ഏതന്മേ സദൃശമ് ദേവി യന്മയാ രാഘവേ കൃതമ് । സദൃശമ് തത്തു തസ്യൈവ യദനേന കൃതമ് മയി ॥൨-൬൪-
ദേവി, ഞാൻ രാഘവനോടു ചെയ്തത് എനിക്ക് യോജിച്ചതാണ്; അവൻ എനിക്കു ചെയ്തതും അവനു യോജിച്ചതാണ്.
യദി മാമ് സമ്സ്പൃശേദ് രാമഃ സകൃദദ്യ ലഭേത വാ । യമക്ഷയമനുപ്രാപ്താ ദ്രക്ഷ്യന്തി ന ഹി മാനവാഃ ॥൨-൬൪-
ഇന്ന് രാമൻ എങ്കിൽ ഒരിക്കൽപോലും എന്നെ സ്പർശിച്ചാലോ, അല്ലെങ്കിൽ ഞാൻ അവനെ കാണാനായാലോ, ഞാൻ യമലോകത്തിലെത്തിയവനെന്നു മനുഷ്യർ കാണില്ലായിരുന്നു.
ചക്ഷുഷാ ത്വാമ് ന പശ്യാമി സ്മൃതിര് മമ വിലുപ്യതേ । ദൂതാ വൈവസ്വതസ്യ ഏതേ കൌസല്യേ ത്വരയന്തി മാമ് ॥൨-൬൪-
കണ്ണുകൊണ്ട് ഞാൻ നിന്നെ കാണുന്നില്ല; എന്റെ ഓർമ്മ ക്ഷയിക്കുന്നു. വൈവസ്വതന്റെ ദൂതന്മാർ എന്നെ വേഗം വിളിക്കുന്നു, കൗസല്യേ.
അതഃ തു കിമ് ദുഹ്ഖതരമ് യദ് അഹമ് ജീവിത ക്ഷയേ । ന ഹി പശ്യാമി ധര്മജ്ഞമ് രാമമ് സത്യ പരാക്യമമ് ॥൨-൬൪-
ജീവിതം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ഞാൻ ധർമ്മജ്ഞനും സത്യനിഷ്ഠനും ആയ രാമനെ കാണാൻ കഴിയാത്തതിൽക്കാൾ വലിയ ദു:ഖം എന്ത് ഉണ്ട്?
തസ്യാദര്ശനജഃ ശോകഃ സുതസ്യാപ്രതികര്മണഃ । ഉച്ചോഷയതി മേ പ്രാണാന്വാരി സ്തോകമിവാതവഃ ॥൨-൬൪-
എന്റെ മകനെ കാണാൻ കഴിയാത്തതിൽ നിന്നുള്ള ഈ ദു:ഖം, അതിന് ഔഷധമില്ല; സൂര്യൻ കുറച്ച് വെള്ളം ഉണക്കുന്നതുപോലെ, എന്റെ പ്രാണൻ ഉണങ്ങുന്നു.
ന തേ മനുഷ്യാ ദേവാഃ തേ യേ ചാരു ശുഭ കുണ്ഡലമ് । മുഖമ് ദ്രക്ഷ്യന്തി രാമസ്യ വര്ഷേ പന്ച ദശേ പുനഃ ॥൨-൬൪-
പതിനഞ്ചു വർഷം കഴിഞ്ഞ് വീണ്ടും രാമന്റെ മനോഹരമായ, ശുഭകുണ്ഡലങ്ങളാൽ അലങ്കൃതമായ മുഖം കാണാൻ കഴിയുന്നവർ മനുഷ്യർ അല്ല, ദേവന്മാരാണ്.
പദ്മ പത്ര ഈക്ഷണമ് സുഭ്രു സുദമ്ഷ്ട്രമ് ചാരു നാസികമ് । ധന്യാ ദ്രക്ഷ്യന്തി രാമസ്യ താരാ അധിപ നിഭമ് മുഖമ് ॥൨-൬൪-
പത്മദളങ്ങൾപോലെയുള്ള കണ്ണുകളും മനോഹരമായ ക眉കളും തിളങ്ങുന്ന പല്ലുകളും സുന്ദരമായ മൂക്കും ഉള്ള രാമന്റെ മുഖം, നക്ഷത്രങ്ങളിൽ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ, കാണാൻ കഴിയുന്നവർ ഭാഗ്യവാന്മാരാണ്.
