ഭാഗീരഥീമ് ദുഷ്പ്രതരാമമ്ശുധാനേ മഹാനദീമ് । ഉപായാദ്രാഘവസ്തൂര്ണമ് പ്രാഗ്വടേ വിശ്രുതേ പുരേ ॥൨-൭൧-
രാഘവൻ വേഗത്തിൽ കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള മഹാനദിയായ ഭാഗീരഥി നദിയുടെ കിഴക്കേ തീരത്തുള്ള പ്രശസ്തമായ നഗരത്തിൽ എത്തി.
സ ഗങ്ഗാമ് പ്രാഗ്വട്E തീര്ത്വേ സമായാത്കുടികോഷ്ഠികാമ് । സബലസ്താമ് സ തീര്ത്വാഥ സമായാദ്ധര്മവര്ധനമ് ॥൨-൭൧-
കിഴക്കേ തീരത്ത് ഗംഗയെ കടന്ന്, അവൻ കൂടിക്കൊണ്ടു കുതികോഷ്ഠികയിൽ എത്തി; അവിടെ നിന്ന് സൈന്യത്തോടൊപ്പം കടന്ന് ധർമ്മവർദ്ധനത്തിലും എത്തി.
തോരണമ് ദക്ഷിണ അര്ധേന ജമ്ബൂ പ്രസ്ഥമ് ഉപാഗമത് । വരൂഥമ് ച യയൌ രമ്യമ് ഗ്രാമമ് ദശരഥ ആത്മജഃ ॥൨-൭൧-
തൊരണത്തിന്റെ തെക്കേ ഭാഗത്ത് ജംബൂപ്രസ്ഥത്തിൽ എത്തി; ദശരഥന്റെ മകൻ മനോഹരമായ വരുഥ ഗ്രാമത്തിലേക്കും പോയി.
തത്ര രമ്യേ വനേ വാസമ് കൃത്വാ അസൌ പ്രാന് മുഖോ യയൌ । ഉദ്യാനമ് ഉജ്ജിഹാനായാഃ പ്രിയകാ യത്ര പാദപാഃ ॥൨-൭൧-
അവിടെ മനോഹരമായ കാട്ടിൽ താമസിച്ച്, മുന്നോട്ട് നീങ്ങി, ഉജ്ജിഹാനയുടെ തോട്ടത്തിൽ പ്രിയപ്പെട്ട വൃക്ഷങ്ങൾ വളരുന്നിടത്തേക്ക് പോയി.
സാലാമ്സ് തു പ്രിയകാന് പ്രാപ്യ ശീഘ്രാന് ആസ്ഥായ വാജിനഃ । അനുജ്ഞാപ്യ അഥ ഭരതഃ വാഹിനീമ് ത്വരിതഃ യയൌ ॥൨-൭൧-
പ്രിയപ്പെട്ട ശാലവൃക്ഷങ്ങൾ കണ്ടു, വേഗത്തിൽ കുതിരയിൽ കയറി, സൈന്യത്തിന് അനുമതി നൽകി, ഭരതൻ ദ്രുതമായി മുന്നോട്ട് പോയി.
വാസമ് കൃത്വാ സര്വ തീര്ഥേ തീര്ത്വാ ച ഉത്താനകാമ് നദീമ് । അന്യാ നദീഃ ച വിവിധാഃ പാര്വതീയൈഅഃ തുരമ് ഗമൈഃ ॥൨-൭൧-
എല്ലാ കടവുകളിലും താമസിച്ച്, ഉത്താനകാ നദിയും മറ്റു പലപർവ്വത നദികളും വേഗത്തിലുള്ള വാഹനങ്ങളിൽ കടന്നു.
ഹസ്തി പൃഷ്ഠകമ് ആസാദ്യ കുടികാമ് അത്യവര്തത । തതാര ച നര വ്യാഘ്രഃ ലൌഹിത്യേ സ കപീവതീമ് ॥൨-൭൧-
ആനയുടെ പുറകിലുള്ള കുടിലിൽ എത്തിച്ചേർന്ന്, മനുഷ്യസിംഹൻ കപീവതിയിലുള്ള ലൗഹിത്യ നദി കടന്നു.
ഏക സാലേ സ്ഥാണുമതീമ് വിനതേ ഗോമതീമ് നദീമ് । കലിന്ഗ നഗരേ ച അപി പ്രാപ്യ സാല വനമ് തദാ ॥൨-൭൧-
അവൻ ഏകശാല, വിനത, ഗോമതി എന്നീ നദികൾ കടന്ന്, കലിംഗനഗരിയിൽ എത്തി, പിന്നീട് ശാലവനം പ്രവേശിച്ചു.
