ബലേന ഗുപ്തഃ ഭരതഃ മഹാത്മാ । സഹ ആര്യകസ്യ ആത്മ സമൈഃ അമാത്യൈഃ । ആദായ ശത്രുഘ്നമ് അപേത ശത്രുര് । ഗൃഹാത് യയൌ സിദ്ധൈവ ഇന്ദ്ര ലോകാത് ॥൨-൭൦-
സൈന്യത്തിന്റെ സംരക്ഷണത്തോടെ മഹാത്മാവായ ഭരതൻ, ആര്യകന്റെ തുല്യനായ മന്ത്രിമാരോടും ശത്രുഘ്നനോടും കൂടെ, ശത്രുക്കളില്ലാതെ, ഇന്ദ്രന്റെ ലോകത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുന്നവനെപ്പോലെ വീട്ടിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു.
thumb|ഏകസപ്തതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ഏകസപ്തതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എഴുപത്തൊന്നാമത്തെ സർഗം കേൾക്കുക.
സ പ്രാന് മുഖോ രാജ ഗൃഹാത് അഭിനിര്യായ വീര്യവാന് । തതഃ സുദാമാമ് ദ്യുതിമാന് സമ്തീര്വാവേക്ഷ്യ താമ് നദീമ് ॥൨-൭൧-
ആ വീരനായവൻ മുഖം മുന്നോട്ട് തിരിച്ച് രാജപ്രസാദത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു; പിന്നെ പ്രകാശമുള്ള സുദാമാ നദിയെ കണ്ടു കടന്നു.
ഹ്ലാദിനീമ് ദൂര പാരാമ് ച പ്രത്യക് സ്രോതഃ തരന്ഗിണീമ് । ശതദ്രൂമ് അതരത് ശ്രീമാന് നദീമ് ഇക്ഷ്വാകു നന്ദനഃ ॥൨-൭൧-
ഇക്ഷ്വാകുവിന്റെ പുത്രൻ ആ ഭരതൻ ആനന്ദകരവും ദൂരെയുള്ള മറുവക്കരുമായി തിരശ്ചീനമായി ഒഴുകുന്ന തിരമാലകളുള്ള ശതദ്രു നദി കടന്നു.
ഏല ധാനേ നദീമ് തീര്ത്വാ പ്രാപ്യ ച അപര പര്പടാന് । ശിലാമ് ആകുര്വതീമ് തീര്ത്വാആഗ്നേയമ് ശല്യ കര്തനമ് ॥൨-൭൧-
എലധാന നദി കടന്ന് മറുവക്കിലെത്തിയ ശേഷം, കല്ലുകൾ നിറഞ്ഞ വഴിയും അഗ്നേയമെന്ന ബാണക്കെട്ട സ്ഥലവും കടന്നു.
സത്യ സമ്ധഃ ശുചിഃ ശ്രീമാന് പ്രേക്ഷമാണഃ ശിലാ വഹാമ് । അത്യയാത് സ മഹാ ശൈലാന് വനമ് ചൈത്ര രഥമ് പ്രതി ॥൨-൭൧-
സത്യവാനായും ശുദ്ധനായും ഭരതൻ, കല്ലുകൾ ചുമക്കുന്ന മലകൾ നോക്കി, വലിയ പർവ്വതങ്ങൾ കടന്ന് ചൈത്രവനം ലക്ഷ്യമാക്കി മുന്നോട്ട് പോയി.
സരസ്വതീമ് ച ഗങ്ഗാമ് ച ഉഗ്മേന പ്രതിപദ്യ ച । ഉത്തരമ് വീരമത്സ്യാനാമ് ഭാരുണ്ഡമ് പ്രാവിശദ്വനമ് ॥൨-൭൧-
അവൻ സരസ്വതിയും ഗംഗയും ശക്തിയോടെ കടന്ന്, വീരമായ മത്സ്യരുടെ വടക്കേ ഭാഗത്തുള്ള ഭാരുണ്ഡവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.
വേഗിനീമ് ച കുലിന്ഗ ആഖ്യാമ് ഹ്രാദിനീമ് പര്വത ആവൃതാമ് । യമുനാമ് പ്രാപ്യ സമ്തീര്ണോ ബലമ് ആശ്വാസയത് തദാ ॥൨-൭൧-
പർവ്വതങ്ങൾ ചുറ്റിയ, ഉരുണ്ടൊഴുകുന്ന, കുലിംഗ എന്ന പേരിലുള്ള യമുനാ നദി എത്തിയപ്പോൾ, അതും കടന്ന് സൈന്യത്തെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു.
