ഋഷേര് ഹി ന്യസ്ത ദണ്ഡസ്യ വനേ വന്യേന ജീവതഃ । കഥമ് നു ശസ്ത്രേണ വധോ മദ് വിധസ്യ വിധീയതേ ॥൨-൬൩-
'അഹിംസയെ പിന്തുടർന്ന് കാട്ടിൽ കാട്ടുമാവു മാത്രം കഴിച്ച് ജീവിക്കുന്ന ഒരു ഋഷിയെ ആയുധം കൊണ്ട് കൊല്ലുന്നത് എങ്ങനെയാണ് നീതിയുള്ളത്?'
ജടാ ഭാര ധരസ്യ ഏവ വല്കല അജിന വാസസഃ । കോ വധേന മമ അര്ഥീ സ്യാത് കിമ് വാ അസ്യ അപകൃതമ് മയാ ॥൨-൬൩-
'ജടയും വാൽക്കലവും മൃഗച്ചർമ്മവസ്ത്രവും ധരിച്ച് നടക്കുന്ന എനിക്ക് മരണത്തിന് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ആരാണ്? ഞാൻ അവനോട് എന്താണ് തെറ്റ് ചെയ്തത്?'
ഏവമ് നിഷ്ഫലമ് ആരബ്ധമ് കേവല അനര്ഥ സമ്ഹിതമ് । ന കശ്ചിത് സാധു മന്യേത യഥൈവ ഗുരു തല്പഗമ് ॥൨-൬൩-
'ഇങ്ങനെ ഫലമില്ലാതെ ദു:ഖം മാത്രം ഉണ്ടാക്കുന്ന പ്രവൃത്തി ആരും അംഗീകരിക്കില്ല. ഗുരുവിന്റെ ഭാര്യയോട് തെറ്റു ചെയ്യുന്നവനെപോലെയാണ് ഇത്.'
നഹമ് തഥാ അനുശോചാമി ജീവിത ക്ഷയമ് ആത്മനഃ । മാതരമ് പിതരമ് ച ഉഭാവ് അനുശോചാമി മദ് വിധേ ॥൨-൬൩-
'എന്റെ ജീവനൊടുങ്ങുന്നതിൽ എനിക്ക് അത്ര ദു:ഖമില്ല. എങ്കിലും, എന്റെ അമ്മയെയും അച്ഛനെയും കുറിച്ചാണ് എനിക്ക് ഏറ്റവും വലിയ ദു:ഖം.'
തത് ഏതാന് മിഥുനമ് വൃദ്ധമ് ചിര കാലഭൃതമ് മയാ । മയി പന്ചത്വമ് ആപന്നേ കാമ് വൃത്തിമ് വര്തയിഷ്യതി ॥൨-൬൩-
'നീണ്ടകാലം ഞാൻ നോക്കിയിരുന്ന ആ വയോധിക ദമ്പതികൾക്ക്, ഞാൻ ഇല്ലാതായാൽ ആരാണ് ഇനി സംരക്ഷണം നൽകുക?'
വൃദ്ധൌ ച മാതാ പിതരാവ് അഹമ് ച ഏക ഇഷുണാ ഹതഃ । കേന സ്മ നിഹതാഃ സര്വേ സുബാലേന അകൃത ആത്മനാ ॥൨-൬൩-
'വയസ്സായ അമ്മയും അച്ഛനും, ഞാനും, ഈ ഒരു അമ്പുകൊണ്ട്, സ്വയം അറിയാത്ത ഒരു ബാലനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു.'
തമ് ഗിരമ് കരുണാമ് ശ്രുത്വാ മമ ധര്മ അനുകാന്ക്ഷിണഃ । കരാഭ്യാമ് സശരമ് ചാപമ് വ്യഥിതസ്യ അപതത് ഭുവി ॥൨-൬൩-
അവന്റെ ആ ദയനീയമായ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, ധർമ്മം പാലിക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹിച്ച എന്റെ മനസ്സ് വേദനയിൽ തളർന്നു. എന്റെ കൈകളിൽ നിന്നു വില്ലും അമ്പും നിലത്തേക്ക് വീണു.