ഭരതഃ ക്ഷിപ്രമ് ആഗച്ചത് സുപരിശ്രാന്ത വാഹനഃ । വനമ് ച സമതീത്യ ആശു ശര്വര്യാമ് അരുണ ഉദയേ ॥൨-൭൧-
ഭരതന്റെ വണ്ടി വളരെ ക്ഷീണിച്ചിരുന്നെങ്കിലും, അവൻ വേഗത്തിൽ എത്തി, കാടുകൾ കടന്ന്, പുലരിയിൽ അവിടെ എത്തി.
അയോധ്യാമ് മനുനാ രാജ്ഞാ നിര്മിതാമ് സ ദദര്ശ ഹ । താമ് പുരീമ് പുരുഷ വ്യാഘ്രഃ സപ്ത രാത്ര ഉഷിടഃ പഥി ॥൨-൭൧-
മനു രാജാവു നിർമ്മിച്ച അയോധ്യ നഗരം, ഏഴു രാത്രികൾ വഴിയിൽ ചെലവഴിച്ച ശേഷം, ആ മനുഷ്യസിംഹൻ കണ്ടു.
അയോധ്യാമ് അഗ്രതഃ ദൃഷ്ട്വാ രഥേ സാരഥിമ് അബ്രവീത് । ഏഷാ ന അതിപ്രതീതാ മേ പുണ്യ ഉദ്യാനാ യശസ്വിനീ ॥൨-൭൧-
അയോധ്യയെ മുന്നിൽ കണ്ടപ്പോൾ, അവൻ സാരഥിയോട് പറഞ്ഞു: 'പുണ്യോദ്യാനങ്ങളാൽ പ്രശസ്തമായ ഈ നഗരം എനിക്ക് പരിചിതമെന്നോണം തോന്നുന്നില്ല.'
അയോധ്യാ ദൃശ്യതേ ദൂരാത് സാരഥേ പാണ്ഡു മൃത്തികാ । യജ്വഭിര് ഗുണ സമ്പന്നൈഃ ബ്രാഹ്മണൈഃ വേദ പാരഗൈഃ ॥൨-൭൧-
'സാരഥി, ദൂരത്ത് നിന്ന് അയോധ്യ കാണാം; വെളുത്ത മണ്ണും, ധർമ്മഗുണങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, വേദപാരായണരായ ബ്രാഹ്മണന്മാരാൽ നിറഞ്ഞതുമാണ്.'
ഭൂയിഷ്ഠമ് ഋഷൈഃ ആകീര്ണാ രാജ ഋഷി വര പാലിതാ । അയോധ്യായാമ് പുരാ ശബ്ദഃ ശ്രൂയതേ തുമുലോ മഹാന് ॥൨-൭൧-
'മുന്പ് അയോധ്യ സന്യാസിമാരാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു, രാജർഷിമാരാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; അപ്പോൾ ആ നഗരത്തിൽ വലിയ ശബ്ദം എപ്പോഴും കേൾക്കാമായിരുന്നു.'
സമന്താന് നര നാരീണാമ് തമ് അദ്യ ന ശൃണോമ്യ് അഹമ് । ഉദ്യാനാനി ഹി സായ അഹ്നേ ക്രീഡിത്വാ ഉപരതൈഃ നരൈഃ ॥൨-൭൧-
'ഇന്ന് ചുറ്റും പുരുഷന്മാരുടെയും സ്ത്രീകളുടെയും ശബ്ദം ഞാൻ കേൾക്കുന്നില്ല; ഉത്സവം കഴിഞ്ഞ് ആളുകൾ വിട്ടുപോയതുകൊണ്ട് ഉദ്യാനങ്ങൾ ശൂന്യമായിരിക്കുന്നു.'
സമന്താത് വിപ്രധാവദ്ഭിഃ പ്രകാശന്തേ മമ അന്യദാ । താനി അദ്യ അനുരുദന്തി ഇവ പരിത്യക്താനി കാമിഭിഃ ॥൨-൭൧-
'മുന്പ് ഉദ്യാനങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും ഓടുന്ന ആളുകൾകൊണ്ട് പ്രകാശിച്ചിരുന്നതാണ്; എന്നാൽ ഇന്ന് ആ ഉദ്യാനങ്ങൾ ആഹ്ലാദികൾ വിട്ടുപോയതുകൊണ്ട് ദുഃഖിക്കുന്നതുപോലെയാണ്.'
