ഏതേ ദ്വിജാഃ സഹ അമാത്യൈഃ പൃഥഗ് വാചമ് ഉദീരയന് । വസിഷ്ഠമ് ഏവ അഭിമുഖാഃ ശ്രേഷ്ഠഃ രാജ പുരോഹിതമ് ॥൨-൬൭-
ഈ ബ്രാഹ്മണന്മാരും മന്ത്രിമാരും ഓരോരുത്തരും വേർവേറെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ട്, രാജപുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠനേയാണ് എല്ലാവരും മുഖം തിരിച്ചത്.
അതീതാ ശര്വരീ ദുഹ്ഖമ് യാ നോ വര്ഷ ശത ഉപമാ । അസ്മിന് പന്ചത്വമ് ആപന്നേ പുത്ര ശോകേന പാര്ഥിവേ ॥൨-൬൭-
പുത്രശോകത്തിൽ മുങ്ങി രാജാവ് മരിച്ചശേഷം, നൂറു വർഷം നീണ്ടതുപോലെ ദു:ഖത്തിൽ കഴിച്ച രാത്രിയാണ് നമ്മൾക്കിപ്പോൾ കഴിഞ്ഞത്.
സ്വര് ഗതഃ ച മഹാ രാജോ രാമഃ ച അരണ്യമ് ആശ്രിതഃ । ലക്ഷ്മണഃ ച അപി തേജസ്വീ രാമേണ ഏവ ഗതഃ സഹ ॥൨-൬൭-
മഹാരാജാവ് സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോയി, രാമൻ കാടിൽ അഭയം തേടി, ശക്തനായ ലക്ഷ്മണനും രാമനോടൊപ്പം പോയിരിക്കുന്നു.
ഉഭൌ ഭരത ശത്രുഘ്നൌ ക്കേകയേഷു പരമ് തപൌ । പുരേ രാജ ഗൃഹേ രമ്യേ മാതാമഹ നിവേശനേ ॥൨-൬൭-
ഭരതനും ശത്രുഘ്നനും, വലിയ വ്രതശീലികൾ, ഇരുവരും കേക്കയദേശത്ത്, അമ്മാവന്റെ മനോഹരമായ രാജപ്രാസാദത്തിലാണ്.
ഇക്ഷ്വാകൂണാമ് ഇഹ അദ്യ ഏവ കശ്ചിത് രാജാ വിധീയതാമ് । അരാജകമ് ഹി നോ രാഷ്ട്രമ് ന വിനാശമ് അവാപ്നുയാത് ॥൨-൬൭-
ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിൽ നിന്ന് ആരെങ്കിലും ഇന്ന് തന്നെ രാജാവായി നിയമിക്കപ്പെടണം; രാജാവില്ലാതെ നമ്മുടെ രാജ്യം നശിച്ചുപോകരുതല്ലോ.
ന അരാജലേ ജന പദേ വിദ്യുന് മാലീ മഹാ സ്വനഃ । അഭിവര്ഷതി പര്ജന്യോ മഹീമ് ദിവ്യേന വാരിണാ ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത്, വലിയ മിന്നലോടും ഇടിമുഴക്കത്തോടും കൂടിയ മേഘം ഭൂമിയിൽ ദൈവീകജലം പെയ്യുന്നില്ല.
ന അരാജകേ ജന പദേ ബീജ മുഷ്ടിഃ പ്രകീര്യതേ । ന അരാകകേ പിതുഃ പുത്രഃ ഭാര്യാ വാ വര്തതേ വശേ ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത്, വിത്ത് വിതറുന്നവരും ഇല്ല; മകനും പിതാവിന്റെ വശത്തില്ല, ഭാര്യയും ഭർത്താവിന്റെ വശത്തില്ല.
അരാജകേ ധനമ് ന അസ്തി ന അസ്തി ഭാര്യാ അപി അരാജകേ । ഇദമ് അത്യാഹിതമ് ച അന്യത് കുതഃ സത്യമ് അരാജകേ ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത് ധനം ഇല്ല, ഭാര്യയുമില്ല; ഇങ്ങനെ എല്ലാം കലഹം നിറഞ്ഞിടത്ത് സത്യം എങ്ങനെയുണ്ടാകും?
ന അരാജകേ ജന പദേ കാരയന്തി സഭാമ് നരാഃ । ഉദ്യാനാനി ച രമ്യാണി ഹൃഷ്ടാഃ പുണ്യ ഗൃഹാണി ച ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത്, പുരുഷന്മാർ സഭകൾ പണിയുന്നില്ല; സന്തോഷത്തോടെ മനോഹരമായ തോട്ടങ്ങളും പുണ്യഗൃഹങ്ങളും നിർമ്മിക്കുന്നതുമില്ല.
ന അരാജകേ ജന പദേ യജ്ഞ ശീലാ ദ്വിജാതയഃ । സത്രാണി അന്വാസതേ ദാന്താ ബ്രാഹ്മണാഃ സമ്ശിത വ്രതാഃ ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത്, യജ്ഞശീലികളും വ്രതനിഷ്ഠരായ ബ്രാഹ്മണന്മാരും യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തുന്നില്ല.
