അദ്യ ഏവ ജഹി മാമ് രാജന് മരണേ ന അസ്തി മേ വ്യഥാ । യത് ശരേണ ഏക പുത്രമ് മാമ് ത്വമ് അകാര്ഷീര് അപുത്രകമ് ॥൨-൬൪-
രാജാവേ, ഇന്നുതന്നെ എന്നെ കൊല്ലൂ. മരണം എനിക്ക് വേദനയല്ല, കാരണം നീ എന്റെ ഏകപുത്രനെ അമ്പുകൊണ്ട് കൊന്ന് എന്നെ പുത്രരഹിതയാക്കി.
ത്വയാ തു യദ് അവിജ്ഞാനാന് നിഹതഃ മേ സുതഃ ശുചിഃ । തേന ത്വാമ് അഭിശപ്സ്യാമി സുദുഹ്ഖമ് അതിദാരുണമ് ॥൨-൬൪-
നിന്റെ അറിവില്ലായ്മ കൊണ്ടാണ് എന്റെ നിഷ്കളങ്കനായ മകനെ നീ കൊല്ലിയത്. അതിനാൽ ഞാൻ നിന്നെ അത്യന്തം ഭയങ്കരമായ ദു:ഖം അനുഭവിക്കണമെന്ന് ശപിക്കാം.
പുത്ര വ്യസനജമ് ദുഹ്ഖമ് യദ് ഏതന് മമ സാമ്പ്രതമ് । ഏവമ് ത്വമ് പുത്ര ശോകേന രാജന് കാലമ് കരിഷ്യസി ॥൨-൬൪-
എനിക്ക് ഇപ്പോൾ അനുഭവപ്പെടുന്ന ഈ പുത്രവിയോഗദു:ഖം പോലെ, രാജാവേ, നീയും പുത്രശോകത്തിൽ ആകുലനായി ജീവൻ വിടേണ്ടി വരും.
അജ്ഞാനാത്തു ഹതോ യസ്മാത് ക്ഷത്രിയേണ ത്വയാ മുനിഃ । തസ്മാത്ത്വാമ് നാവിശത്യാശു ബ്രഹ്മഹത്യാ നരാധിപ ॥൨-൬൪-
നിന്റെ അറിവില്ലായ്മ കൊണ്ടാണ് നീ, ഒരു ക്ഷത്രിയൻ, ആ മുനിയെ കൊല്ലിയത്. അതിനാൽ, രാജാധിരാജാ, ബ്രാഹ്മണഹത്യാപാപം ഉടൻ നിന്നെ പിടികൂടില്ല.
ത്വാമപ്യേതാദൃശോ ഭാവഃ ക്ഷിപ്രമേവ ഗമിഷ്യതി । ജീവിതാന്തകരോ ഘോരോ ദാതാരമിവ ദക്ഷിണാ ॥൨-൬൪-
എങ്കിലും, ഈ വിധി ഉടൻ തന്നെ നിന്നെയും എത്തിച്ചേരും; ജീവൻ അവസാനിപ്പിക്കുന്ന ഭയങ്കരമായ അവസ്ഥ, ദാനം നൽകിയവനെ ദാനം പോലെ പിന്തുടരുന്നതുപോലെ.
ഏവമ് ശാപമ് മയി ന്യസ്യ വിലപ്യ കരുണമ് ബഹു । ചിതാമാരോപ്യ ദേഹമ് തന്മിഥുനമ് സ്വര്ഗമഭ്യയാത് ॥൨-൬൪-
ഇങ്ങനെ എന്നെ ശപിച്ച്, ദു:ഖത്തിൽ ആഴമായി വിലപിച്ച്, അവർ ഇരുവരും ദേഹങ്ങൾ ചിതയിൽ വെച്ച് സ്വർഗത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
തദേതച്ചിന്തയാനേന സ്മഋതമ് പാപമ് മയാ സ്വയമ് । തദാ ബാല്യാത്കൃതമ് ദേവി ശബ്ദവേധ്യനുകര്ഷിണാ ॥൨-൬൪-
ഇപ്പോൾ ഞാൻ ഓർക്കുന്ന ഈ പാപം, ബാല്യത്തിൽ ശബ്ദം കേട്ട് അമ്പെറിയാനുള്ള കളിയിൽ ഞാൻ തന്നെയാണ് ചെയ്തതെന്ന് ദേവി.
