ആത്മ കാമാ സദാ ചണ്ഡീ ക്രോധനാ പ്രാജ്ഞ മാനിനീ । അരോഗാ ച അപി കൈകേയീ മാതാ മേ കിമ് ഉവാച ഹ ॥൨-൭൦-
എപ്പോഴും സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരമുള്ളവളും, കഠിനസ്വഭാവവും, കോപം വേഗം വരുന്നവളും, ബുദ്ധിയുള്ളവളും, അഭിമാനമുള്ളവളും, ആരോഗ്യവതിയുമായ എന്റെ അമ്മ കൈകേയി എനിക്ക് എന്താണ് പറഞ്ഞത്?
ഏവമ് ഉക്താഃ തു തേ ദൂതാ ഭരതേന മഹാത്മനാ । ഊചുഃ സമ്പ്രശ്രിതമ് വാക്യമ് ഇദമ് തമ് ഭരതമ് തദാ ॥൨-൭൦-
അങ്ങനെ മഹാത്മാവായ ഭരതൻ ചോദിച്ചതിനുശേഷം, ആ ദൂതന്മാർ അതിനുത്തരമായി വിനയപൂർവ്വം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
കുശലാഃ തേ നര വ്യാഘ്ര യേഷാമ് കുശലമ് ഇച്ചസി । ശ്രീശ്ച ത്വാമ് വൃണുതേ പദ്മാ യുജ്യതാമ് ചാപി തേ രകഃ ॥൨-൭൦-
മനുഷ്യസിംഹനായ ഭരതാ, നിങ്ങൾക്ക് ആരുടെ ക്ഷേമം ആഗ്രഹമുണ്ടോ, അവർ എല്ലാവരും സുഖമായിരിക്കുന്നു. ഐശ്വര്യവും പദ്മാദേവിയും നിങ്ങളെ അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. നിങ്ങളുടെ രക്ഷ ഉറപ്പാകട്ടെ.
ഭരതഃ ച അപി താന് ദൂതാന് ഏവമ് ഉക്തഃ അഭ്യഭാഷത । ആപൃച്ചേ അഹമ് മഹാ രാജമ് ദൂതാഃ സമ്ത്വരയന്തി മാമ് ॥൨-൭൦-
അങ്ങനെ ദൂതന്മാർ പറഞ്ഞതിനു ശേഷം ഭരതൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ മഹാരാജാവിനോട് വിടപറയണം; ദൂതന്മാർ എന്നെ വേഗം പോകാൻ ഉറ്റുനോക്കുന്നു.'
ഏവമ് ഉക്ത്വാ തു താന് ദൂതാന് ഭരതഃ പാര്ഥിവ ആത്മജഃ । ദൂതൈഃ സമ്ചോദിതഃ വാക്യമ് മാതാമഹമ് ഉവാച ഹ ॥൨-൭൦-
അങ്ങനെ ദൂതന്മാരോട് പറഞ്ഞ്, രാജകുമാരനായ ഭരതൻ അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് തന്റെ അമ്മാവനോട് സംസാരിച്ചു.
രാജന് പിതുര് ഗമിഷ്യാമി സകാശമ് ദൂത ചോദിതഃ । പുനര് അപി അഹമ് ഏഷ്യാമി യദാ മേ ത്വമ് സ്മരിഷ്യസി ॥൨-൭൦-
'രാജാവേ, ദൂതന്മാർ ഉറ്റുനോക്കുന്നതിനാൽ ഞാൻ അപ്പന്റെ അടുക്കൽ പോകുന്നു; നിങ്ങൾ എന്നെ ഓർക്കുമ്പോഴൊക്കെ ഞാൻ വീണ്ടും വരാം.'
ഭരതേന ഏവമ് ഉക്തഃ തു നൃപോ മാതാമഹഃ തദാ । തമ് ഉവാച ശുഭമ് വാക്യമ് ശിരസ്യ് ആഘ്രായ രാഘവമ് ॥൨-൭൦-
ഭരതൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, അമ്മാവനായ രാജാവ് രാഘവന്റെ തലോടി, അനുഗ്രഹപൂർവ്വം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ഗച്ച താത അനുജാനേ ത്വാമ് കൈകേയീ സുപ്രജാഃ ത്വയാ । മാതരമ് കുശലമ് ബ്രൂയാഃ പിതരമ് ച പരമ് തപ ॥൨-൭൦-
'പുത്രാ, നീ പോകാം, ഞാൻ അനുമതി നൽകുന്നു. കൈകേയിക്ക് നിന്നുപോലുള്ള നല്ല മകൻ ഉണ്ടെന്നത് ഭാഗ്യമാണ്. അമ്മയോടും അച്ഛനോടും എന്റെ ആശംസകൾ അറിയിക്കണം.'