തസ്യാഹമ് കരുണമ് ശ്രുത്വാ നിശി ലാലപതോ ബഹു । സമ്ഭ്രാനതഃ ശോകവേഗേന ഭൃശമാസ വിചേതനഃ ॥൨-൬൩-
രാത്രിയിൽ അവൻ ദു:ഖത്തോടെ നിലവിളിച്ച ശബ്ദം കേട്ട്, ഞാൻ അതിയായി ഉണർന്നുപോയി, ദു:ഖത്തിന്റെ ആഘാതത്തിൽ മനസ്സു തളർന്നു.
തമ് ദേശമ് അഹമ് ആഗമ്യ ദീന സത്ത്വഃ സുദുര്മനാഃ । അപശ്യമ് ഇഷുണാ തീരേ സരയ്വാഃ താപസമ് ഹതമ് ॥൨-൬൩-
ആ ദുഃഖഭരിതനായ മനസ്സുമായി, ഞാൻ ആ സ്ഥലത്ത് എത്തിയപ്പോൾ, ശരയൂ നദിയുടെ തീരത്ത്, ഒരു അശ്രമവാസിയെ അമ്പുകൊണ്ട് വീഴ്ത്തപ്പെട്ട നിലയിൽ കിടക്കുന്നത് ഞാൻ കണ്ടു.
അവകീര്ണജടാഭാരമ് പ്രവിദ്ധകലശോദകമ് । പാസുശോണിതദിഗ്ധാങ്ഗമ് ശയാനമ് ശല്യപീഡിതമ് ॥൨-൬൩-
അവന്റെ ചുരുളിച്ചുടലുകൾ ചിതറിപ്പോയി, കിണ്ണം മറിഞ്ഞ് വെള്ളം ഒഴിഞ്ഞു, ശരീരത്തിൽ രക്തം പറ്റിയിരുന്നു, അമ്പ് കുത്തിയതുകൊണ്ട് വേദനയോടെ അവൻ കിടക്കുകയായിരുന്നു.
സ മാമ് ഉദ്വീക്ഷ്യ നേത്രാഭ്യാമ് ത്രസ്തമ് അസ്വസ്ഥ ചേതസമ് । ഇതി ഉവാച വചഃ ക്രൂരമ് ദിധക്ഷന്ന് ഇവ തേജസാ ॥൨-൬൩-
ഞാൻ ഭയത്തിലും ആശങ്കയിലുമാണ് നിന്നത്. അവൻ കണ്ണുകളാൽ എന്നെ നോക്കി, അതിശക്തമായ ഉജ്ജ്വലതയോടെ, കഠിനമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
കിമ് തവ അപകൃതമ് രാജന് വനേ നിവസതാ മയാ । ജിഹീര്ഷിഉര് അമ്ഭോ ഗുര്വ് അര്ഥമ് യദ് അഹമ് താഡിതഃ ത്വയാ ॥൨-൬൩-
രാജാവേ, ഞാൻ കാട്ടിൽ ജീവിച്ചപ്പോൾ ഞാൻ നിന്നോട് എന്ത് തെറ്റ് ചെയ്തു? നീ സ്വന്തം ആവശ്യത്തിന് വെള്ളം എടുക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച് എന്നെ അമ്പുകൊണ്ട് അടിച്ചു.
ഏകേന ഖലു ബാണേന മര്മണി അഭിഹതേ മയി । ദ്വാവ് അന്ധൌ നിഹതൌ വൃദ്ധൌ മാതാ ജനയിതാ ച മേ ॥൨-൬൩-
ഒരു അമ്പ് എന്റെ പ്രാണസ്ഥാനത്ത് തട്ടിയതോടെ, എന്റെ ഇരുവരും കാഴ്ചയില്ലാത്ത വൃദ്ധരായ അമ്മയും അച്ഛനും ഇപ്പോൾ മരിച്ചവരുപോലെയാണ്.
തൌ നൂനമ് ദുര്ബലാവ് അന്ധൌ മത് പ്രതീക്ഷൌ പിപാസിതൌ । ചിരമ് ആശാ കൃതാമ് തൃഷ്ണാമ് കഷ്ടാമ് സമ്ധാരയിഷ്യതഃ ॥൨-൬൩-
അവരിരുവരും ദുർബലരും കാഴ്ചയില്ലാത്തവരുമാണ്. അവർ ദാഹിച്ച്, ഏറെ നേരം പ്രതീക്ഷയുടെ കഠിനമായ വേദന സഹിച്ച്, എന്നെ കാത്തിരിക്കുകയാണ്.