തസ്യായമ് കര്മണോ ദേവി വിപാകഃ സമുപസ്ഥിതഃ । അപഥ്യൈഃ സഹ സമ്ഭുക്തേ വ്യാധിരന്നരസേ യഥാ ॥൨-൬൪-
ദേവി, ആ പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലമാണ് ഇപ്പോൾ എനിക്ക് അനുഭവപ്പെടുന്നത്. അനാരോഗ്യകരമായ ഭക്ഷണം കഴിച്ചാൽ രോഗം വരുന്നതുപോലെ, അപ്രകാരമാണ് ഈ ദു:ഖവും.
തസ്മാന് മാമ് ആഗതമ് ഭദ്രേ തസ്യ ഉദാരസ്യ തത് വചഃ । യദ് അഹമ് പുത്ര ശോകേന സമ്ത്യക്ഷ്യാമ്യ് അദ്യ ജീവിതമ് ॥൨-൬൪-
അതിനാൽ, ഭദ്രേ, ഞാൻ ഇതുവരെ എത്തിയപ്പോൾ ആ മഹാത്മാവിന്റെ വാക്ക് സത്യമാകും; പുത്രശോകത്തിൽ ഞാൻ ഇന്ന് ജീവൻ വിടും.
ചക്ഷുര്ഭ്യാമ് ത്വാമ് ന പശ്യാമി കൌസല്യേ സാധു മാമ്സ്ഫൃശ । ഇത്യുക്ത്വാ സ രുദമ്സ്ത്രസ്തോ ഭാര്യാമാഹ ച ഭൂമിപഃ ॥൨-൬൪-
കൗസല്യേ, ഞാൻ കണ്ണുകൊണ്ട് നിന്നെ കാണുന്നില്ല; ദയവായി എന്നെ സ്പർശിക്കരുത്. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, രാജാവ് കരഞ്ഞും വിറയച്ചും ഭാര്യയോട് പറഞ്ഞു.
ഏതന്മേ സദൃശമ് ദേവി യന്മയാ രാഘവേ കൃതമ് । സദൃശമ് തത്തു തസ്യൈവ യദനേന കൃതമ് മയി ॥൨-൬൪-
ദേവി, ഞാൻ രാഘവനോടു ചെയ്തത് എനിക്ക് യോജിച്ചതാണ്; അവൻ എനിക്കു ചെയ്തതും അവനു യോജിച്ചതാണ്.
യദി മാമ് സമ്സ്പൃശേദ് രാമഃ സകൃദദ്യ ലഭേത വാ । യമക്ഷയമനുപ്രാപ്താ ദ്രക്ഷ്യന്തി ന ഹി മാനവാഃ ॥൨-൬൪-
ഇന്ന് രാമൻ എങ്കിൽ ഒരിക്കൽപോലും എന്നെ സ്പർശിച്ചാലോ, അല്ലെങ്കിൽ ഞാൻ അവനെ കാണാനായാലോ, ഞാൻ യമലോകത്തിലെത്തിയവനെന്നു മനുഷ്യർ കാണില്ലായിരുന്നു.
ചക്ഷുഷാ ത്വാമ് ന പശ്യാമി സ്മൃതിര് മമ വിലുപ്യതേ । ദൂതാ വൈവസ്വതസ്യ ഏതേ കൌസല്യേ ത്വരയന്തി മാമ് ॥൨-൬൪-
കണ്ണുകൊണ്ട് ഞാൻ നിന്നെ കാണുന്നില്ല; എന്റെ ഓർമ്മ ക്ഷയിക്കുന്നു. വൈവസ്വതന്റെ ദൂതന്മാർ എന്നെ വേഗം വിളിക്കുന്നു, കൗസല്യേ.
അതഃ തു കിമ് ദുഹ്ഖതരമ് യദ് അഹമ് ജീവിത ക്ഷയേ । ന ഹി പശ്യാമി ധര്മജ്ഞമ് രാമമ് സത്യ പരാക്യമമ് ॥൨-൬൪-
ജീവിതം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ഞാൻ ധർമ്മജ്ഞനും സത്യനിഷ്ഠനും ആയ രാമനെ കാണാൻ കഴിയാത്തതിൽക്കാൾ വലിയ ദു:ഖം എന്ത് ഉണ്ട്?
തസ്യാദര്ശനജഃ ശോകഃ സുതസ്യാപ്രതികര്മണഃ । ഉച്ചോഷയതി മേ പ്രാണാന്വാരി സ്തോകമിവാതവഃ ॥൨-൬൪-
എന്റെ മകനെ കാണാൻ കഴിയാത്തതിൽ നിന്നുള്ള ഈ ദു:ഖം, അതിന് ഔഷധമില്ല; സൂര്യൻ കുറച്ച് വെള്ളം ഉണക്കുന്നതുപോലെ, എന്റെ പ്രാണൻ ഉണങ്ങുന്നു.