അരണ്യ ഭൂതാ ഇവ പുരീ സാരഥേ പ്രതിഭാതി മേ । ന ഹി അത്ര യാനൈഃ ദൃശ്യന്തേ ന ഗജൈഃ ന ച വാജിഭിഃ ॥൨-൭൧-
'സാരഥി, ഈ നഗരം എനിക്ക് കാടുപോലെ തോന്നുന്നു; ഇവിടെ യാതൊരു വാഹനവും, ആനകളും കുതിരകളും പോലും കാണുന്നില്ല.'
നിര്യാന്തഃ വാ അഭിയാന്തഃ വാ നര മുഖ്യാ യഥാ പുരമ് । ഉദ്യാനാനി പുരാ ഭാന്തി മത്തപ്രമുദിതാനി ച ॥൨-൭൧-
'മുൻപുപോലെ പ്രധാന പുരുഷന്മാർ പുറത്തേക്കോ അകത്തേക്കോ പോകുന്നില്ല; അപ്പോൾ ഉദ്യാനങ്ങൾ സന്തോഷത്തിലും ഉല്ലാസത്തിലും നിറഞ്ഞിരുന്നതായിരുന്നു.'
ജനാനാമ് രതിസമ്യോഗേഷ്വത്യന്തഗുണവന്തി ച । താന്യേതാന്യദ്യ വശ്യാമി നിരാനന്ദാനി സര്വശഃ ॥൨-൭൧-
'മുന്പ് ഈ ഉദ്യാനങ്ങൾ ജനങ്ങളുടെ ആനന്ദംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞിരുന്നതായിരുന്നു; എന്നാൽ ഇന്ന് ഞാൻ കാണുന്നത് എല്ലായിടത്തും ആനന്ദം ഇല്ലാതായിരിക്കുന്നു.'
സ്രസ്തപര്ണൈരനുപഥമ് വിക്രോശദ്ഭിരിവ ദ്രുമൈഃ । നാദ്യാപി ശ്രൂയതേ ശബ്ദോ മത്താനാമ് മൃഗപക്ഷിണാമ് ॥൨-൭൧-
'വഴികളിൽ വീണുപോയ ഇലകളും, നിലവിളിക്കുന്നതുപോലെയുള്ള വൃക്ഷങ്ങളും, ഇപ്പോഴും മൃഗങ്ങളുടെയും പക്ഷികളുടെയും ഉല്ലാസശബ്ദം എവിടെയും കേൾക്കുന്നില്ല.'
സമ്രക്താമ് മധുരാമ് വാണീമ് കലമ് വ്യാഹരതാമ് ബഹു । ചന്ദനാഗുരുസമ്പൃക്തോ ധൂപസമ്മൂര്ചിതോഽതുലഃ ॥൨-൭൧-
'ചന്ദനവും അഗുരുവുമൊക്കെ കലർന്ന, അപൂർവ്വധൂപം നിറഞ്ഞ, മധുരവും മൃദുവുമായ പല വാക്കുകളും മുൻപ് കേൾക്കാമായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അതൊന്നും ഇല്ല.'
പ്രവാതി പവനഃ ശ്രീമാന് കിമ് നു നാദ്യ യഥാപുരമ് । ഭേരീമൃദങ്ഗവീണാനാമ് കോണസമ്ഘട്ടിതഃ പുനഃ ॥൨-൭൧-
'ശ്രീമാനായ കാറ്റ് മുൻപുപോലെ വീശുന്നില്ല; കോണുകളിൽ ഇടിച്ച ഭേരി, മൃദംഗം, വീണ എന്നിവയുടെ ശബ്ദം ഇനി കേൾക്കുന്നില്ല.'
കിമദ്യ ശബ്ദോ വിരതഃ സദാഽദീനഗതിഃ പുരാ । അനിഷ്ടാനി ച പാപാനി പശ്യാമി വിവിധാനി ച ॥൨-൭൧-
'മുൻപ് എപ്പോഴും ഉണ്ടായിരുന്ന ശബ്ദം ഇന്ന് നിശ്ശബ്ദമായിരിക്കുന്നു; നഗരം ദുർബലമായി നീങ്ങുന്നതുപോലെയാണ്; അനിഷ്ടവും പാപകരവുമായ പല ലക്ഷണങ്ങളും ഞാൻ കാണുന്നു.'
നിമിത്താനി അമനോജ്ഞാനി തേന സീദതി തേ മനഃ । സര്വഥാ കുശലമ് സൂത ദുര്ലഭമ് മമ ബന്ധുഷു ॥൨-൭൧-
'ഈ അമനോഹരമായ ലക്ഷണങ്ങൾ കാരണം എന്റെ മനസ്സ് ദു:ഖിതമാണ്; സാരഥി, എന്റെ ബന്ധുക്കളിൽ ക്ഷേമം കണ്ടെത്താൻ എളുപ്പമല്ലെന്ന് തോന്നുന്നു.'
