വിഹായ മാമ് ഗതഃ രാമഃ ഭര്താ ച സ്വര് ഗതഃ മമ । വിപഥേ സാര്ഥ ഹീനാ ഇവ ന അഹമ് ജീവിതുമ് ഉത്സഹേ ॥൨-൬൬-
രാമൻ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു, ഭർത്താവ് സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോയി. മരുഭൂമിയിൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട കാഫിലിപ്പോലെ ഞാൻ ഇനി ജീവിക്കാൻ മനസ്സില്ല.
ഭര്താരമ് തമ് പരിത്യജ്യ കാ സ്ത്രീ ദൈവതമ് ആത്മനഃ । ഇച്ചേജ് ജീവിതുമ് അന്യത്ര കൈകേയ്യാഃ ത്യക്ത ധര്മണഃ ॥൨-൬൬-
ഭർത്താവിനെ ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും, തന്റെ ദൈവത്തെ പോലെ കാണുന്ന സ്ത്രീകൾക്ക്, കൈകേയിയെ പോലെ ധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ചവളല്ലാതെ, ജീവിക്കാൻ ആഗ്രഹമുണ്ടാവില്ല.
ന ലുബ്ധോ ബുധ്യതേ ദോഷാന് കിമ് പാകമ് ഇവ ഭക്ഷയന് । കുബ്ജാ നിമിത്തമ് കൈകേയ്യാ രാഘവാണാന് കുലമ് ഹതമ് ॥൨-൬൬-
ലോഭിക്ക് ദോഷങ്ങൾ മനസ്സിലാവില്ല, വിഷം കഴിക്കുന്നവൻ അതിന്റെ ദോഷം അറിയാത്തതുപോലെ. കുബ്ജയുടെ കാരണത്താൽ കൈകേയി രഘുവംശത്തെ നശിപ്പിച്ചു.
അനിയോഗേ നിയുക്തേന രാജ്ഞാ രാമമ് വിവാസിതമ് । സഭാര്യമ് ജനകഃ ശ്രുത്വാ പതിതപ്സ്യതി അഹമ് യഥാ ॥൨-൬൬-
രാജാവ് നിർബന്ധിതനായി രാമനെ വനവാസത്തിലേക്ക് അയച്ചു. ഇത് ജനകൻ കേട്ടാൽ, ഞാൻ അനുഭവിക്കുന്ന പോലെ അവനും ദു:ഖം അനുഭവിക്കും.
സ മാമനാഥാമ് വിധവാമ് നാദ്യ ജാനാതി ധാര്മികഃ । രാമഃ കമല പത്ര അക്ഷോ ജീവ നാശമ് ഇതഃ ഗതഃ ॥൨-൬൬-
ഇപ്പോൾ രാമൻ, നീതി പാലിക്കുന്നവനും കമലപത്രംപോലെയുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനും, ഇവിടെ നിന്ന് പോയതുകൊണ്ട്, അനാഥയുമായി വിധവയായി ഞാൻ ഉണ്ടെന്നറിയില്ല.
വിദേഹ രാജസ്യ സുതാ തഹാ സീതാ തപസ്വിനീ । ദുഹ്ഖസ്യ അനുചിതാ ദുഹ്ഖമ് വനേ പര്യുദ്വിജിഷ്യതി ॥൨-൬൬-
വിദേഹരാജാവിന്റെ പുത്രിയായ സീത, തപസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്നവളും ദു:ഖം അറിയാത്തവളുമാണ്. വനത്തിൽ അവൾക്ക് ദു:ഖം സഹിക്കാൻ പ്രയാസമാകും.
നദതാമ് ഭീമ ഘോഷാണാമ് നിശാസു മൃഗ പക്ഷിണാമ് । നിശമ്യ നൂനമ് സമ്സ്ത്രസ്താ രാഘവമ് സമ്ശ്രയിഷ്യതി ॥൨-൬൬-
രാത്രിയിൽ കാട്ടുമൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ഉച്ചത്തിൽ നിലവിളിക്കുന്ന ശബ്ദം കേട്ടാൽ, അവൾ ഭയന്ന് രാഘവനിൽ ആശ്രയം തേടും.