സദൃശമ് ശാരദസ്യ ഇന്ദോഹ് ഫുല്ലസ്യ കമലസ്യ ച । സുഗന്ധി മമ നാഥസ്യ ധന്യാ ദ്രക്ഷ്യന്തി തന് മുഖമ് ॥൨-൬൪-
ശരത്കാലചന്ദ്രനും പുഷ്പിച്ച താമരയും പോലുള്ള സുഗന്ധമുള്ള എന്റെ നാഥന്റെ മുഖം കാണാൻ കഴിയുന്നവർ ഭാഗ്യവാന്മാരാണ്.
നിവൃത്ത വന വാസമ് തമ് അയോധ്യാമ് പുനര് ആഗതമ് । ദ്രക്ഷ്യന്തി സുഖിനോ രാമമ് ശുക്രമ് മാര്ഗ ഗതമ് യഥാ ॥൨-൬൪-
വനം വിട്ട് തിരികെ അയോധ്യയിലേക്ക് എത്തിയ രാമനെ സന്തോഷത്തോടെ ജനങ്ങൾ സൂര്യന്റെ വെളിച്ചം പോലെ കാണും.
കൌസല്യേ ചിത്ത മോഹേന ഹൃദയമ് സീദതീവ മേ । വേദയേ ന ച സമുക്താന് ശബ്ദസ്പര്ശരസാനഹമ് ॥൨-൬൪-
കൗസല്യയുടെ മനസ്സിലെ ആശങ്ക കാരണം എന്റെ ഹൃദയം തളരുന്നു; ഞാൻ ശബ്ദവും സ്പർശവും രുചിയും വ്യക്തമായി അറിയുന്നില്ല.
ചിത്തനാശാദ്വിപദ്യന്തേ സര്വാണ്യേവേന്ദ്രിയാണി മേ । ക്ഷിണസ്നേഹസ്യ ദീപസ്യ സമ്സക്താ രശ്മയോ യഥാ ॥൨-൬൪-
മനസ്സിന്റെ ശക്തി നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ എന്റെ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ദുർബലമാകുന്നു; എണ്ണ തീരുന്ന വിളക്കിന്റെ കിരണങ്ങൾ ക്ഷീണിക്കുന്നതുപോലെ.
അയമ് ആത്മ ഭവഃ ശോകോ മാമ് അനാഥമ് അചേതനമ് । സമ്സാദയതി വേഗേന യഥാ കൂലമ് നദീ രയഃ ॥൨-൬൪-
എന്റെ മനസ്സിൽ നിന്നു ഉയർന്ന ഈ ദുഃഖം, ഞാൻ സഹായമില്ലാതെ അചേതനനായി നദിയുടെ ഒഴുക്കു കരയെ തട്ടി പൊള്ളിക്കുന്നതുപോലെ എന്നെ തകർക്കുന്നു.
ഹാ രാഘവ മഹാ ബാഹോ ഹാ മമ ആയാസ നാശന । ഹാ പിതൃപ്രിയ മേ നാഥ ഹാദ്യ ക്വാസി ഗതഃ സുത ॥൨-൬൪-
അയ്യോ രാഘവൻ, മഹാബാഹുവേ! അയ്യോ എന്റെ കഷ്ടങ്ങൾ നീക്കിയവനേ! അയ്യോ അച്ഛന്റെ പ്രിയപുത്രനേ, എന്റെ രക്ഷകനേ! അയ്യോ മകനേ, നീ ഇപ്പോൾ എവിടെയാണ് പോയത്?
ഹാ കൌസല്യേ നശിഷ്യാമി ഹാ സുമിത്രേ തപസ്വിനി । ഹാ നൃശമ്സേ മമാമിത്രേ കൈകേയി കുലപാമ്സനി ॥൨-൬൪-
അയ്യോ കൗസല്യേ, ഞാൻ നശിക്കുന്നു! അയ്യോ സുമിത്രേ, വ്രതനിഷ്ഠയുള്ളവളേ! അയ്യോ കൈകേയി, ക്രൂരയായ എന്റെ ശത്രുവേ, കുടുംബത്തിന് കളങ്കമായവളേ!
