അയോധ്യാമ് അഗ്രതഃ ദൃഷ്ട്വാ രഥേ സാരഥിമ് അബ്രവീത് । ഏഷാ ന അതിപ്രതീതാ മേ പുണ്യ ഉദ്യാനാ യശസ്വിനീ ॥൨-൭൧-
അയോധ്യയെ മുന്നിൽ കണ്ടപ്പോൾ, അവൻ സാരഥിയോട് പറഞ്ഞു: 'പുണ്യോദ്യാനങ്ങളാൽ പ്രശസ്തമായ ഈ നഗരം എനിക്ക് പരിചിതമെന്നോണം തോന്നുന്നില്ല.'
അയോധ്യാ ദൃശ്യതേ ദൂരാത് സാരഥേ പാണ്ഡു മൃത്തികാ । യജ്വഭിര് ഗുണ സമ്പന്നൈഃ ബ്രാഹ്മണൈഃ വേദ പാരഗൈഃ ॥൨-൭൧-
'സാരഥി, ദൂരത്ത് നിന്ന് അയോധ്യ കാണാം; വെളുത്ത മണ്ണും, ധർമ്മഗുണങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, വേദപാരായണരായ ബ്രാഹ്മണന്മാരാൽ നിറഞ്ഞതുമാണ്.'
ഭൂയിഷ്ഠമ് ഋഷൈഃ ആകീര്ണാ രാജ ഋഷി വര പാലിതാ । അയോധ്യായാമ് പുരാ ശബ്ദഃ ശ്രൂയതേ തുമുലോ മഹാന് ॥൨-൭൧-
'മുന്പ് അയോധ്യ സന്യാസിമാരാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു, രാജർഷിമാരാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; അപ്പോൾ ആ നഗരത്തിൽ വലിയ ശബ്ദം എപ്പോഴും കേൾക്കാമായിരുന്നു.'
സമന്താന് നര നാരീണാമ് തമ് അദ്യ ന ശൃണോമ്യ് അഹമ് । ഉദ്യാനാനി ഹി സായ അഹ്നേ ക്രീഡിത്വാ ഉപരതൈഃ നരൈഃ ॥൨-൭൧-
'ഇന്ന് ചുറ്റും പുരുഷന്മാരുടെയും സ്ത്രീകളുടെയും ശബ്ദം ഞാൻ കേൾക്കുന്നില്ല; ഉത്സവം കഴിഞ്ഞ് ആളുകൾ വിട്ടുപോയതുകൊണ്ട് ഉദ്യാനങ്ങൾ ശൂന്യമായിരിക്കുന്നു.'
സമന്താത് വിപ്രധാവദ്ഭിഃ പ്രകാശന്തേ മമ അന്യദാ । താനി അദ്യ അനുരുദന്തി ഇവ പരിത്യക്താനി കാമിഭിഃ ॥൨-൭൧-
'മുന്പ് ഉദ്യാനങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും ഓടുന്ന ആളുകൾകൊണ്ട് പ്രകാശിച്ചിരുന്നതാണ്; എന്നാൽ ഇന്ന് ആ ഉദ്യാനങ്ങൾ ആഹ്ലാദികൾ വിട്ടുപോയതുകൊണ്ട് ദുഃഖിക്കുന്നതുപോലെയാണ്.'
അരണ്യ ഭൂതാ ഇവ പുരീ സാരഥേ പ്രതിഭാതി മേ । ന ഹി അത്ര യാനൈഃ ദൃശ്യന്തേ ന ഗജൈഃ ന ച വാജിഭിഃ ॥൨-൭൧-
'സാരഥി, ഈ നഗരം എനിക്ക് കാടുപോലെ തോന്നുന്നു; ഇവിടെ യാതൊരു വാഹനവും, ആനകളും കുതിരകളും പോലും കാണുന്നില്ല.'
നിര്യാന്തഃ വാ അഭിയാന്തഃ വാ നര മുഖ്യാ യഥാ പുരമ് । ഉദ്യാനാനി പുരാ ഭാന്തി മത്തപ്രമുദിതാനി ച ॥൨-൭൧-
'മുൻപുപോലെ പ്രധാന പുരുഷന്മാർ പുറത്തേക്കോ അകത്തേക്കോ പോകുന്നില്ല; അപ്പോൾ ഉദ്യാനങ്ങൾ സന്തോഷത്തിലും ഉല്ലാസത്തിലും നിറഞ്ഞിരുന്നതായിരുന്നു.'
