ക്ഷത്രിയോ അഹമ് ദശരഥോ ന അഹമ് പുത്രഃ മഹാത്മനഃ । സജ്ജന അവമതമ് ദുഹ്ഖമ് ഇദമ് പ്രാപ്തമ് സ്വ കര്മജമ് ॥൨-൬൪-
'ഞാൻ ഒരു ക്ഷത്രിയൻ, ദശരഥൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു, മഹാത്മാവേ, ഞാൻ നിങ്ങളുടെ മകനല്ല. നല്ലവരാൽ നിരസിക്കപ്പെടുന്ന ഈ ദു:ഖം എന്റെ തന്നെ കർമ്മഫലമാണ്.'
ഭഗവമഃ ച അപഹസ്തഃ അഹമ് സരയൂ തീരമ് ആഗതഃ । ജിഘാമ്സുഃ ശ്വാ പദമ് കിമ്ചിന് നിപാനേ വാ ആഗതമ് ഗജമ് ॥൨-൬൪-
'ഭഗവനേ, ഞാൻ വില്ലുമായി സരയൂ നദിയുടെ തീരത്ത് എത്തിയപ്പോൾ, വേട്ടയാടാൻ ആഗ്രഹിച്ചു; വെള്ളം കുടിക്കാൻ വന്നതാകാമെന്നു കരുതി, ഒരു ആനയാണെന്നു വിചാരിച്ചു.'
തതഃ ശ്രുതഃ മയാ ശബ്ദോ ജലേ കുമ്ഭസ്യ പൂര്യതഃ । ദ്വിപോ അയമ് ഇതി മത്വാ ഹി ബാണേന അഭിഹതഃ മയാ ॥൨-൬൪-
'അപ്പോൾ ഞാൻ വെള്ളത്തിൽ കുഞ്ചാരം നിറയ്ക്കുന്ന ശബ്ദം കേട്ടു. ആനയാണെന്ന് കരുതി ഞാൻ അമ്പുകൊണ്ട് അടി ചെയ്തു.'
ഗത്വാ നദ്യാഃ തതഃ തീരമ് അപശ്യമ് ഇഷുണാ ഹൃദി । വിനിര്ഭിന്നമ് ഗത പ്രാണമ് ശയാനമ് ഭുവി താപസമ് ॥൨-൬൪-
'പിന്നീട് നദിയുടെ തീരത്ത് പോയപ്പോൾ, എന്റെ അമ്പ് ഹൃദയത്തിൽ കയറി ജീവൻ വിട്ട് നിലത്ത് കിടക്കുന്ന ഒരു തപസ്സിയെ ഞാൻ കണ്ടു.'
ഭഗവന് ശബ്ദമ് ആലക്ഷ്യ മയാ ഗജ ജിഘാമ്സുനാ । വിസൃഷ്ടഃ അമ്ഭസി നാരാചഃ തേന തേ നിഹതഃ സുതഃ ॥൨-൬൪-
ഭഗവനേ, ആ ശബ്ദം കേട്ടു, ആനയെ വേട്ടയാടാനായി ഞാൻ വെള്ളത്തിൽ ഇരുമ്പ് അമ്പ് വിട്ടു. അതിനാൽ തന്നെയാണ് നിങ്ങളുടെ മകൻ കൊല്ലപ്പെട്ടത്.
തതസ്തസ്യൈവ വചനാദുപേത്യ പരിതപ്യതഃ । സ മയാ സഹസാ ബണ ഉദ്ധൃതോ മര്മതസ്തദാ ॥൨-൬൪-
അവൻ തന്നെ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾക്കുശേഷം, വേദനയിൽ കിടന്നിരുന്ന അവനിൽ നിന്നു ഞാൻ അതിവേഗം ആ അമ്പ് പുറത്തെടുത്തു.
സ ച ഉദ്ധൃതേന ബാണേന തത്ര ഏവ സ്വര്ഗമ് ആസ്ഥിതഃ । ഭഗവന്താവ് ഉഭൌ ശോചന്ന് അന്ധാവ് ഇതി വിലപ്യ ച ॥൨-൬൪-
അമ്പ് പുറത്തെടുത്തതോടെ അവൻ അവിടത്തുവെച്ച് സ്വർഗത്തിൽ ചേർന്നു. ഭഗവാന്മാരായ നിങ്ങളിരുവരും, അന്ധന്മാരായി, ദുഃഖത്തിൽ ആഴ്ന്ന് വിലപിച്ചു.