പുരോഹിതമ് ച കുശലമ് യേ ച അന്യേ ദ്വിജ സത്തമാഃ । തൌ ച താത മഹാ ഇഷ്വാസൌ ഭ്രാതരു രാമ ലക്ഷ്മണൌ ॥൨-൭൦-
'പുരോഹിതനോടും മറ്റ് എല്ലാ ശ്രേഷ്ഠനായ ദ്വിജന്മാരോടും എന്റെ ആശംസകൾ അറിയിക്കണം. കൂടാതെ, രാമനും ലക്ഷ്മണനും ആ മഹാബലശാലികളായ സഹോദരന്മാരോടും എന്റെ സ്നേഹം അറിയിക്കണം.'
തസ്മൈ ഹസ്തി ഉത്തമാമഃ ചിത്രാന് കമ്ബലാന് അജിനാനി ച । അഭിസത്കൃത്യ കൈകേയോ ഭരതായ ധനമ് ദദൌ ॥൨-൭൦-
ഭരതനെ ആദരിച്ചു, കൈകേയരാജാവ് അവന് മികച്ചയാന, മനോഹരമായ കംബളങ്ങളും മൃഗച്ചർമ്മങ്ങളും സമ്പത്തായി നൽകി.
രുക്മ നിഷ്ക സഹസ്രേ ദ്വേ ഷോഡശ അശ്വ ശതാനി ച । സത്കൃത്യ കൈകേയീ പുത്രമ് കേകയോ ധനമ് ആദിശത് ॥൨-൭൦-
കൈകേയിയുടെ മകനായ ഭരതനെ ആദരിച്ച ശേഷം, കേകയരാജാവ് രണ്ടു ആയിരം പൊന്നുനാണയങ്ങളും പതിനാറു നൂറ് കുതിരകളും സമ്മാനമായി നൽകാൻ കല്പിച്ചു.
തഥാ അമാത്യാന് അഭിപ്രേതാന് വിശ്വാസ്യാമഃ ച ഗുണ അന്വിതാന് । ദദാവ് അശ്വ പതിഃ ശീഘ്രമ് ഭരതായ അനുയായിനഃ ॥൨-൭൦-
അതു പോലെ, കുതിരകളുടെ ഉടമയായ രാജാവ് വിശ്വസ്തരും ഗുണവാന്മാരുമായ മന്ത്രിമാരെ ഭരതന് വേണ്ടിയുള്ള അനുചരന്മാരായി വേഗത്തിൽ നൽകി.
ഐരാവതാന് ഐന്ദ്ര ശിരാന് നാഗാന് വൈ പ്രിയ ദര്ശനാന് । ഖരാന് ശീഘ്രാന് സുസമ്യുക്താന് മാതുലോ അസ്മൈ ധനമ് ദദൌ ॥൨-൭൦-
അയിരാവത വംശത്തിൽപ്പെട്ട, ഇന്ദ്രന്റെ തലപോലെയുള്ള, മനോഹരമായ, വേഗതയുള്ള, നല്ലപോലെ പാകപ്പെടുത്തിയ ആനകളും, കഴുതകളും അമ്മാവൻ ഭരതന് സമ്പത്തായി നൽകി.
അന്തഃ പുരേ അതിസമ്വൃദ്ധാന് വ്യാഘ്ര വീര്യ ബല അന്വിതാന് । ദമ്ഷ്ട്ര ആയുധാന് മഹാ കായാന് ശുനഃ ച ഉപായനമ് ദദൌ ॥൨-൭൦-
അകത്തു വളർത്തിയ, കടുവയുടെ ശക്തിയും ബലവും ഉള്ള, വലിയ ശരീരവും കൂർത്ത പല്ലുകളും ഉള്ള നായ്ക്കളെ സമ്മാനമായി നൽകി.
സ മാതാമഹമ് ആപൃച്ച്യ മാതുലമ് ച യുധാ ജിതമ് । രഥമ് ആരുഹ്യ ഭരതഃ ശത്രുഘ്ന സഹിതഃ യയൌ ॥൨-൭൦-
അമ്മാവനോടും യുദ്ധത്തിൽ ജയിച്ച അമ്മാവനോടും വിടപറഞ്ഞ്, ഭരതൻ ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം രഥത്തിൽ കയറി പുറപ്പെട്ടു.