ന തേ മനുഷ്യാ ദേവാഃ തേ യേ ചാരു ശുഭ കുണ്ഡലമ് । മുഖമ് ദ്രക്ഷ്യന്തി രാമസ്യ വര്ഷേ പന്ച ദശേ പുനഃ ॥൨-൬൪-
പതിനഞ്ചു വർഷം കഴിഞ്ഞ് വീണ്ടും രാമന്റെ മനോഹരമായ, ശുഭകുണ്ഡലങ്ങളാൽ അലങ്കൃതമായ മുഖം കാണാൻ കഴിയുന്നവർ മനുഷ്യർ അല്ല, ദേവന്മാരാണ്.
പദ്മ പത്ര ഈക്ഷണമ് സുഭ്രു സുദമ്ഷ്ട്രമ് ചാരു നാസികമ് । ധന്യാ ദ്രക്ഷ്യന്തി രാമസ്യ താരാ അധിപ നിഭമ് മുഖമ് ॥൨-൬൪-
പത്മദളങ്ങൾപോലെയുള്ള കണ്ണുകളും മനോഹരമായ ക眉കളും തിളങ്ങുന്ന പല്ലുകളും സുന്ദരമായ മൂക്കും ഉള്ള രാമന്റെ മുഖം, നക്ഷത്രങ്ങളിൽ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ, കാണാൻ കഴിയുന്നവർ ഭാഗ്യവാന്മാരാണ്.
സദൃശമ് ശാരദസ്യ ഇന്ദോഹ് ഫുല്ലസ്യ കമലസ്യ ച । സുഗന്ധി മമ നാഥസ്യ ധന്യാ ദ്രക്ഷ്യന്തി തന് മുഖമ് ॥൨-൬൪-
ശരത്കാലചന്ദ്രനും പുഷ്പിച്ച താമരയും പോലുള്ള സുഗന്ധമുള്ള എന്റെ നാഥന്റെ മുഖം കാണാൻ കഴിയുന്നവർ ഭാഗ്യവാന്മാരാണ്.
നിവൃത്ത വന വാസമ് തമ് അയോധ്യാമ് പുനര് ആഗതമ് । ദ്രക്ഷ്യന്തി സുഖിനോ രാമമ് ശുക്രമ് മാര്ഗ ഗതമ് യഥാ ॥൨-൬൪-
വനം വിട്ട് തിരികെ അയോധ്യയിലേക്ക് എത്തിയ രാമനെ സന്തോഷത്തോടെ ജനങ്ങൾ സൂര്യന്റെ വെളിച്ചം പോലെ കാണും.
കൌസല്യേ ചിത്ത മോഹേന ഹൃദയമ് സീദതീവ മേ । വേദയേ ന ച സമുക്താന് ശബ്ദസ്പര്ശരസാനഹമ് ॥൨-൬൪-
കൗസല്യയുടെ മനസ്സിലെ ആശങ്ക കാരണം എന്റെ ഹൃദയം തളരുന്നു; ഞാൻ ശബ്ദവും സ്പർശവും രുചിയും വ്യക്തമായി അറിയുന്നില്ല.
ചിത്തനാശാദ്വിപദ്യന്തേ സര്വാണ്യേവേന്ദ്രിയാണി മേ । ക്ഷിണസ്നേഹസ്യ ദീപസ്യ സമ്സക്താ രശ്മയോ യഥാ ॥൨-൬൪-
മനസ്സിന്റെ ശക്തി നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ എന്റെ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ദുർബലമാകുന്നു; എണ്ണ തീരുന്ന വിളക്കിന്റെ കിരണങ്ങൾ ക്ഷീണിക്കുന്നതുപോലെ.
അയമ് ആത്മ ഭവഃ ശോകോ മാമ് അനാഥമ് അചേതനമ് । സമ്സാദയതി വേഗേന യഥാ കൂലമ് നദീ രയഃ ॥൨-൬൪-
എന്റെ മനസ്സിൽ നിന്നു ഉയർന്ന ഈ ദുഃഖം, ഞാൻ സഹായമില്ലാതെ അചേതനനായി നദിയുടെ ഒഴുക്കു കരയെ തട്ടി പൊള്ളിക്കുന്നതുപോലെ എന്നെ തകർക്കുന്നു.