ജനാനാമ് രതിസമ്യോഗേഷ്വത്യന്തഗുണവന്തി ച । താന്യേതാന്യദ്യ വശ്യാമി നിരാനന്ദാനി സര്വശഃ ॥൨-൭൧-
'മുന്പ് ഈ ഉദ്യാനങ്ങൾ ജനങ്ങളുടെ ആനന്ദംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞിരുന്നതായിരുന്നു; എന്നാൽ ഇന്ന് ഞാൻ കാണുന്നത് എല്ലായിടത്തും ആനന്ദം ഇല്ലാതായിരിക്കുന്നു.'
സ്രസ്തപര്ണൈരനുപഥമ് വിക്രോശദ്ഭിരിവ ദ്രുമൈഃ । നാദ്യാപി ശ്രൂയതേ ശബ്ദോ മത്താനാമ് മൃഗപക്ഷിണാമ് ॥൨-൭൧-
'വഴികളിൽ വീണുപോയ ഇലകളും, നിലവിളിക്കുന്നതുപോലെയുള്ള വൃക്ഷങ്ങളും, ഇപ്പോഴും മൃഗങ്ങളുടെയും പക്ഷികളുടെയും ഉല്ലാസശബ്ദം എവിടെയും കേൾക്കുന്നില്ല.'
സമ്രക്താമ് മധുരാമ് വാണീമ് കലമ് വ്യാഹരതാമ് ബഹു । ചന്ദനാഗുരുസമ്പൃക്തോ ധൂപസമ്മൂര്ചിതോഽതുലഃ ॥൨-൭൧-
'ചന്ദനവും അഗുരുവുമൊക്കെ കലർന്ന, അപൂർവ്വധൂപം നിറഞ്ഞ, മധുരവും മൃദുവുമായ പല വാക്കുകളും മുൻപ് കേൾക്കാമായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അതൊന്നും ഇല്ല.'
പ്രവാതി പവനഃ ശ്രീമാന് കിമ് നു നാദ്യ യഥാപുരമ് । ഭേരീമൃദങ്ഗവീണാനാമ് കോണസമ്ഘട്ടിതഃ പുനഃ ॥൨-൭൧-
'ശ്രീമാനായ കാറ്റ് മുൻപുപോലെ വീശുന്നില്ല; കോണുകളിൽ ഇടിച്ച ഭേരി, മൃദംഗം, വീണ എന്നിവയുടെ ശബ്ദം ഇനി കേൾക്കുന്നില്ല.'
കിമദ്യ ശബ്ദോ വിരതഃ സദാഽദീനഗതിഃ പുരാ । അനിഷ്ടാനി ച പാപാനി പശ്യാമി വിവിധാനി ച ॥൨-൭൧-
'മുൻപ് എപ്പോഴും ഉണ്ടായിരുന്ന ശബ്ദം ഇന്ന് നിശ്ശബ്ദമായിരിക്കുന്നു; നഗരം ദുർബലമായി നീങ്ങുന്നതുപോലെയാണ്; അനിഷ്ടവും പാപകരവുമായ പല ലക്ഷണങ്ങളും ഞാൻ കാണുന്നു.'
നിമിത്താനി അമനോജ്ഞാനി തേന സീദതി തേ മനഃ । സര്വഥാ കുശലമ് സൂത ദുര്ലഭമ് മമ ബന്ധുഷു ॥൨-൭൧-
'ഈ അമനോഹരമായ ലക്ഷണങ്ങൾ കാരണം എന്റെ മനസ്സ് ദു:ഖിതമാണ്; സാരഥി, എന്റെ ബന്ധുക്കളിൽ ക്ഷേമം കണ്ടെത്താൻ എളുപ്പമല്ലെന്ന് തോന്നുന്നു.'
തഥാ ഹ്യസതി സമ്മോഹേ ഹൃദയമ് സീദതീവ മേ । വിഷണ്ണഃ ശാന്തഹൃദയസ്ത്രസ്തഃ സുലുലിതേന്ദ്രിയഃ ॥൨-൭൧-
'ഇങ്ങനെ ആശങ്ക ഇല്ലാതിരിക്കുമ്പോഴും എന്റെ മനസ്സ് താഴുന്നപോലെയാണ്; ഞാൻ വിഷാദത്തോടെ, ഭയത്തോടെയും അകമ്പടിയോടെയും, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അശാന്തമായി, ഇരുന്നു.'
ഭരതഃ പ്രവിവേശാശു പുരീമിക്ഷ്വാകുപാലിതാമ് । ദ്വാരേണ വൈജയന്തേന പ്രാവിശത് ശ്രാന്ത വാഹനഃ ॥൨-൭൧-
ഭരതൻ ഇക്ഷ്വാകു വംശം സംരക്ഷിക്കുന്ന നഗരത്തിലേക്ക് വേഗത്തിൽ കടന്നു, വൈജയന്ത ദ്വാരത്തിലൂടെ പ്രവേശിച്ചു, യാത്രയിൽ തളർന്നവൻ്റെ വാഹനത്തോടൊപ്പം.
