക്ക് പറയണം.