ബഭൂവ ഹ്യസ്യ ഹൃദതേ ചിന്താ സുമഹതീ തദാ । ത്വരയാ ചാപി ദൂതാനാമ് സ്വപ്നസ്യാപി ച ദര്ശനാത് ॥൨-൭൦-
അന്നേരം, ദൂതന്മാരുടെ ആവശ്യം കൊണ്ടും സ്വപ്നത്തിൽ കണ്ട ദൃശ്യം കൊണ്ടും ഭരതന്റെ മനസ്സിൽ വലിയ ആശങ്ക ഉണർന്നു.
സ സ്വവേശ്മാഭ്യതിക്രമ്യ നരനാഗശ്വസമ്വൃതമ് । പ്രപേദേ സുമഹച്ഛ്രീമാന് രാജമാര്ഗമനുത്തമമ് ॥൨-൭൦-
തന്റെ ഭവനം വിട്ട്, ആളുകളും ആനകളും കുതിരകളും ചുറ്റും ഉണ്ടായിരിക്കെ, ഭരതൻ അതുല്യമായ മഹാരാജമാർഗത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
അഭ്യതീത്യ തതോഽപശ്യദന്തഃ പുരമുദാരധീഃ । തതസ്തദ്ഭരതഃ ശ്രീമാനാവിവേശാനിവാരിതഃ ॥൨-൭൦-
അങ്ങനെ കടന്ന്, ഉന്നതബുദ്ധിയുള്ള ഭരതൻ അകത്തുള്ള നഗരം കണ്ടു; പിന്നീട്, മഹത്വമുള്ള ഭരതൻ തടസ്സമില്ലാതെ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.
സ മാതാ മഹമാപൃച്ച്യ മാതുലമ് ച യുധാജിതമ് । രഥമാരുഹ്യ ഭരതഃ ശത്രുഘ്നസഹിതോ യയൌ ॥൨-൭൦-
അവൻ അമ്മയോടും അമ്മാവനായ യുദ്ധാജിതിനോടും വിടപറഞ്ഞ്, ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം രഥത്തിൽ കയറി യാത്ര തിരിച്ചു.
രഥാന് മണ്ഡല ചക്രാമഃ ച യോജയിത്വാ പരഃ ശതമ് । ഉഷ്ട്ര ഗോ അശ്വ ഖരൈഃ ഭൃത്യാ ഭരതമ് യാന്തമ് അന്വയുഃ ॥൨-൭൦-
വൃത്താകൃതിയിലുള്ള ചക്രങ്ങളുള്ള നൂറിലധികം രഥങ്ങൾ ഒരുക്കിയ ശേഷം, ഒട്ടകങ്ങൾ, പശുക്കൾ, കുതിരകൾ, കഴുതകൾ എന്നിവയിൽ കയറി ഭൃത്യന്മാർ ഭരതന്റെ പിന്നാലെ പോയി.
ബലേന ഗുപ്തഃ ഭരതഃ മഹാത്മാ । സഹ ആര്യകസ്യ ആത്മ സമൈഃ അമാത്യൈഃ । ആദായ ശത്രുഘ്നമ് അപേത ശത്രുര് । ഗൃഹാത് യയൌ സിദ്ധൈവ ഇന്ദ്ര ലോകാത് ॥൨-൭൦-
സൈന്യത്തിന്റെ സംരക്ഷണത്തോടെ മഹാത്മാവായ ഭരതൻ, ആര്യകന്റെ തുല്യനായ മന്ത്രിമാരോടും ശത്രുഘ്നനോടും കൂടെ, ശത്രുക്കളില്ലാതെ, ഇന്ദ്രന്റെ ലോകത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുന്നവനെപ്പോലെ വീട്ടിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു.
thumb|ഏകസപ്തതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ഏകസപ്തതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എഴുപത്തൊന്നാമത്തെ സർഗം കേൾക്കുക.
സ പ്രാന് മുഖോ രാജ ഗൃഹാത് അഭിനിര്യായ വീര്യവാന് । തതഃ സുദാമാമ് ദ്യുതിമാന് സമ്തീര്വാവേക്ഷ്യ താമ് നദീമ് ॥൨-൭൧-
ആ വീരനായവൻ മുഖം മുന്നോട്ട് തിരിച്ച് രാജപ്രസാദത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു; പിന്നെ പ്രകാശമുള്ള സുദാമാ നദിയെ കണ്ടു കടന്നു.