ശീതീകൃത്യ തു ഗാത്രാണി ക്ലാന്താന് ആശ്വാസ്യ വാജിനഃ । തത്ര സ്നാത്വാ ച പീത്വാ ച പ്രായാത് ആദായ ച ഉദകമ് ॥൨-൭൧-
ശരീരങ്ങൾ തണുപ്പിച്ച്, ക്ഷീണിച്ച കുതിരകളെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, അവിടെ കുളിച്ച് വെള്ളം കുടിച്ച്, വെള്ളം എടുത്തുകൊണ്ട് യാത്ര തുടരുകയായി.
രാജ പുത്രഃ മഹാ അരണ്യമ് അനഭീക്ഷ്ണ ഉപസേവിതമ് । ഭദ്രഃ ഭദ്രേണ യാനേന മാരുതഃ ഖമ് ഇവ അത്യയാത് ॥൨-൭൧-
രാജകുമാരൻ അപൂർവ്വമായി ആളുകൾ പോകുന്ന വലിയ കാടിലൂടെ, നല്ല വാഹനത്തിൽ, വായുവിനെപ്പോലെ ആകാശത്തിലൂടെ മുന്നേറി.
ഭാഗീരഥീമ് ദുഷ്പ്രതരാമമ്ശുധാനേ മഹാനദീമ് । ഉപായാദ്രാഘവസ്തൂര്ണമ് പ്രാഗ്വടേ വിശ്രുതേ പുരേ ॥൨-൭൧-
രാഘവൻ വേഗത്തിൽ കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള മഹാനദിയായ ഭാഗീരഥി നദിയുടെ കിഴക്കേ തീരത്തുള്ള പ്രശസ്തമായ നഗരത്തിൽ എത്തി.
സ ഗങ്ഗാമ് പ്രാഗ്വട്E തീര്ത്വേ സമായാത്കുടികോഷ്ഠികാമ് । സബലസ്താമ് സ തീര്ത്വാഥ സമായാദ്ധര്മവര്ധനമ് ॥൨-൭൧-
കിഴക്കേ തീരത്ത് ഗംഗയെ കടന്ന്, അവൻ കൂടിക്കൊണ്ടു കുതികോഷ്ഠികയിൽ എത്തി; അവിടെ നിന്ന് സൈന്യത്തോടൊപ്പം കടന്ന് ധർമ്മവർദ്ധനത്തിലും എത്തി.
തോരണമ് ദക്ഷിണ അര്ധേന ജമ്ബൂ പ്രസ്ഥമ് ഉപാഗമത് । വരൂഥമ് ച യയൌ രമ്യമ് ഗ്രാമമ് ദശരഥ ആത്മജഃ ॥൨-൭൧-
തൊരണത്തിന്റെ തെക്കേ ഭാഗത്ത് ജംബൂപ്രസ്ഥത്തിൽ എത്തി; ദശരഥന്റെ മകൻ മനോഹരമായ വരുഥ ഗ്രാമത്തിലേക്കും പോയി.
തത്ര രമ്യേ വനേ വാസമ് കൃത്വാ അസൌ പ്രാന് മുഖോ യയൌ । ഉദ്യാനമ് ഉജ്ജിഹാനായാഃ പ്രിയകാ യത്ര പാദപാഃ ॥൨-൭൧-
അവിടെ മനോഹരമായ കാട്ടിൽ താമസിച്ച്, മുന്നോട്ട് നീങ്ങി, ഉജ്ജിഹാനയുടെ തോട്ടത്തിൽ പ്രിയപ്പെട്ട വൃക്ഷങ്ങൾ വളരുന്നിടത്തേക്ക് പോയി.
സാലാമ്സ് തു പ്രിയകാന് പ്രാപ്യ ശീഘ്രാന് ആസ്ഥായ വാജിനഃ । അനുജ്ഞാപ്യ അഥ ഭരതഃ വാഹിനീമ് ത്വരിതഃ യയൌ ॥൨-൭൧-
പ്രിയപ്പെട്ട ശാലവൃക്ഷങ്ങൾ കണ്ടു, വേഗത്തിൽ കുതിരയിൽ കയറി, സൈന്യത്തിന് അനുമതി നൽകി, ഭരതൻ ദ്രുതമായി മുന്നോട്ട് പോയി.