ന അരാജകേ ജനപദേ മഹായജ്ഞേഷു യജ്വനഃ । ബ്രാഹ്മണാ വസുസമ്പന്നാ വിസൃജന്ത്യാപ്തദക്ഷിണാഃ ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത്, വലിയ യജ്ഞങ്ങളിൽ ധനികരായ ബ്രാഹ്മണന്മാർ യോഗ്യരായവർക്ക് ധാരാളം ദാനം നൽകുന്നില്ല.
ന അരാജകേ ജന പദേ പ്രഭൂത നട നര്തകാഃ । ഉത്സവാഃ ച സമാജാഃ ച വര്ധന്തേ രാഷ്ട്ര വര്ധനാഃ ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത്, നർത്തകരും നടന്മാരും കൂടുതലായി കാണുന്നില്ല; ഉത്സവങ്ങളും സംഗമങ്ങളും രാജ്യത്തെ സമൃദ്ധിപ്പെടുത്തുന്നവയും നടക്കുന്നില്ല.
ന അരജകേ ജന പദേ സിദ്ധ അര്ഥാ വ്യവഹാരിണഃ । കഥാഭിര് അനുരജ്യന്തേ കഥാ ശീലാഃ കഥാ പ്രിയൈഃ ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത്, വ്യാപാരികൾക്ക് ലക്ഷ്യം നേടാൻ കഴിയുന്നില്ല; കഥകളിൽ ആസ്വാദനമുള്ളവർക്ക് സന്തോഷം നൽകുന്ന കഥകളും ഇല്ല.
ന അരാജകേ ജനപദേ ഉദ്യാനാനി സമാഗതാഃ । സായാഹ്നേ ക്രീഡിതുമ് യാന്തി കുമാര്യോ ഹേമഭൂഷിതാഃ ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത്, ആഭരണങ്ങൾ ധരിച്ച കന്യാകമാരികൾ സന്ധ്യാകാലത്ത് തോട്ടങ്ങളിൽ കൂടിച്ചേർന്ന് കളിക്കാറില്ല.
ന അരാജകേ ജന പദേ വാഹനൈഃ ശീഘ്ര ഗാമിഭിഃ । നരാ നിര്യാന്തി അരണ്യാനി നാരീഭിഃ സഹ കാമിനഃ ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത്, പുരുഷന്മാർ വേഗത്തിൽ പോകുന്ന വാഹനങ്ങളിൽ പ്രിയപ്പെട്ട സ്ത്രീകളോടൊപ്പം കാടുകളിലേക്ക് പോകുന്നില്ല.
ന അരാകജേ ജന പദേ ധനവന്തഃ സുരക്ഷിതാഃ । ശേരതേ വിവൃത ദ്വാരാഃ കൃഷി ഗോ രക്ഷ ജീവിനഃ ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത്, ധനികരും കൃഷിയും പശുപാലനവും ചെയ്യുന്നവരും വാതിൽ തുറന്ന് സുരക്ഷിതമായി ഉറങ്ങാറില്ല.
ന അരാജകേ ജനപദേ ബദ്ദഘണ്ടാ വിഷാണീനഃ । ആടന്തി രാജമാര്ഗേഷു കുഞ്ജരാഃ ഷഷ്ടിഹായനാഃ ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത്, ഘണ്ടയും അലങ്കാരവും ധരിച്ച അറുപത് വയസ്സായ ആനകൾ രാജപഥങ്ങളിൽ നടക്കാറില്ല.
ന അരാജകേ ജനപദേ ശരാന് സമ്തതമസ്യതാമ് । ശ്രൂയതേ തലനിര്ഘോഷ ഇഷ്വസ്ത്രാണാമുപാസനേ ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത്, അണിയറകളിൽ അമ്പ് വെടിയുന്ന ശബ്ദവും വില്ലിന്റെ തളിരിപ്പും കേൾക്കാറില്ല.
ന അരാജകേ ജന പദേ വണിജോ ദൂര ഗാമിനഃ । ഗച്ചന്തി ക്ഷേമമ് അധ്വാനമ് ബഹു പുണ്യ സമാചിതാഃ ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത്, ദൂരെ യാത്ര ചെയ്യുന്ന വ്യാപാരികൾ, എത്രയും പുണ്യം സമ്പാദിച്ചാലും, സുരക്ഷിതമായി യാത്ര ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല.
ന അരാജകേ ജന പദേ ചരതി ഏക ചരഃ വശീ । ഭാവയന്ന് ആത്മനാ ആത്മാനമ് യത്ര സായമ് ഗൃഹോ മുനിഃ ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത്, ഒരുവൻ മാത്രം സഞ്ചരിക്കുന്ന സന്യാസിയും സ്വയം ധ്യാനിച്ച് സ്വതന്ത്രമായി നടക്കാറില്ല; സന്ധ്യാകാലത്ത് മുനിയും വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങാറില്ല.
