ഉഭാവ് അപി ച ശോക ആര്താവ് അനാഥൌ കൃപണൌ വനേ । ക്ഷിപ്രമ് ഏവ ഗമിഷ്യാവഃ ത്വയാ ഹീനൌ യമ ക്ഷയമ് ॥൨-൬൪-
നമുക്ക് ഇരുവർക്കും ദുഃഖം നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, ആരുടെയും സഹായമില്ലാതെ, വനത്തിൽ ദയനീയരായി; നീ ഇല്ലാതെ നാം ഉടൻ യമന്റെ ലോകത്തേക്ക് പോകും.
തതഃ വൈവസ്വതമ് ദൃഷ്ട്വാ തമ് പ്രവക്ഷ്യാമി ഭാരതീമ് । ക്ഷമതാമ് ധര്മ രാജോ മേ ബിഭൃയാത് പിതരാവ് അയമ് ॥൨-൬൪-
അപ്പോൾ വൈവസ്വതനെ കണ്ടു ഞാൻ ഇങ്ങനെ പറയും: 'ധർമ്മരാജാവേ, എന്നെ ക്ഷമിക്കണം; എന്റെ ഈ മാതാപിതാക്കളെ സംരക്ഷിക്കണമേ.'
ദാതുമര്ഹതി ധര്മാത്മാ ലോകപാലോ മഹായശാഃ । ഈദൃഷസ്യ മമാക്ഷയ്യാ മേകാമഭയദക്ഷിണാമ് ॥൨-൬൪-
ലോകത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന മഹത്തായ ധർമ്മാത്മാവ്, ഇങ്ങനെ ദയനീയനായ എന്നെ ഭയമില്ലാത്തതിന്റെ ഒരിക്കലും തീരാത്ത ഒരു വരം നൽകേണ്ടതാണല്ലോ.
അപാപോ അസി യഥാ പുത്ര നിഹതഃ പാപ കര്മണാ । തേന സത്യേന ഗച്ച ആശു യേ ലോകാഃ ശസ്ത്ര യോധിനാമ് ॥൨-൬൪-
മകനേ, നീ പാപമില്ലാതെ, പാപം ചെയ്തവനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതുപോലെ, ആ സത്യത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ, യുദ്ധത്തിൽ വീണ വീരന്മാർക്ക് ലഭിക്കുന്ന ലോകങ്ങളിലേക്ക് നീ വേഗത്തിൽ പോ.
യാന്തി ശൂരാ ഗതിമ് യാമ് ച സമ്ഗ്രാമേഷ്വ് അനിവര്തിനഃ । ഹതാഃ തു അഭിമുഖാഃ പുത്ര ഗതിമ് താമ് പരമാമ് വ്രജ ॥൨-൬൪-
യുദ്ധത്തിൽ പിന്മടങ്ങാതെ ശത്രുവിനെ നേരിട്ട് വീരന്മാർ നേടുന്ന പരമാവധി സ്ഥിതിയിലേക്കാണ് നീ പോകേണ്ടത്, മകനേ.
യാമ് ഗതിമ് സഗരഃ ശൈബ്യോ ദിലീപോ ജനമേജയഃ । നഹുഷോ ധുന്ധുമാരഃ ച പ്രാപ്താഃ താമ് ഗച്ച പുത്രക ॥൨-൬൪-
സഗരൻ, ശൈബ്യൻ, ദിലീപൻ, ജനമേജയൻ, നഹുഷൻ, ധുന്ധുമാരൻ എന്നിവർ നേടിയ സ്ഥിതിയിലേക്കാണ് നീയും പോകേണ്ടത്, മകനേ.
യാ ഗതിഃ സര്വ സാധൂനാമ് സ്വാധ്യായാത് പതസഃ ച യാ । ഭൂമിദസ്യ ആഹിത അഗ്നേഃ ചഏക പത്നീ വ്രതസ്യ ച ॥൨-൬൪-
എല്ലാ സദാചാരികൾക്കും, സ്വാധ്യായത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവർക്കും, ഭൂമി ദാനമാക്കിയവർക്കും, ഹോമം ചെയ്യുന്നവർക്കും, ഒരേ ഭാര്യയെ മാത്രം വ്രതമായി പാലിച്ചവർക്കും ലഭിച്ച സ്ഥിതിയിലേക്കാണ് നീ പോകേണ്ടത്.