വാസമ് കൃത്വാ സര്വ തീര്ഥേ തീര്ത്വാ ച ഉത്താനകാമ് നദീമ് । അന്യാ നദീഃ ച വിവിധാഃ പാര്വതീയൈഅഃ തുരമ് ഗമൈഃ ॥൨-൭൧-
എല്ലാ കടവുകളിലും താമസിച്ച്, ഉത്താനകാ നദിയും മറ്റു പലപർവ്വത നദികളും വേഗത്തിലുള്ള വാഹനങ്ങളിൽ കടന്നു.
ഹസ്തി പൃഷ്ഠകമ് ആസാദ്യ കുടികാമ് അത്യവര്തത । തതാര ച നര വ്യാഘ്രഃ ലൌഹിത്യേ സ കപീവതീമ് ॥൨-൭൧-
ആനയുടെ പുറകിലുള്ള കുടിലിൽ എത്തിച്ചേർന്ന്, മനുഷ്യസിംഹൻ കപീവതിയിലുള്ള ലൗഹിത്യ നദി കടന്നു.
ഏക സാലേ സ്ഥാണുമതീമ് വിനതേ ഗോമതീമ് നദീമ് । കലിന്ഗ നഗരേ ച അപി പ്രാപ്യ സാല വനമ് തദാ ॥൨-൭൧-
അവൻ ഏകശാല, വിനത, ഗോമതി എന്നീ നദികൾ കടന്ന്, കലിംഗനഗരിയിൽ എത്തി, പിന്നീട് ശാലവനം പ്രവേശിച്ചു.
ഭരതഃ ക്ഷിപ്രമ് ആഗച്ചത് സുപരിശ്രാന്ത വാഹനഃ । വനമ് ച സമതീത്യ ആശു ശര്വര്യാമ് അരുണ ഉദയേ ॥൨-൭൧-
ഭരതന്റെ വണ്ടി വളരെ ക്ഷീണിച്ചിരുന്നെങ്കിലും, അവൻ വേഗത്തിൽ എത്തി, കാടുകൾ കടന്ന്, പുലരിയിൽ അവിടെ എത്തി.
അയോധ്യാമ് മനുനാ രാജ്ഞാ നിര്മിതാമ് സ ദദര്ശ ഹ । താമ് പുരീമ് പുരുഷ വ്യാഘ്രഃ സപ്ത രാത്ര ഉഷിടഃ പഥി ॥൨-൭൧-
മനു രാജാവു നിർമ്മിച്ച അയോധ്യ നഗരം, ഏഴു രാത്രികൾ വഴിയിൽ ചെലവഴിച്ച ശേഷം, ആ മനുഷ്യസിംഹൻ കണ്ടു.
അയോധ്യാമ് അഗ്രതഃ ദൃഷ്ട്വാ രഥേ സാരഥിമ് അബ്രവീത് । ഏഷാ ന അതിപ്രതീതാ മേ പുണ്യ ഉദ്യാനാ യശസ്വിനീ ॥൨-൭൧-
അയോധ്യയെ മുന്നിൽ കണ്ടപ്പോൾ, അവൻ സാരഥിയോട് പറഞ്ഞു: 'പുണ്യോദ്യാനങ്ങളാൽ പ്രശസ്തമായ ഈ നഗരം എനിക്ക് പരിചിതമെന്നോണം തോന്നുന്നില്ല.'
അയോധ്യാ ദൃശ്യതേ ദൂരാത് സാരഥേ പാണ്ഡു മൃത്തികാ । യജ്വഭിര് ഗുണ സമ്പന്നൈഃ ബ്രാഹ്മണൈഃ വേദ പാരഗൈഃ ॥൨-൭൧-
'സാരഥി, ദൂരത്ത് നിന്ന് അയോധ്യ കാണാം; വെളുത്ത മണ്ണും, ധർമ്മഗുണങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, വേദപാരായണരായ ബ്രാഹ്മണന്മാരാൽ നിറഞ്ഞതുമാണ്.'
ഭൂയിഷ്ഠമ് ഋഷൈഃ ആകീര്ണാ രാജ ഋഷി വര പാലിതാ । അയോധ്യായാമ് പുരാ ശബ്ദഃ ശ്രൂയതേ തുമുലോ മഹാന് ॥൨-൭൧-
'മുന്പ് അയോധ്യ സന്യാസിമാരാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു, രാജർഷിമാരാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; അപ്പോൾ ആ നഗരത്തിൽ വലിയ ശബ്ദം എപ്പോഴും കേൾക്കാമായിരുന്നു.'