അജ്ഞാനാത് ഭവതഃ പുത്രഃ സഹസാ അഭിഹതഃ മയാ । ശേഷമ് ഏവമ് ഗതേ യത് സ്യാത് തത് പ്രസീദതു മേ മുനിഃ ॥൨-൬൪-
അറിയാതെ തന്നെയാണ് നിങ്ങളുടെ മകൻ എനിക്ക് വെട്ടേറ്റത്. ഇങ്ങനെ സംഭവിച്ച ശേഷം ഇനി എന്ത് ബാക്കിയുണ്ടോ അതിന് ദയവായി മഹർഷി ക്ഷമിക്കണം.
സ തത് ശ്രുത്വാ വചഃ ക്രൂരമ് നിഹ്ശ്വസന് ശോക കര്ശിതഃ । നാശകത്തീവ്രമായാസമകര്തുമ് ഭഗവാനൃഷിഃ ॥൨-൬൪-
ആ ക്രൂരമായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ദുഃഖത്തിൽ ആഴ്ന്ന്, ഭഗവാൻ ഋഷി ആഴമായ ഉച്ച്വാസം വിട്ടു; തന്റെ അതിയായ ദുഃഖം അടയ്ക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല.
സബാഷ്പപൂര്ണവദനോ നിഃശ്വസന് ശോകകര്ശിതഃ । മാമ് ഉവാച മഹാ തേജാഃ കൃത അന്ജലിമ് ഉപസ്ഥിതമ് ॥൨-൬൪-
കണ്ണുനിറയെ കണ്ണീരോടെ, ദുഃഖത്തിൽ വിങ്ങി, ആ മഹത്തായ പ്രകാശമുള്ളവൻ ഞാൻ കൈകൂപ്പി നിൽക്കുമ്പോൾ എന്നോട് പറഞ്ഞു.
യദ്യ് ഏതത് അശുഭമ് കര്മ ന സ്മ മേ കഥയേഃ സ്വയമ് । ഫലേന് മൂര്ധാ സ്മ തേ രാജന് സദ്യഃ ശത സഹസ്രധാ ॥൨-൬൪-
നീ ഈ ദുഷ്കർമ്മം സ്വയം എനിക്കു സമ്മതിച്ചില്ലെങ്കിൽ, രാജാവേ, അതിന്റെ ഫലമായി നിന്റെ തല നൂറായിരം കഷണങ്ങളായി ഉടനേ പിളർന്നുപോകുമായിരുന്നു.
ക്ഷത്രിയേണ വധോ രാജന് വാനപ്രസ്ഥേ വിശേഷതഃ । ജ്ഞാന പൂര്വമ് കൃതഃ സ്ഥാനാച് ച്യാവയേദ് അപി വജ്രിണമ് ॥൨-൬൪-
രാജാവേ, ക്ഷത്രിയൻ ഒരു വനവാസിയെ, പ്രത്യേകിച്ച് മനസ്സോടെ കൊല്ലുകയാണെങ്കിൽ, അങ്ങനെ ചെയ്താൽ പോലും ഇന്ദ്രനെ പോലും അവന്റെ സ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് താഴെയിറക്കും.
സപ്തധാ തു ഫലേന്മൂര്ധാ മുനൌ തപസി തിഷ്ഠതി । ജ്ഞാനാദ്വിസൃജതഃ ശസ്ത്രമ് താദൃശേ ബ്രഹ്മചാരിണി ॥൨-൬൪-
ഋഷി തപസ്സിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുമ്പോൾ, അങ്ങനെ ഒരു ബ്രഹ്മചാരിയ്ക്ക് മനസ്സോടെ ആയുധം ഉപയോഗിച്ചാൽ, തല ഏഴായി പിളരുന്നു.
അജ്ഞാനാദ്ദ് ഹി കൃതമ് യസ്മാത് ഇദമ് തേന ഏവ ജീവസി । അപി ഹി അദ്യ കുലമ് നസ്യാത് രാഘവാണാമ് കുതഃ ഭവാന് ॥൨-൬൪-
ഇത് അറിവില്ലാതെ ചെയ്തതുകൊണ്ടാണ് നീ ഇപ്പോഴും ജീവിക്കുന്നത്. അല്ലെങ്കിൽ ഇന്ന് രഘുവംശം മുഴുവൻ നശിച്ചേനെ—അങ്ങനെ ആയിരുന്നെങ്കിൽ നീ എങ്ങനെയിരിക്കും?