ഗോ സഹസ്ര പ്രദാതൃഋണാമ് യാ യാ ഗുരുഭൃതാമ് അപി । ദേഹ ന്യാസ കൃതാമ് യാ ച താമ് ഗതിമ് ഗച്ച പുത്രക ॥൨-൬൪-
ആയിരം പശു ദാനം ചെയ്തവർക്കും, ഗുരുവിനെ ആദരിച്ചവർക്കും, ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചവർക്കും ലഭിച്ച സ്ഥിതിയിലേക്കാണ് നീയും പോകേണ്ടത്, മകനേ.
ന ഹി തു അസ്മിന് കുലേ ജാതഃ ഗച്ചതി അകുശലാമ് ഗതിമ് । സ തു യാസ്യതി യേന ത്വമ് നിഹതോ മമ ബാന്ധവഃ ॥൨-൬൪-
ഈ വംശത്തിൽ ജനിച്ചവർക്കു ദുർഭാഗ്യസ്ഥിതിയിലേക്കു പോകേണ്ടതില്ല; എന്നാൽ നിന്നെ കൊല്ലുന്നവൻ ആ സ്ഥിതിയിലേക്കാണ് പോകുന്നത്.
ഏവമ് സ കൃപണമ് തത്ര പര്യദേവയത അസകൃത് । തതഃ അസ്മൈ കര്തുമ് ഉദകമ് പ്രവൃത്തഃ സഹ ഭാര്യയാ ॥൨-൬൪-
അങ്ങനെ, അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ദുഃഖത്തോടെ വിലപിച്ചു; പിന്നെ ഭാര്യയോടൊപ്പം അവനു വേണ്ടി ജലതർപ്പണം നടത്താൻ തുടങ്ങി.
സ തു ദിവ്യേന രൂപേണ മുനി പുത്രഃ സ്വ കര്മഭിഃ । സ്വര്ഗമാധ്യാരുഹത് ഖ്ഷിപ്രമ് ശക്രേണ സഹ ഖര്മവിത് ॥൨-൬൪-
അപ്പോൾ, തൻറെ സത്കർമ്മഫലമായി, ആ മുനിപുത്രൻ ദിവ്യരൂപത്തിൽ, ഇന്ദ്രനോടൊപ്പം സ്വർഗത്തിലേക്ക് വേഗത്തിൽ ഉയർന്നു.
ആബഭാഷേ ച വൃദ്ധൌ തൌ സഹ ശക്രേണ താപസഃ । ആശ്വാസ്യ ച മുഹൂര്തമ് തു പിതരൌ വാക്യമ് അബ്രവീത് ॥൨-൬൪-
ആ തപസ്സുകാരൻ, ഇന്ദ്രനോടൊപ്പം, തന്റെ വയസ്സായ മാതാപിതാക്കളോട് സംസാരിച്ച്, അവരെ കുറേ നേരം ആശ്വസിപ്പിച്ച ശേഷം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
സ്ഥാനമ് അസ്മി മഹത് പ്രാപ്തഃ ഭവതോഹ് പരിചാരണാത് । ഭവന്താവ് അപി ച ക്ഷിപ്രമ് മമ മൂലമ് ഉപൈഷ്യതഃ ॥൨-൬൪-
നിങ്ങളുടെ സേവനത്താൽ ഞാൻ വലിയ സ്ഥാനം നേടിയിരിക്കുന്നു; നിങ്ങളും ഉടൻ എന്റെ ലോകത്തേക്ക് എത്തും.
ഏവമ് ഉക്ത്വാ തു ദിവ്യേന വിമാനേന വപുഷ്മതാ । ആരുരോഹ ദിവമ് ക്ഷിപ്രമ് മുനി പുത്രഃ ജിത ഇന്ദ്രിയഃ ॥൨-൬൪-
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ഇന്ദ്രജയനായ മുനിപുത്രൻ ദിവ്യമായ പ്രകാശമുള്ള വിമാനത്തിൽ വേഗത്തിൽ സ്വർഗത്തിലേക്ക് ഉയർന്നു.
സ കൃത്വാ തു ഉദകമ് തൂര്ണമ് താപസഃ സഹ ഭാര്യയാ । മാമ് ഉവാച മഹാ തേജാഃ കൃത അന്ജലിമ് ഉപസ്ഥിതമ് ॥൨-൬൪-
ശീഘ്രം ജലതർപ്പണം നടത്തി, ഭാര്യയോടൊപ്പം, മഹാത്മാവായ ആ തപസ്സുകാരൻ, ഞാൻ സമീപം കയറി നമസ്കരിച്ചപ്പോൾ, എന്നോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
അദ്യ ഏവ ജഹി മാമ് രാജന് മരണേ ന അസ്തി മേ വ്യഥാ । യത് ശരേണ ഏക പുത്രമ് മാമ് ത്വമ് അകാര്ഷീര് അപുത്രകമ് ॥൨-൬൪-
രാജാവേ, ഇന്നുതന്നെ എന്നെ കൊല്ലൂ. മരണം എനിക്ക് വേദനയല്ല, കാരണം നീ എന്റെ ഏകപുത്രനെ അമ്പുകൊണ്ട് കൊന്ന് എന്നെ പുത്രരഹിതയാക്കി.