ന അരാജകേ ജന പദേ യോഗ ക്ഷേമമ് പ്രവര്തതേ । ന ച അപി അരാജകേ സേനാ ശത്രൂന് വിഷഹതേ യുധി ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത്, ജനങ്ങളുടെ സുരക്ഷയും ക്ഷേമവും നിലനിൽക്കാറില്ല; അങ്ങനെ ഒരു സൈന്യത്തിന് യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ നേരിടാനും കഴിയില്ല.
ന അരാജകേ ജനപദേ ഹൃഷ്ടൈഃ പരമവാജിഭിഃ । നരാഃ സമ്യാന്തി സഹസാ രഥൈശ്ച പരിമണ്ഡിതാഃ ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത്, ഉത്സാഹത്തോടെ അഴകുള്ള കുതിരകളും രഥങ്ങളും അണിഞ്ഞു പുരുഷന്മാർ ഒരുമിച്ച് വേഗത്തിൽ കൂടിച്ചേരാറില്ല.
ന അരാജകേ ജനപദേ നരാഃ ശാസ്ത്രവിശാരദാഃ । സമ്പദന്തോഽവതിഷ്ഠന്തേ വനേഷൂപവനേഷു ച ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത്, ശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ കാടുകളിലും തോട്ടങ്ങളിലും സമ്പന്നരായി നിലനിൽക്കാറില്ല.
ന അരാജകേ ജനപദേ മാല്യമോദകദക്ഷിണാഃ । ദേവതാഭ്യര്ചനാര്ഥയ കല്പ്യന്തേ നിയതൈര്ജനൈഃ ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത്, നിയന്ത്രിതരായ ജനങ്ങൾ ദേവാരാധനയ്ക്കായി പുഷ്പമാലകളും മധുരങ്ങളും ദക്ഷിണകളും ഒരുക്കാറില്ല.
ന അരാജകേ ജനപദേ ചന്ദനാഗുരുരൂഷിതാഃ । രാജപുത്രാ വിരാജന്തേ വസന്ത ഇവ ശാഖിനഃ ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത്, ചന്ദനവും അഗുരുവും സുഗന്ധവുമണിഞ്ഞ രാജകുമാരന്മാർ വസന്തകാലത്തെ വൃക്ഷങ്ങൾപോലെ തിളങ്ങാറില്ല.
യഥാ ഹി അനുദകാ നദ്യോ യഥാ വാ അപി അതൃണമ് വനമ് । അഗോപാലാ യഥാ ഗാവഃ തഥാ രാഷ്ട്രമ് അരാജകമ് ॥൨-൬൭-
ജലം ഇല്ലാത്ത നദികൾപോലെയും, പുല്ലില്ലാത്ത കാടുപോലെയും, കാവൽക്കാരില്ലാത്ത പശുക്കളെപ്പോലെയും, രാജാവില്ലാത്ത രാജ്യം അപ്രയോജനകരമാണ്.
ധ്വജോ രഥസ്യ പ്രജ്ഞാനമ് ധൂമോ ജ്ഞാനമ് വിഭാവസോഃ । തേഷാമ് യോ നോ ധ്വജോ രാജ സ ദേവത്വമിതോ ഗതഃ ॥൨-൬൭-
രഥത്തിന് പതാകയാണ് അടയാളം, അഗ്നിക്ക് പുകയാണ് അടയാളം; അതുപോലെ, രാജാവാണ് നമ്മുടെ അടയാളം, ഇപ്പൊഴിവിടെ നിന്ന് ദൈവത്വം പ്രാപിച്ചവൻ.
ന അരാജകേ ജന പദേ സ്വകമ് ഭവതി കസ്യചിത് । മത്സ്യാഇവ നരാ നിത്യമ് ഭക്ഷയന്തി പരസ്പരമ് ॥൨-൬൭-
രാജാവില്ലാത്ത ദേശത്ത്, ആരുടേയും സ്വന്തമായി ഒന്നുമില്ല; മീനുകൾപോലെ മനുഷ്യർ പരസ്പരം എപ്പോഴും തിന്നുന്നു.
യേഹി സമ്ഭിന്ന മര്യാദാ നാസ്തികാഃ ചിന്ന സമ്ശയാഃ । തേ അപി ഭാവായ കല്പന്തേ രാജ ദണ്ഡ നിപീഡിതാഃ ॥൨-൬൭-
പരിധി ലംഘിച്ചവരും, ദൈവവിശ്വാസം ഇല്ലാത്തവരും, സംശയങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞവരും, രാജാവിന്റെ ശിക്ഷയാൽ പോലും ശരിയായ വഴിയിൽ കൊണ്ടുവരപ്പെടുന്നു.
യഥാ ദൃഷ്ടിഃ ശരീരസ്യ നിത്യമേവപ്രവര്തതേ । തഥാ നരേന്ദ്രോ രാഷ്ട്രസ്യ പ്രഭവഃ സത്യധര്മയോഃ ॥൨-൬൭-
ശരീരത്തിന് കാഴ്ച എപ്പോഴും പ്രവർത്തിക്കുന്നതുപോലെ, രാജാവാണ് രാജ്യത്തിന് സത്യം ധർമ്മം എന്നിവയുടെ ഉറവിടം.