തഥാ ഹ്യസതി സമ്മോഹേ ഹൃദയമ് സീദതീവ മേ । വിഷണ്ണഃ ശാന്തഹൃദയസ്ത്രസ്തഃ സുലുലിതേന്ദ്രിയഃ ॥൨-൭൧-
'ഇങ്ങനെ ആശങ്ക ഇല്ലാതിരിക്കുമ്പോഴും എന്റെ മനസ്സ് താഴുന്നപോലെയാണ്; ഞാൻ വിഷാദത്തോടെ, ഭയത്തോടെയും അകമ്പടിയോടെയും, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അശാന്തമായി, ഇരുന്നു.'
ഭരതഃ പ്രവിവേശാശു പുരീമിക്ഷ്വാകുപാലിതാമ് । ദ്വാരേണ വൈജയന്തേന പ്രാവിശത് ശ്രാന്ത വാഹനഃ ॥൨-൭൧-
ഭരതൻ ഇക്ഷ്വാകു വംശം സംരക്ഷിക്കുന്ന നഗരത്തിലേക്ക് വേഗത്തിൽ കടന്നു, വൈജയന്ത ദ്വാരത്തിലൂടെ പ്രവേശിച്ചു, യാത്രയിൽ തളർന്നവൻ്റെ വാഹനത്തോടൊപ്പം.
ദ്വാഹ്സ്ഥൈഃ ഉത്ഥായ വിജയമ് പൃഷ്ടഃ തൈഃ സഹിതഃ യയൌ । സ തു അനേക അഗ്ര ഹൃദയോ ദ്വാഹ്സ്ഥമ് പ്രത്യര്ച്യ തമ് ജനമ് ॥൨-൭൧-
കാവൽക്കാരൻമാർ എഴുന്നേറ്റ് ഭരതനോടു ജയിച്ചുവോ എന്ന് ചോദിച്ചു; അവരോടൊപ്പം ഭരതൻ മുന്നോട്ട് പോയി, മനസ്സിൽ അനേകം ആശങ്കകൾ നിറഞ്ഞു, ദ്വാരത്തിൽ നിന്നവരെ ആദരവോടെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു.
സൂതമ് അശ്വ പതേഃ ക്ലാന്തമ് അബ്രവീത് തത്ര രാഘവഃ । കിമഹമ് ത്വരയാനീതഃ കാരണേന വിനാനഘ ॥൨-൭൧-
അവിടെ രാഘവൻ കുതിരകൾ ഓടിച്ചുതളർന്ന സാരഥിയോടു ചോദിച്ചു: 'ദോഷമില്ലാത്തവനേ, എനിക്ക് എന്ത് കാരണത്താലാണ് ഇങ്ങനെ വേഗത്തിൽ കൊണ്ടുവന്നത്?'
അശുഭാശങ്കി ഹൃദയമ് ശീലമ് ച പതതീവ മേ । ശ്രുതാ നോ യാദൃശാഃ പൂര്വമ് നൃപതീനാമ് വിനാശനേ ॥൨-൭൧-
'എന്റെ മനസ്സ് ദുഷ്പ്രതീക്ഷയാൽ പിടിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, എന്റെ സ്വഭാവം തകർന്നുപോകുന്നപോലെയാണ്; രാജാക്കന്മാർ നാശംവരുമ്പോൾ ഇങ്ങനെയുള്ള ലക്ഷണങ്ങൾ മുമ്പും ഞാൻ കേട്ടിട്ടുണ്ട്.'
ആകാരാഃ താന് അഹമ് സര്വാന് ഇഹ പശ്യാമി സാരഥേ । സമ്മാര്ജനവിഹീനാനി പരുഷാണ്യുപലക്ഷയേ ॥൨-൭൧-
'സാരഥിയേ, ഞാൻ ഇവിടെയെല്ലാം ആ ലക്ഷണങ്ങൾ കാണുന്നു: വഴികൾ വൃത്തിയാക്കാതെ കിടക്കുന്നു, എല്ലായിടത്തും കഠിനത്വം കാണാം.'
അസമ്യതകവാടാനി ശ്രീവിഹീനാനി സര്വശഃ । ബലികര്മവിഹീനാനി ധൂപസമ്മേദനേന ച ॥൨-൭൧-
'കവാടങ്ങൾ ശരിയായി അടച്ചിട്ടില്ല, എല്ലായിടത്തും ഭംഗി ഇല്ലാതായി, ബലികർമങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, ധൂപം കത്തുന്ന പുക നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.'