നയ നൌ നൃപ തമ് ദേശമ് ഇതി മാമ് ച അഭ്യഭാഷത । അദ്യ തമ് ദ്രഷ്ടുമ് ഇച്ചാവഃ പുത്രമ് പശ്ചിമ ദര്ശനമ് ॥൨-൬൪-
നമ്മെ ആ സ്ഥലത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോകൂ രാജാവേ, എന്ന് അദ്ദേഹം എന്നോട് പറഞ്ഞു. ഇന്ന് ഞങ്ങൾ മകനെ ഒടുവിലൊരിക്കൽ കാണണമെന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
രുധിരേണ അവസിത അന്ഗമ് പ്രകീര്ണ അജിന വാസസമ് । ശയാനമ് ഭുവി നിഹ്സമ്ജ്ഞമ് ധര്മ രാജ വശമ് ഗതമ് ॥൨-൬൪-
രക്തത്തിൽ കറഞ്ഞ ശരീരം, ചിതറിച്ച മയില്പ്പട്ടു, ഭൂമിയിൽ ബോധംകെട്ട് കിടക്കുന്നു; ധർമ്മലോകത്തിലേക്ക് പോയിരിക്കുന്നു.
അഥ അഹമ് ഏകഃ തമ് ദേശമ് നീത്വാ തൌ ഭൃശ ദുഹ്ഖിതൌ । അസ്പര്ശയമ് അഹമ് പുത്രമ് തമ് മുനിമ് സഹ ഭാര്യയാ ॥൨-൬൪-
ശേഷം ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്ക് ആ ഇരുവരെയും അതീവ ദുഃഖിതരായി ആ സ്ഥലത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോയി; മഹർഷിയെയും ഭാര്യയെയും അവരുടെ മകനെ തൊടാൻ അനുവദിച്ചു.
തൌ പുത്രമ് ആത്മനഃ സ്പൃഷ്ട്വാ തമ് ആസാദ്യ തപസ്വിനൌ । നിപേതതുഃ ശരീരേ അസ്യ പിതാ ച അസ്യ ഇദമ് അബ്രവീത് ॥൨-൬൪-
അവരിരുവരും തങ്ങളുടെ മകനെ സമീപിച്ച് തൊട്ടു, അവന്റെ ശരീരത്തിൽ വീണു; അപ്പോൾ അവന്റെ അച്ഛൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
ന ന്വ് അഹമ് തേ പ്രിയഃ പുത്ര മാതരമ് പശ്യ ധാര്മിക । കിമ് നു ന ആലിന്ഗസേ പുത്ര സുകുമാര വചോ വദ ॥൨-൬൪-
മകനേ, ഞാൻ നിനക്കു പ്രിയനല്ലേ? നീ അമ്മയെ നോക്കൂ ധാർമ്മികനേ; മകനേ, നീ അമ്മയെ ചേർത്തുപിടിക്കാത്തതെന്ത്? സുന്ദരമായ വാക്കുകളോടെ പറയൂ.
ന ത്വഹമ് തേ പ്രിയഃ പുത്ര മാതരമ് പസ്യ ധാര്മിക । കിമ് നു നാലിങ്ഗസേ പുത്ര സുകുമാര വചോ വദ ॥൨-൬൪-
മകനേ, ഞാൻ നിനക്കു പ്രിയനല്ലേ? നീ അമ്മയെ നോക്കൂ ധാർമ്മികനേ; മകനേ, നീ അമ്മയെ ചേർത്തുപിടിക്കാത്തതെന്ത്? സുന്ദരമായ വാക്കുകളോടെ പറയൂ.
കസ്യ വാ അപര രാത്രേ അഹമ് ശ്രോഷ്യാമി ഹൃദയമ് ഗമമ് । അധീയാനസ്യ മധുരമ് ശാസ്ത്രമ് വാ അന്യദ് വിശേഷതഃ ॥൨-൬൪-
ഇനി ആരുടെ മധുരമായ ശബ്ദം, പ്രത്യേകിച്ച് രാത്രിയിൽ, വേദപാഠം അല്ലെങ്കിൽ മറ്റു ശാസ്ത്രങ്ങൾ വായിക്കുന്നത് ഞാൻ കേൾക്കും?
കോ മാമ് സമ്ധ്യാമ് ഉപാസ്യ ഏവ സ്നാത്വാ ഹുത ഹുത അശനഃ । ശ്ലാഘയിഷ്യതി ഉപാസീനഃ പുത്ര ശോക ഭയ അര്ദിതമ് ॥൨-൬൪-
സന്ധ്യാവന്ദനം ചെയ്തു, കുളിച്ച് ഹോമം കഴിച്ച ശേഷം, മകനേ, ദുഃഖത്തിലും ഭയത്തിലും ഇരിക്കുന്ന എന്നെ ആരാണ് ഇനി പ്രശംസിക്കുക?