സമന്താന് നര നാരീണാമ് തമ് അദ്യ ന ശൃണോമ്യ് അഹമ് । ഉദ്യാനാനി ഹി സായ അഹ്നേ ക്രീഡിത്വാ ഉപരതൈഃ നരൈഃ ॥൨-൭൧-
'ഇന്ന് ചുറ്റും പുരുഷന്മാരുടെയും സ്ത്രീകളുടെയും ശബ്ദം ഞാൻ കേൾക്കുന്നില്ല; ഉത്സവം കഴിഞ്ഞ് ആളുകൾ വിട്ടുപോയതുകൊണ്ട് ഉദ്യാനങ്ങൾ ശൂന്യമായിരിക്കുന്നു.'
സമന്താത് വിപ്രധാവദ്ഭിഃ പ്രകാശന്തേ മമ അന്യദാ । താനി അദ്യ അനുരുദന്തി ഇവ പരിത്യക്താനി കാമിഭിഃ ॥൨-൭൧-
'മുന്പ് ഉദ്യാനങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും ഓടുന്ന ആളുകൾകൊണ്ട് പ്രകാശിച്ചിരുന്നതാണ്; എന്നാൽ ഇന്ന് ആ ഉദ്യാനങ്ങൾ ആഹ്ലാദികൾ വിട്ടുപോയതുകൊണ്ട് ദുഃഖിക്കുന്നതുപോലെയാണ്.'
അരണ്യ ഭൂതാ ഇവ പുരീ സാരഥേ പ്രതിഭാതി മേ । ന ഹി അത്ര യാനൈഃ ദൃശ്യന്തേ ന ഗജൈഃ ന ച വാജിഭിഃ ॥൨-൭൧-
'സാരഥി, ഈ നഗരം എനിക്ക് കാടുപോലെ തോന്നുന്നു; ഇവിടെ യാതൊരു വാഹനവും, ആനകളും കുതിരകളും പോലും കാണുന്നില്ല.'
നിര്യാന്തഃ വാ അഭിയാന്തഃ വാ നര മുഖ്യാ യഥാ പുരമ് । ഉദ്യാനാനി പുരാ ഭാന്തി മത്തപ്രമുദിതാനി ച ॥൨-൭൧-
'മുൻപുപോലെ പ്രധാന പുരുഷന്മാർ പുറത്തേക്കോ അകത്തേക്കോ പോകുന്നില്ല; അപ്പോൾ ഉദ്യാനങ്ങൾ സന്തോഷത്തിലും ഉല്ലാസത്തിലും നിറഞ്ഞിരുന്നതായിരുന്നു.'
ജനാനാമ് രതിസമ്യോഗേഷ്വത്യന്തഗുണവന്തി ച । താന്യേതാന്യദ്യ വശ്യാമി നിരാനന്ദാനി സര്വശഃ ॥൨-൭൧-
'മുന്പ് ഈ ഉദ്യാനങ്ങൾ ജനങ്ങളുടെ ആനന്ദംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞിരുന്നതായിരുന്നു; എന്നാൽ ഇന്ന് ഞാൻ കാണുന്നത് എല്ലായിടത്തും ആനന്ദം ഇല്ലാതായിരിക്കുന്നു.'
സ്രസ്തപര്ണൈരനുപഥമ് വിക്രോശദ്ഭിരിവ ദ്രുമൈഃ । നാദ്യാപി ശ്രൂയതേ ശബ്ദോ മത്താനാമ് മൃഗപക്ഷിണാമ് ॥൨-൭൧-
'വഴികളിൽ വീണുപോയ ഇലകളും, നിലവിളിക്കുന്നതുപോലെയുള്ള വൃക്ഷങ്ങളും, ഇപ്പോഴും മൃഗങ്ങളുടെയും പക്ഷികളുടെയും ഉല്ലാസശബ്ദം എവിടെയും കേൾക്കുന്നില്ല.'
സമ്രക്താമ് മധുരാമ് വാണീമ് കലമ് വ്യാഹരതാമ് ബഹു । ചന്ദനാഗുരുസമ്പൃക്തോ ധൂപസമ്മൂര്ചിതോഽതുലഃ ॥൨-൭൧-
'ചന്ദനവും അഗുരുവുമൊക്കെ കലർന്ന, അപൂർവ്വധൂപം നിറഞ്ഞ, മധുരവും മൃദുവുമായ പല വാക്കുകളും മുൻപ് കേൾക്കാമായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അതൊന്നും ഇല്ല.'