ദ്വാഹ്സ്ഥൈഃ ഉത്ഥായ വിജയമ് പൃഷ്ടഃ തൈഃ സഹിതഃ യയൌ । സ തു അനേക അഗ്ര ഹൃദയോ ദ്വാഹ്സ്ഥമ് പ്രത്യര്ച്യ തമ് ജനമ് ॥൨-൭൧-
കാവൽക്കാരൻമാർ എഴുന്നേറ്റ് ഭരതനോടു ജയിച്ചുവോ എന്ന് ചോദിച്ചു; അവരോടൊപ്പം ഭരതൻ മുന്നോട്ട് പോയി, മനസ്സിൽ അനേകം ആശങ്കകൾ നിറഞ്ഞു, ദ്വാരത്തിൽ നിന്നവരെ ആദരവോടെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു.
സൂതമ് അശ്വ പതേഃ ക്ലാന്തമ് അബ്രവീത് തത്ര രാഘവഃ । കിമഹമ് ത്വരയാനീതഃ കാരണേന വിനാനഘ ॥൨-൭൧-
അവിടെ രാഘവൻ കുതിരകൾ ഓടിച്ചുതളർന്ന സാരഥിയോടു ചോദിച്ചു: 'ദോഷമില്ലാത്തവനേ, എനിക്ക് എന്ത് കാരണത്താലാണ് ഇങ്ങനെ വേഗത്തിൽ കൊണ്ടുവന്നത്?'
അശുഭാശങ്കി ഹൃദയമ് ശീലമ് ച പതതീവ മേ । ശ്രുതാ നോ യാദൃശാഃ പൂര്വമ് നൃപതീനാമ് വിനാശനേ ॥൨-൭൧-
'എന്റെ മനസ്സ് ദുഷ്പ്രതീക്ഷയാൽ പിടിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, എന്റെ സ്വഭാവം തകർന്നുപോകുന്നപോലെയാണ്; രാജാക്കന്മാർ നാശംവരുമ്പോൾ ഇങ്ങനെയുള്ള ലക്ഷണങ്ങൾ മുമ്പും ഞാൻ കേട്ടിട്ടുണ്ട്.'
ആകാരാഃ താന് അഹമ് സര്വാന് ഇഹ പശ്യാമി സാരഥേ । സമ്മാര്ജനവിഹീനാനി പരുഷാണ്യുപലക്ഷയേ ॥൨-൭൧-
'സാരഥിയേ, ഞാൻ ഇവിടെയെല്ലാം ആ ലക്ഷണങ്ങൾ കാണുന്നു: വഴികൾ വൃത്തിയാക്കാതെ കിടക്കുന്നു, എല്ലായിടത്തും കഠിനത്വം കാണാം.'
അസമ്യതകവാടാനി ശ്രീവിഹീനാനി സര്വശഃ । ബലികര്മവിഹീനാനി ധൂപസമ്മേദനേന ച ॥൨-൭൧-
'കവാടങ്ങൾ ശരിയായി അടച്ചിട്ടില്ല, എല്ലായിടത്തും ഭംഗി ഇല്ലാതായി, ബലികർമങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, ധൂപം കത്തുന്ന പുക നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.'
അനാശിതകുടുമ്ബാനി പ്രഭാഹീനജനാനി ച । അലക്സ്മീകാനി പശ്യാമി കുടുമ്ബിഭവനാന്യഹമ് ॥൨-൭൧-
'കുടുംബങ്ങൾ ഭക്ഷണം കഴിക്കാതെ, ജനങ്ങൾ ഉത്സാഹംകുറഞ്ഞ്, ഐശ്വര്യം ഇല്ലാത്ത വീടുകൾ ഞാൻ കാണുന്നു.'
അപേതമാല്യശോഭാനി അസമ്മൃഷ്ടാജിരാണി ച । ദേവാഗാരാണി ശൂന്യാനി ന ചാഭാന്തി യഥാപുരമ് ॥൨-൭൧-
'പൂക്കളാൽ അലങ്കരിച്ചിരുന്ന ദേവാലയങ്ങൾ ആ ഭംഗി നഷ്ടപ്പെട്ടു, അങ്കണങ്ങൾ വൃത്തിയില്ലാതെ, ക്ഷേത്രങ്ങൾ ശൂന്യമായി, മുമ്പത്തെ പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നില്ല.'