ഹാ രാഘവ മഹാ ബാഹോ ഹാ മമ ആയാസ നാശന । ഹാ പിതൃപ്രിയ മേ നാഥ ഹാദ്യ ക്വാസി ഗതഃ സുത ॥൨-൬൪-
അയ്യോ രാഘവൻ, മഹാബാഹുവേ! അയ്യോ എന്റെ കഷ്ടങ്ങൾ നീക്കിയവനേ! അയ്യോ അച്ഛന്റെ പ്രിയപുത്രനേ, എന്റെ രക്ഷകനേ! അയ്യോ മകനേ, നീ ഇപ്പോൾ എവിടെയാണ് പോയത്?
ഹാ കൌസല്യേ നശിഷ്യാമി ഹാ സുമിത്രേ തപസ്വിനി । ഹാ നൃശമ്സേ മമാമിത്രേ കൈകേയി കുലപാമ്സനി ॥൨-൬൪-
അയ്യോ കൗസല്യേ, ഞാൻ നശിക്കുന്നു! അയ്യോ സുമിത്രേ, വ്രതനിഷ്ഠയുള്ളവളേ! അയ്യോ കൈകേയി, ക്രൂരയായ എന്റെ ശത്രുവേ, കുടുംബത്തിന് കളങ്കമായവളേ!
ഇതി രാമസ്യ മാതുശ്ച സുമിത്രായാശ്ച സന്നിധൌ । രാജാ ദശരഥഃ ശോചന് ജീവിത അന്തമ് ഉപാഗമത് ॥൨-൬൪-
ഇങ്ങനെ രാമന്റെ അമ്മയുടെയും സുമിത്രയുടെയും സാന്നിധ്യത്തിൽ രാജാവ് ദശരഥൻ ദുഃഖിച്ചു കൊണ്ടിരിക്കെ ജീവൻ വിട്ടു.
യഥാ തു ദീനമ് കഥയന് നര അധിപഃ । പ്രിയസ്യ പുത്രസ്യ വിവാസന ആതുരഃ । ഗതേ അര്ധ രാത്രേ ഭൃശ ദുഹ്ഖ പീഡിതഃ । തദാ ജഹൌ പ്രാണമ് ഉദാര ദര്ശനഃ ॥൨-൬൪-
പ്രിയപ്പെട്ട മകന്റെ പുറത്താക്കലാൽ വേദനിച്ചു, അർദ്ധരാത്രിയിൽ അതീവ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി, മനുഷ്യരുടെ രാജാവ് ദയനീയമായി സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ആ മഹാത്മാവ് ജീവൻ വിട്ടു.
thumb|പഞ്ചഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ പഞ്ചഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ഇപ്പോൾ അറുപത്തിയഞ്ചാം സർഗം കേൾക്കൂ.
അഥ രാത്ര്യാമ് വ്യതീതായാമ് പ്രാതര് ഏവ അപരേ അഹനി । വന്ദിനഃ പര്യുപാതിഷ്ഠമ്സ് തത് പാര്ഥിവ നിവേശനമ് ॥൨-൬൫-
രാത്രി കഴിഞ്ഞ് അടുത്ത പ്രഭാതത്തിൽ വന്ദികൾ രാജധാനിയിലെ അരമനയിൽ എത്തി.
സൂതാഃ പരമസമ്സ്കാരാഃ മങ്ഗLആശ്ചോഓത്തമശ്രുതാഃ । ഗായകാഃ സ്തുതിശീലാശ്ച നിഗദന്തഃ പൃഥക് പൃഥക്॥൨-൬൫-
ഉയർന്ന ശീലമുള്ള സാരഥികളും, മംഗളഗാനങ്ങൾ അറിയുന്നവരും, സ്തുതിയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള ഗായകരുമൊക്കെ ഓരോരുത്തരും പിരിഞ്ഞ് സംസാരിച്ചു.
രാജാനമ് സ്തുതാമ് തേഷാമുദാത്താഭിഹിതാശിഷാമ് । പ്രാസാദാഭോഗവിസ്തീര്ണഃ സ്തുതിശബ്ദോ ഹ്യവര്തത ॥൨-൬൫-
അവർ രാജാവിനെ സ്തുതിച്ചുകൊണ്ട് ഉച്ചത്തിൽ ആശംസകൾ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ സ്തുതിയുടെ ശബ്ദം വലിയ അരമനയിലാകെ പരന്നു.