ന അരാജകേ ജന പദേ യോഗ ക്ഷേമമ് പ്രവര്തതേ । ന ച അപി അരാജകേ സേനാ ശത്രൂന് വിഷഹതേ യുധി ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത്, ജനങ്ങളുടെ സുരക്ഷയും ക്ഷേമവും നിലനിൽക്കാറില്ല; അങ്ങനെ ഒരു സൈന്യത്തിന് യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ നേരിടാനും കഴിയില്ല.
ന അരാജകേ ജനപദേ ഹൃഷ്ടൈഃ പരമവാജിഭിഃ । നരാഃ സമ്യാന്തി സഹസാ രഥൈശ്ച പരിമണ്ഡിതാഃ ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത്, ഉത്സാഹത്തോടെ അഴകുള്ള കുതിരകളും രഥങ്ങളും അണിഞ്ഞു പുരുഷന്മാർ ഒരുമിച്ച് വേഗത്തിൽ കൂടിച്ചേരാറില്ല.
ന അരാജകേ ജനപദേ നരാഃ ശാസ്ത്രവിശാരദാഃ । സമ്പദന്തോഽവതിഷ്ഠന്തേ വനേഷൂപവനേഷു ച ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത്, ശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ കാടുകളിലും തോട്ടങ്ങളിലും സമ്പന്നരായി നിലനിൽക്കാറില്ല.
ന അരാജകേ ജനപദേ മാല്യമോദകദക്ഷിണാഃ । ദേവതാഭ്യര്ചനാര്ഥയ കല്പ്യന്തേ നിയതൈര്ജനൈഃ ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത്, നിയന്ത്രിതരായ ജനങ്ങൾ ദേവാരാധനയ്ക്കായി പുഷ്പമാലകളും മധുരങ്ങളും ദക്ഷിണകളും ഒരുക്കാറില്ല.
ന അരാജകേ ജനപദേ ചന്ദനാഗുരുരൂഷിതാഃ । രാജപുത്രാ വിരാജന്തേ വസന്ത ഇവ ശാഖിനഃ ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത്, ചന്ദനവും അഗുരുവും സുഗന്ധവുമണിഞ്ഞ രാജകുമാരന്മാർ വസന്തകാലത്തെ വൃക്ഷങ്ങൾപോലെ തിളങ്ങാറില്ല.
യഥാ ഹി അനുദകാ നദ്യോ യഥാ വാ അപി അതൃണമ് വനമ് । അഗോപാലാ യഥാ ഗാവഃ തഥാ രാഷ്ട്രമ് അരാജകമ് ॥൨-൬൭-
ജലം ഇല്ലാത്ത നദികൾപോലെയും, പുല്ലില്ലാത്ത കാടുപോലെയും, കാവൽക്കാരില്ലാത്ത പശുക്കളെപ്പോലെയും, രാജാവില്ലാത്ത രാജ്യം അപ്രയോജനകരമാണ്.
ധ്വജോ രഥസ്യ പ്രജ്ഞാനമ് ധൂമോ ജ്ഞാനമ് വിഭാവസോഃ । തേഷാമ് യോ നോ ധ്വജോ രാജ സ ദേവത്വമിതോ ഗതഃ ॥൨-൬൭-
രഥത്തിന് പതാകയാണ് അടയാളം, അഗ്നിക്ക് പുകയാണ് അടയാളം; അതുപോലെ, രാജാവാണ് നമ്മുടെ അടയാളം, ഇപ്പൊഴിവിടെ നിന്ന് ദൈവത്വം പ്രാപിച്ചവൻ.
ന അരാജകേ ജന പദേ സ്വകമ് ഭവതി കസ്യചിത് । മത്സ്യാഇവ നരാ നിത്യമ് ഭക്ഷയന്തി പരസ്പരമ് ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത്, ആരുടേയും സ്വന്തമായി ഒന്നുമില്ല; മീനുകൾപോലെ മനുഷ്യർ പരസ്പരം എപ്പോഴും തിന്നുന്നു.