ദേവതാര്ചാഃ പ്രവിദ്ധാശ്ച യജ്ഞ്ഗോഷ്ഠ്യസ്തഥാവിധാഃ । മാല്യാപണേഷു രാജന്തേ നാദ്യ പണ്യാനി വാ തഥാ ॥൨-൭൧-
'ദേവതകൾക്ക് അർപ്പിച്ചിരുന്ന പുഷ്പങ്ങൾ ചിതറിക്കിടക്കുന്നു, യജ്ഞവേദികൾ അശുദ്ധമായി, പൂക്കടകളിൽ ഇന്ന് പൂവും മറ്റും കാണാനില്ല.'
ദൃശ്യന്തേ വണിജോഽപ്യദ്യ ന യഥാപൂര്വമത്രവൈ । ധ്യാനസമ്വിഗ്നഹൃദയാഃ നഷ്ടവ്യാപാരയന്ത്രിതാഃ ॥൨-൭൧-
'വ്യാപാരികൾ പോലും മുമ്പുപോലെ കാണുന്നില്ല; അവരുടെ മനസ്സ് ചിന്തയിൽ മുങ്ങി, വ്യാപാരങ്ങൾ നിലച്ചു.'
ദേവായതനചൈത്യേഷുദീനാഃ പക്ഷിഗണാസ്തഥാ ॥൨-൭൧-
'ദേവാലയങ്ങളിലും സ്മാരകങ്ങളിലും പക്ഷികൾ പോലും ദുഃഖിതരായി കാണപ്പെടുന്നു.'
മലിനമ് ച അശ്രു പൂര്ണ അക്ഷമ് ദീനമ് ധ്യാന പരമ് കൃശമ് । സസ്ത്രീ പുമ്സമ് ച പശ്യാമി ജനമ് ഉത്കണ്ഠിതമ് പുരേ ॥൨-൭൧-
'നഗരത്തിലെ പുരുഷന്മാരെയും സ്ത്രീകളെയും ഞാൻ കാണുന്നു, വസ്ത്രം വൃത്തിയില്ലാതെ, കണ്ണുകൾ കണ്ണീരോടെ, ക്ഷീണിച്ചു, ചിന്തയിൽ മുഴുകി, ആഗ്രഹത്തിൽ അലഞ്ഞു.'
ഇതി ഏവമ് ഉക്ത്വാ ഭരതഃ സൂതമ് തമ് ദീന മാനസഃ । താനി അനിഷ്ടാനി അയോധ്യായാമ് പ്രേക്ഷ്യ രാജ ഗൃഹമ് യയൌ ॥൨-൭൧-
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ഭരതൻ ദുഃഖിതനായ മനസ്സോടെ, അയോധ്യയിൽ കണ്ട ആ അനിഷ്ടലക്ഷണങ്ങൾ ഓർത്തു, രാജധാനിയിലേക്ക് നടന്നു.
താമ് ശൂന്യ ശൃന്ഗ അടക വേശ്മ രഥ്യാമ് । രജോ അരുണ ദ്വാര കപാട യന്ത്രാമ് । ദൃഷ്ട്വാ പുരീമ് ഇന്ദ്ര പുരീ പ്രകാശാമ് । ദുഹ്ഖേന സമ്പൂര്ണതരഃ ബഭൂവ ॥൨-൭൧-
ശൂന്യമായ ഗോപുരങ്ങൾ, ഉപേക്ഷിച്ച മന്ദിരങ്ങൾ, പൊടിയാൽ ചുവന്ന കവാടങ്ങൾ, അതിനിടയിൽ ഇന്ദ്രന്റെ നഗരംപോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന നഗരത്തെ കണ്ടു, ഭരതൻ ദുഃഖത്തിൽ മുഴുകി.
ബഹൂനി പശ്യന് മനസോ അപ്രിയാണി । യാനി അന്ന്യദാ ന അസ്യ പുരേ ബഭൂവുഃ । അവാക് ശിരാ ദീന മനാ നഹൃഷ്ടഃ । പിതുര് മഹാത്മാ പ്രവിവേശ വേശ്മ ॥൨-൭൧-
മുൻപൊരിക്കലും ഉണ്ടായിട്ടില്ലാത്ത അനിഷ്ടകാര്യങ്ങൾ നഗരത്തിൽ കണ്ടു, തല താഴ്ത്തി, മനസ്സിൽ ദുഃഖം നിറഞ്ഞ്, സന്തോഷമില്ലാതെ, മഹാത്മാവായ ഭരതൻ പിതാവിന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് കടന്നു.
thumb|ദ്വിസപ്തതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ദ്വിസപ്തതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എഴുപത്തിരണ്ടാമത്തെ സർഗം കേൾക്കേണ്ടതാണ്.