വൃദ്ധഃ ചൈവ അല്പ പുത്രഃ ച വൈദേഹീമ് അനിചിന്തയന് । സോ അപി ശോക സമാവിഷ്ടഃ നനു ത്യക്ഷ്യതി ജീവിതമ് ॥൨-൬൬-
വയസ്സായതും, കുറച്ച് പുത്രന്മാർ മാത്രമുള്ളതും ആയ ജനകൻ, വൈദേഹിയെ ഓർത്തു, ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങി, നിർബന്ധമായും ജീവൻ ഉപേക്ഷിക്കും.
സാഹമദ്യൈവ ദിഷ്ടാന്തമ് ഗമിഷ്യാമി പതിവ്രതാ । ഇദമ് ശരീരമാലിങ്ഗ്യ പ്രവേക്ഷ്യാമി ഹുതാശനമ് ॥൨-൬൬-
ഭർത്താവിനോട് വിശ്വാസമുള്ള ഞാൻ, ഇന്ന് തന്നെ വിധിയുടെ അവസാനം എത്തും. ഈ ശരീരം ചേർത്തുപിടിച്ച് ഞാൻ അഗ്നിയിൽ ചാടും.
താമ് തതഃ സമ്പരിഷ്വജ്യ വിലപന്തീമ് തപസ്വിനീമ് । വ്യപനിന്യുഃ സുദുഹ്ഖ ആര്താമ് കൌസല്യാമ് വ്യാവഹാരികാഃ ॥൨-൬൬-
അപ്പോൾ വീട്ടിലെ സ്ത്രീകൾ, ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങി വിലപിച്ച കൗസല്യയെ ചേർത്ത് പിടിച്ചു, സ്നേഹത്തോടെ അവളെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു.
തൈല ദ്രോണ്യാമ് അഥ അമാത്യാഃ സമ്വേശ്യ ജഗതീ പതിമ് । രാജ്ഞഃ സര്വാണി അഥ ആദിഷ്ടാഃ ചക്രുഃ കര്മാണി അനന്തരമ് ॥൨-൬൬-
അതിനുശേഷം മന്ത്രിമാർ ഭൂമിയുടെ രാജാവിനെ എണ്ണക്കുഴിയിൽ വച്ചു, രാജാവിന്റെ എല്ലാ അനന്തര കർമ്മങ്ങളും നിർദ്ദേശപ്രകാരം ചെയ്തു.
ന തു സമ്കലനമ് രാജ്ഞോ വിനാ പുത്രേണ മന്ത്രിണഃ । സര്വജ്ഞാഃ കര്തുമ് ഈഷുസ് തേ തതഃ രക്ഷന്തി ഭൂമിപമ് ॥൨-൬൬-
പുത്രൻ ഇല്ലാതെ രാജാവിന്റെ സംസ്കാരം നടത്താൻ മന്ത്രിമാർക്ക് മനസ്സില്ലായിരുന്നു. അതുകൊണ്ട് അവർ ഭൂമിപതിയെ കാത്തുസൂക്ഷിച്ചു.
തൈല ദ്രോണ്യാമ് തു സചിവൈഃ ശായിതമ് തമ് നര അധിപമ് । ഹാ മൃതഃ അയമ് ഇതി ജ്ഞാത്വാ സ്ത്രിയഃ താഃ പര്യദേവയന് ॥൨-൬൬-
അമരന്മാരുടെ സഹായത്തോടെ എണ്ണപ്പാത്രത്തിൽ കിടത്തിയിരുന്ന രാജാവിനെ മരിച്ചുവെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ സ്ത്രീകൾ ദുഃഖത്തോടെ വിലപിച്ചു.
ബാഹൂന് ഉദ്യമ്യ കൃപണാ നേത്ര പ്രസ്രവണൈഃ മുഖൈഃ । രുദന്ത്യഃ ശോക സമ്തപ്താഃ കൃപണമ് പര്യദേവയന് ॥൨-൬൬-
കൈകൾ ഉയർത്തി, കണ്ണുനീർ ഒഴുകുന്ന മുഖങ്ങളോടെ, ദുഃഖത്തിൽ കത്തിയ സ്ത്രീകൾ കരഞ്ഞ് വിലപിച്ചു.
ഹാ മഹാരാജ രാമേണ സതതമ് പ്രിയവാദിനാ । വിഹീനാഃ സത്യസന്ധേന കിമര്ഥമ് വിജഹാസി നഃ ॥൨-൬൬-
അയ്യോ മഹാരാജാവേ! രാമന്റെ സ്നേഹപൂർവമായ വാക്കുകളും സത്യം പാലിച്ച ജീവിതവും ഇല്ലാതെ ഞങ്ങളെന്തിനാണ് ഉപേക്ഷിച്ചത്?