യേഹി സമ്ഭിന്ന മര്യാദാ നാസ്തികാഃ ചിന്ന സമ്ശയാഃ । തേ അപി ഭാവായ കല്പന്തേ രാജ ദണ്ഡ നിപീഡിതാഃ ॥൨-൬൭-
പരിധി ലംഘിച്ചവരും, ദൈവവിശ്വാസം ഇല്ലാത്തവരും, സംശയങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞവരും, രാജാവിന്റെ ശിക്ഷയാൽ പോലും ശരിയായ വഴിയിൽ കൊണ്ടുവരപ്പെടുന്നു.
യഥാ ദൃഷ്ടിഃ ശരീരസ്യ നിത്യമേവപ്രവര്തതേ । തഥാ നരേന്ദ്രോ രാഷ്ട്രസ്യ പ്രഭവഃ സത്യധര്മയോഃ ॥൨-൬൭-
ശരീരത്തിന് കാഴ്ച എപ്പോഴും പ്രവർത്തിക്കുന്നതുപോലെ, രാജാവാണ് രാജ്യത്തിന് സത്യം ധർമ്മം എന്നിവയുടെ ഉറവിടം.
രാജാ സത്യമ് ച ധര്മശ്ച രാജാ കുലവതാമ് കുലമ് । രാജാ മാതാ പിതാ ചൈവ രാജാ ഹിതകരോ നൃണാമ് ॥൨-൬൭-
രാജാവാണ് സത്യം, രാജാവാണ് ധർമ്മം; രാജാവാണ് ഉന്നത കുടുംബങ്ങളുടെ വംശം; രാജാവാണ് അമ്മയും അച്ഛനും; രാജാവാണ് മനുഷ്യർക്കു ഉപകാരിയായവൻ.
യമോ വൈശ്രവണഃ ശക്രോ വരുണശ്ച മഹാബലഃ । വിശേഷ്യന്തേ നരേന്ദ്രേണ വൃത്തേന മഹാതാ തതഃ ॥൨-൬൭-
യമനും കുബേരനും ഇന്ദ്രനും മഹാബലനായ വരുണനും, മഹത്തായ ആചാരമുള്ള രാജാവിനാൽ മറികടക്കപ്പെടുന്നു.
അഹോ തമൈവ ഇദമ് സ്യാന് ന പ്രജ്ഞായേത കിമ്ചന । രാജാ ചേന് ന ഭവേന് ലോകേ വിഭജന് സാധ്വ് അസാധുനീ ॥൨-൬൭-
രാജാവ് ഇല്ലെങ്കിൽ, ഈ ലോകം അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ ഇരുട്ടായിരിക്കും; നല്ലതും ചീത്തയും തിരിച്ചറിയാൻ ആരും കഴിയില്ല.
ജീവതി അപി മഹാ രാജേ തവ ഏവ വചനമ് വയമ് । ന അതിക്രമാമഹേ സര്വേ വേലാമ് പ്രാപ്യ ഇവ സാഗരഃ ॥൨-൬൭-
മഹാരാജാവ് ജീവിച്ചിരിക്കുന്നപ്പോൾ, സമുദ്രം അതിന്റെ അതിരുകൾ കാത്തുപോലെയാണ് ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും നിങ്ങളുടെ വാക്ക് മാത്രം അനുസരിക്കുന്നത്.
സ നഃ സമീക്ഷ്യ ദ്വിജ വര്യ വൃത്തമ് । നൃപമ് വിനാ രാജ്യമ് അരണ്യ ഭൂതമ് । കുമാരമ് ഇക്ഷ്വാകു സുതമ് വദാന്യമ് । ത്വമ് ഏവ രാജാനമ് ഇഹ അഭിഷിന്ചയ ॥൨-൬൭-
അതിനാൽ, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനായോ, ഞങ്ങളുടെ പ്രവൃത്തികൾ കണ്ടു, രാജാവില്ലാത്ത ഈ രാജ്യം കാടുപോലെയാണ്; ഇക്ഷ്വാകുവിന്റെ പുത്രനായ ദാനശീലനായ കുമാരനെ നിങ്ങൾ ഇവിടെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യണം.
thumb|അഷ്ടഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ അഷ്ടഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകിരാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ അറുപത്തിയെട്ടാമത്തെ സര്ഗം കേൾക്കപ്പെടുന്നു.