ഹ്ലാദിനീമ് ദൂര പാരാമ് ച പ്രത്യക് സ്രോതഃ തരന്ഗിണീമ് । ശതദ്രൂമ് അതരത് ശ്രീമാന് നദീമ് ഇക്ഷ്വാകു നന്ദനഃ ॥൨-൭൧-
ഇക്ഷ്വാകുവിന്റെ പുത്രൻ ആ ഭരതൻ ആനന്ദകരവും ദൂരെയുള്ള മറുവക്കരുമായി തിരശ്ചീനമായി ഒഴുകുന്ന തിരമാലകളുള്ള ശതദ്രു നദി കടന്നു.
ഏല ധാനേ നദീമ് തീര്ത്വാ പ്രാപ്യ ച അപര പര്പടാന് । ശിലാമ് ആകുര്വതീമ് തീര്ത്വാആഗ്നേയമ് ശല്യ കര്തനമ് ॥൨-൭൧-
എലധാന നദി കടന്ന് മറുവക്കിലെത്തിയ ശേഷം, കല്ലുകൾ നിറഞ്ഞ വഴിയും അഗ്നേയമെന്ന ബാണക്കെട്ട സ്ഥലവും കടന്നു.
സത്യ സമ്ധഃ ശുചിഃ ശ്രീമാന് പ്രേക്ഷമാണഃ ശിലാ വഹാമ് । അത്യയാത് സ മഹാ ശൈലാന് വനമ് ചൈത്ര രഥമ് പ്രതി ॥൨-൭൧-
സത്യവാനായും ശുദ്ധനായും ഭരതൻ, കല്ലുകൾ ചുമക്കുന്ന മലകൾ നോക്കി, വലിയ പർവ്വതങ്ങൾ കടന്ന് ചൈത്രവനം ലക്ഷ്യമാക്കി മുന്നോട്ട് പോയി.
സരസ്വതീമ് ച ഗങ്ഗാമ് ച ഉഗ്മേന പ്രതിപദ്യ ച । ഉത്തരമ് വീരമത്സ്യാനാമ് ഭാരുണ്ഡമ് പ്രാവിശദ്വനമ് ॥൨-൭൧-
അവൻ സരസ്വതിയും ഗംഗയും ശക്തിയോടെ കടന്ന്, വീരമായ മത്സ്യരുടെ വടക്കേ ഭാഗത്തുള്ള ഭാരുണ്ഡവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.
വേഗിനീമ് ച കുലിന്ഗ ആഖ്യാമ് ഹ്രാദിനീമ് പര്വത ആവൃതാമ് । യമുനാമ് പ്രാപ്യ സമ്തീര്ണോ ബലമ് ആശ്വാസയത് തദാ ॥൨-൭൧-
പർവ്വതങ്ങൾ ചുറ്റിയ, ഉരുണ്ടൊഴുകുന്ന, കുലിംഗ എന്ന പേരിലുള്ള യമുനാ നദി എത്തിയപ്പോൾ, അതും കടന്ന് സൈന്യത്തെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു.
ശീതീകൃത്യ തു ഗാത്രാണി ക്ലാന്താന് ആശ്വാസ്യ വാജിനഃ । തത്ര സ്നാത്വാ ച പീത്വാ ച പ്രായാത് ആദായ ച ഉദകമ് ॥൨-൭൧-
ശരീരങ്ങൾ തണുപ്പിച്ച്, ക്ഷീണിച്ച കുതിരകളെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, അവിടെ കുളിച്ച് വെള്ളം കുടിച്ച്, വെള്ളം എടുത്തുകൊണ്ട് യാത്ര തുടരുകയായി.
രാജ പുത്രഃ മഹാ അരണ്യമ് അനഭീക്ഷ്ണ ഉപസേവിതമ് । ഭദ്രഃ ഭദ്രേണ യാനേന മാരുതഃ ഖമ് ഇവ അത്യയാത് ॥൨-൭൧-
രാജകുമാരൻ അപൂർവ്വമായി ആളുകൾ പോകുന്ന വലിയ കാടിലൂടെ, നല്ല വാഹനത്തിൽ, വായുവിനെപ്പോലെ ആകാശത്തിലൂടെ മുന്നേറി.