കൈകേയ്യാ ദുഷ്ടഭാവായാ രാഘവേണ വിയോജിതാഃ । കഥമ് പതിഘ്ന്യാ വത്സ്യാമഃ സമീപേ വിധവാ വയമ് ॥൨-൬൬-
കൈകേയിയുടെ ദുഷ്ടത മൂലം രാഘവനിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട്, ഭർത്താവിനെ നഷ്ടപ്പെട്ട ഈ വിധവകൾ ആ സ്ത്രീയുടെ അടുത്ത് എങ്ങനെ ജീവിക്കും?
സ ഹി നാഥഃ സദാസ്മാകമ് തവ ച പ്രഭുരാത്മവാന് । വനമ് രാമോ ഗതഃ ശ്രീമാന് വിഹായ നൃപതിശ്രിയമ് ॥൨-൬൬-
അവൻ എപ്പോഴും ഞങ്ങളുടെ രക്ഷകനും നിന്റെ പ്രഭുവും ആയിരുന്നു; മഹത്വമുള്ള രാമൻ രാജസമ്പത്തിനെ ഉപേക്ഷിച്ച് വനത്തിലേക്ക് പോയിരിക്കുന്നു.
ത്വയാ തേന ച വീരേണ വിനാ വ്യസനമോഹിതാഃ । കഥമ് വയമ് നിവത്സ്യാമഃ കൈകേയ്യാ ച വിദൂഷിതാഃ ॥൨-൬൬-
നീയുമവൻ എന്ന വീരനും ഇല്ലാതെ, കൈകേയിയുടെ അപമാനത്തിൽ, ഈ ദുരിതത്തിൽ ഞങ്ങൾ എങ്ങനെ ഇവിടെ തുടരാം?
യയാ തു രാജാ രാമശ്ച ലക്ഷ്മണശ്ച മഹാബലഃ । സീതയാ സഹ സമ്ത്യ്ക്താഃ സാ കമന്യമ് ന ഹാസ്യതി ॥൨-൬൬-
രാജാവിനെയും രാമനെയും ബലവാനായ ലക്ഷ്മണനെയും സീതയെയും ഉപേക്ഷിച്ച ആ സ്ത്രീ മറ്റാരെയും ഉപേക്ഷിക്കില്ലേ?
താ ബാഷ്പേണ ച സമ്വീതാഃ ശോകേന വിപുലേന ച । വ്യവേഷ്ടന്ത നിരാനന്ദാ രാഘവസ്യ വരസ്ത്രീയഃ ॥൨-൬൬-
കണ്ണുനീരും അതിയായ ദുഃഖവും നിറഞ്ഞ്, രാഘവന്റെ മഹിളകൾ സന്തോഷമില്ലാതെ വിലപിച്ചു.
നിശാ നക്ഷത്ര ഹീനാ ഇവ സ്ത്രീ ഇവ ഭര്തൃ വിവര്ജിതാ । പുരീ ന അരാജത അയോധ്യാ ഹീനാ രാജ്ഞാ മഹാത്മനാ ॥൨-൬൬-
നക്ഷത്രങ്ങൾ ഇല്ലാത്ത രാത്രിപോലെയും ഭർത്താവില്ലാത്ത സ്ത്രീപോലെയും, മഹാത്മാവായ രാജാവില്ലാതെ അയോധ്യയുടെ ഭംഗി മങ്ങിപ്പോയി.
ബാഷ്പ പര്യാകുല ജനാ ഹാഹാ ഭൂത കുല അന്ഗനാ । ശൂന്യ ചത്വര വേശ്മ അന്താ ന ബഭ്രാജ യഥാ പുരമ് ॥൨-൬൬-
കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ ജനങ്ങളും, 'അയ്യോ' എന്ന് വിലപിക്കുന്ന കുടുംബസ്ത്രീകളും, ശൂന്യമായ വീഥികളും വീടുകളും കൊണ്ട് നഗരത്തിന് പഴയ ഭംഗി ഇല്ലാതായി.