തേഷാമ് തത് വചനമ് ശ്രുത്വാ വസിഷ്ഠഃ പ്രത്യുവാച ഹ । മിത്ര അമാത്യ ഗണാന് സര്വാന് ബ്രാഹ്മണാമ്സ് താന് ഇദമ് വചഃ ॥൨-൬൮-
അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടു വസിഷ്ഠൻ എല്ലാ സുഹൃത്തുക്കളോടും മന്ത്രിമാരോടും ബ്രാഹ്മണന്മാരോടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
യദ് അസൌ മാതുല കുലേ പുരേ രാജ ഗൃഹേ സുഖീ । ഭരതഃ വസതി ഭ്രാത്രാ ശത്രുഘ്നേന സമന്വിതഃ ॥൨-൬൮-
ഇപ്പോൾ ഭരതൻ തന്റെ അമ്മാവന്റെ നഗരത്തിൽ രാജധാനിയിലിരുത്തി ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം സന്തോഷത്തോടെ കഴിയുന്നു.
തത് ശീഘ്രമ് ജവനാ ദൂതാ ഗച്ചന്തു ത്വരിതൈഃ ഹയൈഃ । ആനേതുമ് ഭ്രാതരൌ വീരൌ കിമ് സമീക്ഷാമഹേ വയമ് ॥൨-൬൮-
അതുകൊണ്ട് വേഗത്തിൽ ഓടുന്ന കുതിരകളുമായി ദൂതന്മാർ ഉടൻ പോയി ആ വീര്യശാലികളായ സഹോദരന്മാരെ കൊണ്ടുവരണം. ഇനി നമ്മൾ എന്തിനാണ് താമസിക്കേണ്ടത്?
ഗച്ചന്തു ഇതി തതഃ സര്വേ വസിഷ്ഠമ് വാക്യമ് അബ്രുവന് । തേഷാമ് തത് വചനമ് ശ്രുത്വാ വസിഷ്ഠോ വാക്യമ് അബ്രവീത് ॥൨-൬൮-
പോകട്ടെ എന്നായിരുന്നു അവരൊക്കെയും വസിഷ്ഠനോട് പറഞ്ഞത്. അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടു വസിഷ്ഠൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു:
ഏഹി സിദ്ധ അര്ഥ വിജയ ജയന്ത അശോക നന്ദന । ശ്രൂയതാമ് ഇതികര്തവ്യമ് സര്വാന് ഏവ ബ്രവീമി വഃ ॥൨-൬൮-
സിദ്ധാർത്ഥ, വിജയ, ജയന്ത, അശോക, നന്ദന എന്നിങ്ങനെയുള്ളവരേ, വരിക, ഞാൻ പറയേണ്ട കാര്യങ്ങൾ നിങ്ങൾക്കൊക്കെയും പറയാം, ശ്രദ്ധിക്കൂ.
പുരമ് രാജ ഗൃഹമ് ഗത്വാ ശീഘ്രമ് ശീഘ്ര ജവൈഃ ഹയൈഃ । ത്യക്ത ശോകൈഃ ഇദമ് വാച്യഃ ശാസനാത് ഭരതഃ മമ ॥൨-൬൮-
നിങ്ങൾ വേഗത്തിൽ നഗരത്തിലേക്കും രാജധാനിയിലേക്കും ഏറ്റവും വേഗം ഓടുന്ന കുതിരകളുമായി പോകണം. ദുഃഖം വിട്ട്, എന്റെ പേരിൽ ഭരതനോട് ഇപ്രകാരം പറയണം:
പുരോഹിതഃ ത്വാമ് കുശലമ് പ്രാഹ സര്വേ ച മന്ത്രിണഃ । ത്വരമാണഃ ച നിര്യാഹി കൃത്യമ് ആത്യയികമ് ത്വയാ ॥൨-൬൮-
പുരോഹിതനും എല്ലാ മന്ത്രിമാരും നിന്നെ ആശംസിക്കുന്നു. നീ ഉടൻ പുറപ്പെടണം; അത്യാവശ്യമായ ഒരു കാര്യം നിന്നെ കാത്തിരിക്കുന്നു.