ഇതി രാമസ്യ മാതുശ്ച സുമിത്രായാശ്ച സന്നിധൌ । രാജാ ദശരഥഃ ശോചന് ജീവിത അന്തമ് ഉപാഗമത് ॥൨-൬൪-
ഇങ്ങനെ രാമന്റെ അമ്മയുടെയും സുമിത്രയുടെയും സാന്നിധ്യത്തിൽ രാജാവ് ദശരഥൻ ദുഃഖിച്ചു കൊണ്ടിരിക്കെ ജീവൻ വിട്ടു.
യഥാ തു ദീനമ് കഥയന് നര അധിപഃ । പ്രിയസ്യ പുത്രസ്യ വിവാസന ആതുരഃ । ഗതേ അര്ധ രാത്രേ ഭൃശ ദുഹ്ഖ പീഡിതഃ । തദാ ജഹൌ പ്രാണമ് ഉദാര ദര്ശനഃ ॥൨-൬൪-
പ്രിയപ്പെട്ട മകന്റെ പുറത്താക്കലാൽ വേദനിച്ചു, അർദ്ധരാത്രിയിൽ അതീവ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി, മനുഷ്യരുടെ രാജാവ് ദയനീയമായി സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ആ മഹാത്മാവ് ജീവൻ വിട്ടു.
thumb|പഞ്ചഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ പഞ്ചഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ഇപ്പോൾ അറുപത്തിയഞ്ചാം സർഗം കേൾക്കൂ.
അഥ രാത്ര്യാമ് വ്യതീതായാമ് പ്രാതര് ഏവ അപരേ അഹനി । വന്ദിനഃ പര്യുപാതിഷ്ഠമ്സ് തത് പാര്ഥിവ നിവേശനമ് ॥൨-൬൫-
രാത്രി കഴിഞ്ഞ് അടുത്ത പ്രഭാതത്തിൽ വന്ദികൾ രാജധാനിയിലെ അരമനയിൽ എത്തി.
സൂതാഃ പരമസമ്സ്കാരാഃ മങ്ഗLആശ്ചോഓത്തമശ്രുതാഃ । ഗായകാഃ സ്തുതിശീലാശ്ച നിഗദന്തഃ പൃഥക് പൃഥക്॥൨-൬൫-
ഉയർന്ന ശീലമുള്ള സാരഥികളും, മംഗളഗാനങ്ങൾ അറിയുന്നവരും, സ്തുതിയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള ഗായകരുമൊക്കെ ഓരോരുത്തരും പിരിഞ്ഞ് സംസാരിച്ചു.
രാജാനമ് സ്തുതാമ് തേഷാമുദാത്താഭിഹിതാശിഷാമ് । പ്രാസാദാഭോഗവിസ്തീര്ണഃ സ്തുതിശബ്ദോ ഹ്യവര്തത ॥൨-൬൫-
അവർ രാജാവിനെ സ്തുതിച്ചുകൊണ്ട് ഉച്ചത്തിൽ ആശംസകൾ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ സ്തുതിയുടെ ശബ്ദം വലിയ അരമനയിലാകെ പരന്നു.
തതസ്തു സ്തുവതാമ് തേഷാമ് സൂതാനാമ് പാണിവാദകാഃ । അവദാനാന്യുദാഹൃത്യ പാണിവാദാ നവാദയന് ॥൨-൬൫-
അവർ പാടുമ്പോൾ, പണിവാദ്യങ്ങൾ വായിക്കുന്ന സാരഥികൾ തങ്ങളുടെ കലകൾ അവതരിപ്പിച്ചു; സംഗീതജ്ഞർ വാദ്യങ്ങൾ വായിക്കാൻ തുടങ്ങി.
തേന ശബ്ദേന വിഹഗാഃ പ്രതിബുദ്ധാ വിസസ്വനുഃ । ശാഖാസ്ഥാഃ പഞ്ജരസ്ഥാശ്ച യേ രാജകുലഗോചരാഃ ॥൨-൬൫-
ആ ശബ്ദം കേട്ട് രാജകുടുംബത്തിനകത്തുള്ള ശാഖകളിലിരുന്ന പക്ഷികളും, പഞ്ചരത്തിലിരുന്നവരും ഉണർന്നു പാടിത്തുടങ്ങി.