ത്വയാ തു യദ് അവിജ്ഞാനാന് നിഹതഃ മേ സുതഃ ശുചിഃ । തേന ത്വാമ് അഭിശപ്സ്യാമി സുദുഹ്ഖമ് അതിദാരുണമ് ॥൨-൬൪-
നിന്റെ അറിവില്ലായ്മ കൊണ്ടാണ് എന്റെ നിഷ്കളങ്കനായ മകനെ നീ കൊല്ലിയത്. അതിനാൽ ഞാൻ നിന്നെ അത്യന്തം ഭയങ്കരമായ ദു:ഖം അനുഭവിക്കണമെന്ന് ശപിക്കാം.
പുത്ര വ്യസനജമ് ദുഹ്ഖമ് യദ് ഏതന് മമ സാമ്പ്രതമ് । ഏവമ് ത്വമ് പുത്ര ശോകേന രാജന് കാലമ് കരിഷ്യസി ॥൨-൬൪-
എനിക്ക് ഇപ്പോൾ അനുഭവപ്പെടുന്ന ഈ പുത്രവിയോഗദു:ഖം പോലെ, രാജാവേ, നീയും പുത്രശോകത്തിൽ ആകുലനായി ജീവൻ വിടേണ്ടി വരും.
അജ്ഞാനാത്തു ഹതോ യസ്മാത് ക്ഷത്രിയേണ ത്വയാ മുനിഃ । തസ്മാത്ത്വാമ് നാവിശത്യാശു ബ്രഹ്മഹത്യാ നരാധിപ ॥൨-൬൪-
നിന്റെ അറിവില്ലായ്മ കൊണ്ടാണ് നീ, ഒരു ക്ഷത്രിയൻ, ആ മുനിയെ കൊല്ലിയത്. അതിനാൽ, രാജാധിരാജാ, ബ്രാഹ്മണഹത്യാപാപം ഉടൻ നിന്നെ പിടികൂടില്ല.
ത്വാമപ്യേതാദൃശോ ഭാവഃ ക്ഷിപ്രമേവ ഗമിഷ്യതി । ജീവിതാന്തകരോ ഘോരോ ദാതാരമിവ ദക്ഷിണാ ॥൨-൬൪-
എങ്കിലും, ഈ വിധി ഉടൻ തന്നെ നിന്നെയും എത്തിച്ചേരും; ജീവൻ അവസാനിപ്പിക്കുന്ന ഭയങ്കരമായ അവസ്ഥ, ദാനം നൽകിയവനെ ദാനം പോലെ പിന്തുടരുന്നതുപോലെ.
ഏവമ് ശാപമ് മയി ന്യസ്യ വിലപ്യ കരുണമ് ബഹു । ചിതാമാരോപ്യ ദേഹമ് തന്മിഥുനമ് സ്വര്ഗമഭ്യയാത് ॥൨-൬൪-
ഇങ്ങനെ എന്നെ ശപിച്ച്, ദു:ഖത്തിൽ ആഴമായി വിലപിച്ച്, അവർ ഇരുവരും ദേഹങ്ങൾ ചിതയിൽ വെച്ച് സ്വർഗത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
തദേതച്ചിന്തയാനേന സ്മഋതമ് പാപമ് മയാ സ്വയമ് । തദാ ബാല്യാത്കൃതമ് ദേവി ശബ്ദവേധ്യനുകര്ഷിണാ ॥൨-൬൪-
ഇപ്പോൾ ഞാൻ ഓർക്കുന്ന ഈ പാപം, ബാല്യത്തിൽ ശബ്ദം കേട്ട് അമ്പെറിയാനുള്ള കളിയിൽ ഞാൻ തന്നെയാണ് ചെയ്തതെന്ന് ദേവി.
തസ്യായമ് കര്മണോ ദേവി വിപാകഃ സമുപസ്ഥിതഃ । അപഥ്യൈഃ സഹ സമ്ഭുക്തേ വ്യാധിരന്നരസേ യഥാ ॥൨-൬൪-
ദേവി, ആ പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലമാണ് ഇപ്പോൾ എനിക്ക് അനുഭവപ്പെടുന്നത്. അനാരോഗ്യകരമായ ഭക്ഷണം കഴിച്ചാൽ രോഗം വരുന്നതുപോലെ, അപ്രകാരമാണ് ഈ ദു:ഖവും.