മാ ച അസ്മൈ പ്രോഷിതമ് രാമമ് മാ ച അസ്മൈ പിതരമ് മൃതമ് । ഭവന്തഃ ശമ്സിഷുര് ഗത്വാ രാഘവാണാമ് ഇമമ് ക്ഷയമ് ॥൨-൬൮-
പക്ഷേ, രാമൻ വനവാസത്തിലാണെന്നോ, അച്ഛൻ മരിച്ചുവെന്നോ ഭരതനോട് പറയരുത്. രാഘവരുടെ വീട്ടിലേക്കുള്ള ഈ വിളി മാത്രമേ അറിയിക്കേണ്ടതുള്ളു.
കൌശേയാനി ച വസ്ത്രാണി ഭൂഷണാനി വരാണി ച । ക്ഷിപ്രമ് ആദായ രാജ്ഞഃ ച ഭരതസ്യ ച ഗച്ചത ॥൨-൬൮-
രാജാവിനും ഭരതനും വേണ്ടി നല്ല പടവസ്ത്രങ്ങളും മനോഹരമായ ആഭരണങ്ങളും ഉടൻ എടുത്ത് പോകൂ.
ദത്തപഥ്യശനാ ദൂതാജഗ്മുഃ സ്വമ് സ്വമ് നിവേശനമ് । കേകയാമ്സ്തേ ഗമിഷ്യന്തോ ഹയാനാരുഹ്യ സമ്മതാന് ॥൨-൬൮-
യാത്രയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായ ഭക്ഷണം കഴിച്ച ശേഷം ദൂതന്മാർ തങ്ങളുടെ വീടുകളിലേക്ക് മടങ്ങി, കേക്കയിലേക്കുള്ള യാത്രയ്ക്ക് തയ്യാറായി, അംഗീകരിച്ച കുതിരകളിൽ കയറി.
തതഃ പ്രാസ്ഥാനികമ് കൃത്വാ കാര്യശേഷമനന്തരമ് । വസിഷ്ഠേനാഭ്യനുജ്ഞാതാ ദൂതാഃ സമ്ത്വരിതാ യയുഃ ॥൨-൬൮-
പിന്നീട് യാത്രയ്ക്കുള്ള ചടങ്ങുകളും ശേഷിച്ച കാര്യങ്ങളും പൂർത്തിയാക്കി, വസിഷ്ഠന്റെ അനുമതിയോടെ ദൂതന്മാർ വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു.
ന്യന്തേനാപരതാലസ്യ പ്രലമ്ബസ്യോത്തരമ് പ്രതി । നിഷേവമാണാസ്തേ ജഗ്മുര്നദീമ് മധ്യേന മാലിനീമ് ॥൨-൬൮-
അവരവിടെ നിന്ന് വടക്കോട്ട് നീണ്ട അപരതാലയുടെ പടിഞ്ഞാറ് കരയിലൂടെ യാത്രചെയ്തു, മധ്യത്തിൽ മാലിനി നദി കടന്നു.
തേ ഹസ്തിനാപുരേ ഗങ്ഗാമ് തീര്ത്വാ പ്രത്യങ്മുഖാ യയുഃ । പാഞലദേശമാസാദ്യ മധ്യേന കുരുജാങ്ഗലമ് ॥൨-൬൮-
ഹസ്തിനാപുരത്തിൽ ഗംഗ പുഴ കടന്ന്, പടിഞ്ഞാറോട്ട് പോവുകയും, പാഞ്ചാല ദേശം എത്തി, കുരുജാംഗള പ്രദേശം മധ്യേ കടന്നുപോകുകയും ചെയ്തു.
സരാമ്സി ച സുപൂര്ണാനി നദീശ്ച വിമലോദകാഃ । നിരീക്ഷമാണാസ്തേ ജഗ്മുര്ദൂതാഃ കാര്യവശാദ്ദ്രുതമ് ॥൨-൬൮-
പൂർണ്ണമായ തടാകങ്ങളും ശുദ്ധജലമുള്ള നദികളും കാണുമ്പോൾ, ദൂതന്മാർ തങ്ങളുടെ ദൗത്യത്തിൽ മനസ്സോടെ വേഗത്തിൽ യാത്രചെയ്തു.