വ്യാഹൃതാഃ പുണ്യ്ശബ്ദാശ്ച വീണാനാമ് ചാപി നിസ്സ്വനാഃ । ആശീര്ഗേയമ് ച ഗാഥാനാമ് പൂരയാമാസ വേശ്മ തത ॥൨-൬൫-
വീണയുടെ മംഗളശബ്ദവും, ആശംസകളും ഗീതങ്ങളും അരമന മുഴുവൻ നിറച്ചു.
തതഃ ശുചി സമാചാരാഃ പര്യുപസ്ഥാന കോവിദഃ । സ്ത്രീ വര്ഷ വര ഭൂയിഷ്ഠാഉപതസ്ഥുര് യഥാ പുരമ് ॥൨-൬൫-
ശുദ്ധമായ ആചാരമുള്ളവരും, സേവനത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരുമായ യുവതികൾ മുമ്പുപോലെ അവിടെ കൂടി.
ഹരി ചന്ദന സമ്പൃക്തമ് ഉദകമ് കാന്ചനൈഃ ഘടൈഃ । ആനിന്യുഃ സ്നാന ശിക്ഷാ ആജ്ഞാ യഥാ കാലമ് യഥാ വിധി ॥൨-൬൫-
കാന്തളും ചന്ദനവും കലർത്തിയ വെള്ളം പൊന്നിൻ കലശങ്ങളിൽ കൃത്യമായ സമയത്തും ആചാരപ്രകാരം കുളിക്കാൻ അവർ കൊണ്ടുവന്നു.
മന്ഗല ആലമ്ഭനീയാനി പ്രാശനീയാന് ഉപസ്കരാന് । ഉപനിന്യുസ് തഥാ അപി അന്യാഃ കുമാരീ ബഹുലാഃ സ്ത്രിയഃ ॥൨-൬൫-
മറ്റു യുവതികളും മംഗളത്തിനുള്ള വസ്തുക്കളും കുടിക്കാൻ വേണ്ട ഉപകരണങ്ങളും ആവശ്യത്തിന് കൊണ്ടുവന്നു.
സര്വലക്ഷണസമ്പന്നമ് സര്വമ് വിധിവദര്ചിതമ് । സര്വമ് സുഗുണലക്സ്മീവത്തദ്ഭഭൂവാഭിഹാരികമ് ॥൨-൬൫-
അവനിൽ എല്ലാ ശുഭലക്ഷണങ്ങളും നിറഞ്ഞിരുന്നു; എല്ലാം യഥാക്രമം ആദരിക്കപ്പെട്ടു; നല്ല ഗുണങ്ങളും ഐശ്വര്യവും കൊണ്ട് അതെല്ലാം രാജാവിന് ഏറ്റവും യോജിച്ചതായി തിളങ്ങി.
തതഃ സൂര്യോദയമ് യാവത്സര്വമ് പരിസമുത്സുകമ് । തസ്ഥാവനുപസമ്പ്രാപ്തമ് കിമ് സ്വിദിത്യുപശ് ॥൨-൬൫-
പിന്നീട് സൂര്യോദയം വരെ എല്ലാവരും അതീവ ഉത്സുകതയോടെ എന്താണ് സംഭവിച്ചതെന്ന് അറിയാതെ കാത്തുനിന്നു.
അഥ യാഃ കോസല ഇന്ദ്രസ്യ ശയനമ് പ്രത്യനന്തരാഃ । താഃ സ്ത്രിയഃ തു സമാഗമ്യ ഭര്താരമ് പ്രത്യബോധയന് ॥൨-൬൫-
അപ്പോൾ കോസലരാജാവിന്റെ ശയനമുറിക്ക് അടുത്തായി ഉറങ്ങുന്ന സ്ത്രീകൾ ഒന്നിച്ച് ചേർന്ന് ഭർത്താവിനെ ഉണർത്താൻ ശ്രമിച്ചു.
തഥാപ്യുചിതവൃത്താസ്താ വിനയേന നയേന ച । ന ഹ്യസ്യ ശയനമ് സ്പൃഷ്ട്വാ കിമ് ചിദപ്യുപലേഭിരേ ॥൨-൬൫-
അവൾക്കാർ യോജിച്ച രീതിയിലും വിനയത്തോടെയും പെരുമാറ്റം കാട്ടി; രാജാവിന്റെ കിടക്കയെ സ്പർശിക്കുകയോ അലട്ടുകയോ ചെയ്തില്ല.