ഗത പ്രഭാ ദ്യൌര് ഇവ ഭാസ്കരമ് വിനാ । വ്യപേത നക്ഷത്ര ഗണാ ഇവ ശര്വരീ । നിവൃത്തചാരഃ സഹസാ ഗതോ രവിഃ । പ്രവൃത്തചാരാ രാജനീ ഹ്യുപസ്ഥിതാ ॥൨-൬൬-
സൂര്യൻ ഇല്ലാത്ത ആകാശംപോലെയും നക്ഷത്രങ്ങൾ ഇല്ലാത്ത രാത്രിപോലെയും, സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചപ്പോൾ പകലിന്റെ ചലനം നിൽക്കുന്നു; അങ്ങനെ രാത്രിയാണ് വന്നത്.
ഋതേ തു പുത്രാദ്ദഹനമ് മഹീപതേ । ര്നരോചയന്തേ സുഹൃദഃ സമാഗതാഃ । ഇതീവ തസ്മിന് ശയനേ ന്യവേശയ । ന്വിചിന്ത്യ രാജാനമചിന്ത്യ ദര്ശനമ് ॥൨-൬൬-
മകനില്ലാതെ രാജാവിന്റെ ദഹനം സുഹൃത്തുക്കൾ സമ്മതിച്ചില്ല; അതിനാൽ രാജാവിനെ കിടക്കയിൽ വെച്ച്, അവന്റെ അതിജീവനത്തെ ചിന്തിച്ചു.
ഗതപ്രഭാ ദ്യൌരിവ ഭാസ്കരമ് വിനാ । വ്യപേതനക്ഷത്രഗണേവ ശര്വരീ । പുരീ ബഭാസേ രഹിതാ മഹ ആത്മനാ । ന ച അസ്ര കണ്ഠ ആകുല മാര്ഗ ചത്വരാ ॥൨-൬൬-
സൂര്യൻ ഇല്ലാത്ത ആകാശംപോലെയും നക്ഷത്രങ്ങൾ ഇല്ലാത്ത രാത്രിപോലെയും, മഹാത്മാവില്ലാതെ നഗരം മങ്ങിപ്പോയി; കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞവരുടെ തിരക്കില്ലാതെ വീഥികളും ചത്വരങ്ങളും ശൂന്യമായി.
നരാഃ ച നാര്യഃ ച സമേത്യ സമ്ഘശോ । വിഗര്ഹമാണാ ഭരതസ്യ മാതരമ് । തദാ നഗര്യാമ് നര ദേവ സമ്ക്ഷയേ । ബഭൂവുര് ആര്താ ന ച ശര്മ ലേഭിരേ ॥൨-൬൬-
പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും കൂട്ടമായി കൂടിച്ചേർന്നു, ഭാരതന്റെ അമ്മയെ കുറ്റപ്പെടുത്തി; രാജാവില്ലാതെ നഗരത്തിൽ എല്ലാവരും ദുഃഖിതരായി ആശ്വാസം കണ്ടെത്താനായില്ല.
thumb|സപ്തഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ സപ്തഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ അറുപത്തിയേഴാമത്തെ സര്ഗം ഇതാണ്.
ആക്രന്ദിതനിരാനന്ദാ സാസ്രകമ്ഠജനാവിലാ । ആയോധ്യായാമതിതതാ സാ വ്യതീയായ ശര്വരീ ॥൨-൬൭-
വിലാപവും ദുഃഖവും നിറഞ്ഞു, കണ്ണുനീർ കൊണ്ട് ശബ്ദം മങ്ങിയ ജനങ്ങളുമായി അയോധ്യയിൽ ആ രാത്രി കടന്നു പോയി.
വ്യതീതായാമ് തു ശര്വര്യാമ് ആദിത്യസ്യ ഉദയേ തതഃ । സമേത്യ രാജ കര്താരഃ സഭാമ് ഈയുര് ദ്വിജാതയഃ ॥൨-൬൭-
രാത്രി കഴിഞ്ഞ് സൂര്യൻ ഉദിച്ചപ്പോൾ, രാജകാർമ്മികരും ദ്വിജന്മാരും കൂടിച്ചേർന്ന് സഭയിലേക്ക് പോയി.
മാര്കണ്ഡേയോ അഥ മൌദ്ഗല്യോ വാമദേവഃ ച കാശ്യപഃ । കാത്യയനോ ഗൌതമഃ ച ജാബാലിഃ ച മഹാ യശാഃ ॥൨-൬൭-
മാർകണ്ടേയൻ, മൗദ്ഗല്യൻ, വാമദേവൻ, കശ്യപൻ, കാത്യായനൻ, ഗൗതമൻ, മഹാശ്രീയുള്ള ജാബാലി ഇവരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.