തസ്മാന് മാമ് ആഗതമ് ഭദ്രേ തസ്യ ഉദാരസ്യ തത് വചഃ । യദ് അഹമ് പുത്ര ശോകേന സമ്ത്യക്ഷ്യാമ്യ് അദ്യ ജീവിതമ് ॥൨-൬൪-
അതിനാൽ, ഭദ്രേ, ഞാൻ ഇതുവരെ എത്തിയപ്പോൾ ആ മഹാത്മാവിന്റെ വാക്ക് സത്യമാകും; പുത്രശോകത്തിൽ ഞാൻ ഇന്ന് ജീവൻ വിടും.
ചക്ഷുര്ഭ്യാമ് ത്വാമ് ന പശ്യാമി കൌസല്യേ സാധു മാമ്സ്ഫൃശ । ഇത്യുക്ത്വാ സ രുദമ്സ്ത്രസ്തോ ഭാര്യാമാഹ ച ഭൂമിപഃ ॥൨-൬൪-
കൗസല്യേ, ഞാൻ കണ്ണുകൊണ്ട് നിന്നെ കാണുന്നില്ല; ദയവായി എന്നെ സ്പർശിക്കരുത്. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, രാജാവ് കരഞ്ഞും വിറയച്ചും ഭാര്യയോട് പറഞ്ഞു.
ഏതന്മേ സദൃശമ് ദേവി യന്മയാ രാഘവേ കൃതമ് । സദൃശമ് തത്തു തസ്യൈവ യദനേന കൃതമ് മയി ॥൨-൬൪-
ദേവി, ഞാൻ രാഘവനോടു ചെയ്തത് എനിക്ക് യോജിച്ചതാണ്; അവൻ എനിക്കു ചെയ്തതും അവനു യോജിച്ചതാണ്.
യദി മാമ് സമ്സ്പൃശേദ് രാമഃ സകൃദദ്യ ലഭേത വാ । യമക്ഷയമനുപ്രാപ്താ ദ്രക്ഷ്യന്തി ന ഹി മാനവാഃ ॥൨-൬൪-
ഇന്ന് രാമൻ എങ്കിൽ ഒരിക്കൽപോലും എന്നെ സ്പർശിച്ചാലോ, അല്ലെങ്കിൽ ഞാൻ അവനെ കാണാനായാലോ, ഞാൻ യമലോകത്തിലെത്തിയവനെന്നു മനുഷ്യർ കാണില്ലായിരുന്നു.
ചക്ഷുഷാ ത്വാമ് ന പശ്യാമി സ്മൃതിര് മമ വിലുപ്യതേ । ദൂതാ വൈവസ്വതസ്യ ഏതേ കൌസല്യേ ത്വരയന്തി മാമ് ॥൨-൬൪-
കണ്ണുകൊണ്ട് ഞാൻ നിന്നെ കാണുന്നില്ല; എന്റെ ഓർമ്മ ക്ഷയിക്കുന്നു. വൈവസ്വതന്റെ ദൂതന്മാർ എന്നെ വേഗം വിളിക്കുന്നു, കൗസല്യേ.
അതഃ തു കിമ് ദുഹ്ഖതരമ് യദ് അഹമ് ജീവിത ക്ഷയേ । ന ഹി പശ്യാമി ധര്മജ്ഞമ് രാമമ് സത്യ പരാക്യമമ് ॥൨-൬൪-
ജീവിതം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ഞാൻ ധർമ്മജ്ഞനും സത്യനിഷ്ഠനും ആയ രാമനെ കാണാൻ കഴിയാത്തതിൽക്കാൾ വലിയ ദു:ഖം എന്ത് ഉണ്ട്?
തസ്യാദര്ശനജഃ ശോകഃ സുതസ്യാപ്രതികര്മണഃ । ഉച്ചോഷയതി മേ പ്രാണാന്വാരി സ്തോകമിവാതവഃ ॥൨-൬൪-
എന്റെ മകനെ കാണാൻ കഴിയാത്തതിൽ നിന്നുള്ള ഈ ദു:ഖം, അതിന് ഔഷധമില്ല; സൂര്യൻ കുറച്ച് വെള്ളം ഉണക്കുന്നതുപോലെ, എന്റെ പ്രാണൻ ഉണങ്ങുന്നു.