കന്ദ മൂല ഫലമ് ഹൃത്വാ കോ മാമ് പ്രിയമ് ഇവ അതിഥിമ് । ഭോജയിഷ്യതി അകര്മണ്യമ് അപ്രഗ്രഹമ് അനായകമ് ॥൨-൬൪-
കാണ്ഡം, കിഴങ്ങ്, പഴം എന്നിവ കൊണ്ടുവന്ന്, എനിക്ക് പ്രിയപ്പെട്ട അതിഥിയെപ്പോലെ, സഹായമില്ലാതെ, ആരുടെയും ആശ്രയമില്ലാതെ, ആരാണ് ഭക്ഷണം നൽകാൻ പോകുന്നത്?
ഇമാമ് അന്ധാമ് ച വൃദ്ധാമ് ച മാതരമ് തേ തപസ്വിനീമ് । കഥമ് പുത്ര ഭരിഷ്യാമി കൃപണാമ് പുത്ര ഗര്ധിനീമ് ॥൨-൬൪-
കണ്ണില്ലാത്ത, വയസ്സായ, വ്രതം പാലിക്കുന്ന, ദയനീയയും മകനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുമായ നിന്റെ അമ്മയെ, മകനേ, ഞാൻ എങ്ങനെ പോഷിപ്പിക്കുമെന്നറിയില്ല.
തിഷ്ഠ മാ മാ ഗമഃ പുത്ര യമസ്യ സദനമ് പ്രതി । ശ്വോ മയാ സഹ ഗന്താ അസി ജനന്യാ ച സമേധിതഃ ॥൨-൬൪-
നിൽക്കു, മകനേ, യമന്റെ ലോകത്തേക്ക് പോകരുത്; നാളെ, അമ്മയോടൊപ്പം നീയും ഞാനുമൊത്ത് പുറപ്പെടും.
ഉഭാവ് അപി ച ശോക ആര്താവ് അനാഥൌ കൃപണൌ വനേ । ക്ഷിപ്രമ് ഏവ ഗമിഷ്യാവഃ ത്വയാ ഹീനൌ യമ ക്ഷയമ് ॥൨-൬൪-
നമുക്ക് ഇരുവർക്കും ദുഃഖം നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, ആരുടെയും സഹായമില്ലാതെ, വനത്തിൽ ദയനീയരായി; നീ ഇല്ലാതെ നാം ഉടൻ യമന്റെ ലോകത്തേക്ക് പോകും.
തതഃ വൈവസ്വതമ് ദൃഷ്ട്വാ തമ് പ്രവക്ഷ്യാമി ഭാരതീമ് । ക്ഷമതാമ് ധര്മ രാജോ മേ ബിഭൃയാത് പിതരാവ് അയമ് ॥൨-൬൪-
അപ്പോൾ വൈവസ്വതനെ കണ്ടു ഞാൻ ഇങ്ങനെ പറയും: 'ധർമ്മരാജാവേ, എന്നെ ക്ഷമിക്കണം; എന്റെ ഈ മാതാപിതാക്കളെ സംരക്ഷിക്കണമേ.'
ദാതുമര്ഹതി ധര്മാത്മാ ലോകപാലോ മഹായശാഃ । ഈദൃഷസ്യ മമാക്ഷയ്യാ മേകാമഭയദക്ഷിണാമ് ॥൨-൬൪-
ലോകത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന മഹത്തായ ധർമ്മാത്മാവ്, ഇങ്ങനെ ദയനീയനായ എന്നെ ഭയമില്ലാത്തതിന്റെ ഒരിക്കലും തീരാത്ത ഒരു വരം നൽകേണ്ടതാണല്ലോ.
അപാപോ അസി യഥാ പുത്ര നിഹതഃ പാപ കര്മണാ । തേന സത്യേന ഗച്ച ആശു യേ ലോകാഃ ശസ്ത്ര യോധിനാമ് ॥൨-൬൪-
മകനേ, നീ പാപമില്ലാതെ, പാപം ചെയ്തവനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതുപോലെ, ആ സത്യത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ, യുദ്ധത്തിൽ വീണ വീരന്മാർക്ക് ലഭിക്കുന്ന ലോകങ്ങളിലേക്ക് നീ വേഗത്തിൽ പോ.
യാന്തി ശൂരാ ഗതിമ് യാമ് ച സമ്ഗ്രാമേഷ്വ് അനിവര്തിനഃ । ഹതാഃ തു അഭിമുഖാഃ പുത്ര ഗതിമ് താമ് പരമാമ് വ്രജ ॥൨-൬൪-
യുദ്ധത്തിൽ പിന്മടങ്ങാതെ ശത്രുവിനെ നേരിട്ട് വീരന്മാർ നേടുന്ന പരമാവധി സ്ഥിതിയിലേക്കാണ് നീ പോകേണ്ടത്, മകനേ.