ന നൂനമ് തപസോ വാ അസ്തി ഫല യോഗഃ ശ്രുതസ്യ വാ । പിതാ യന് മാമ് ന ജാനാതി ശയാനമ് പതിതമ് ഭുവി ॥൨-൬൩-
തപസ്സിനോ പഠനത്തിനോ ഫലം ഇല്ലെന്നു തോന്നുന്നു. കാരണം, ഞാൻ നിലത്ത് വീണു കിടക്കുമ്പോൾ അച്ഛൻ അതറിയുന്നില്ല.
ജാനന്ന് അപി ച കിമ് കുര്യാത് അശക്തിര് അപരിക്രമഃ । ചിദ്യമാനമ് ഇവ അശക്തഃ ത്രാതുമ് അന്യോ നഗോ നഗമ് ॥൨-൬൩-
അറിയുന്നുവെങ്കിലും അച്ഛൻ എന്ത് ചെയ്യും? അവൻ അശക്തനാണ്, നീങ്ങാൻ കഴിയാത്തവൻ. ഒരു മരത്തെ മറ്റൊരു മരം വീഴുന്നതിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കാനാവാത്തതുപോലെയാണ്.
പിതുസ് ത്വമ് ഏവ മേ ഗത്വാ ശീഘ്രമ് ആചക്ഷ്വ രാഘവ । ന ത്വാമ് അനുദഹേത് ക്രുദ്ധോ വനമ് വഹ്നിര് ഇവ ഏധിതഃ ॥൨-൬൩-
രാഘവാ, നീ വേഗത്തിൽ പോയി എന്റെ അച്ഛനോട് ഈ വിവരം അറിയിക്കണം. അല്ലെങ്കിൽ, കാട്ടിൽ പടർന്ന തീപോലെ അവന്റെ കോപം നിന്നെ ദഹിപ്പിക്കാതിരിക്കുക.
ഇയമ് ഏക പദീ രാജന് യതഃ മേ പിതുര് ആശ്രമഃ । തമ് പ്രസാദയ ഗത്വാ ത്വമ് ന ത്വാമ് സ കുപിതഃ ശപേത് ॥൨-൬൩-
രാജാവേ, ഈ ഏകപാതയാണ് എന്റെ അച്ഛന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോകുന്നത്. നീ അവിടെ ചെന്നു അവനെ ശമിപ്പിക്കണം. ഇല്ലെങ്കിൽ, അവൻ കോപത്തോടെ നിന്നെ ശപിക്കാം.
വിശല്യമ് കുരു മാമ് രാജന് മര്മ മേ നിശിതഃ ശരഃ । രുണദ്ധി മൃദു സ ഉത്സേധമ് തീരമ് അമ്ബു രയോ യഥാ ॥൨-൬൩-
രാജാവേ, എന്റെ പ്രാണസ്ഥാനത്ത് കയറിയിരിക്കുന്ന ഈ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പ് നീ എടുത്തു കളയണം. അതു എന്റെ ശ്വാസം തടയുന്നു, നദീതീരത്ത് ചെറിയ കുന്ന് വെള്ളം തടയുന്നതുപോലെ.
സശല്യഃ ക്ലിശ്യതേ പ്രാണൈര്വിശല്യോ വിനശിഷ്യതി । ഇതി മാമവിശച്ചിന്താ തസ്യ ശല്യാപകര്ഷണേ ॥൨-൬൩-
അമ്പ് ശരീരത്തിൽ കയറിയിരിക്കുമ്പോൾ ഞാൻ പ്രാണവേദന അനുഭവിക്കും; അമ്പ് എടുത്താൽ ഞാൻ മരിക്കും. നീ അമ്പ് എടുക്കാൻ തയ്യാറാകുമ്പോൾ എനിക്ക് ഇങ്ങനെ ആശങ്ക തോന്നി.
ദുഃഖിതസ്യ ച ദീനസ്യ മമ ശോകാതുരസ്യ ച । ലക്ഷ്യാമാസ ഹൃദയേ ചിന്താമ് മുനിസുത സ്തദാ ॥൨-൬൩-
ആ സന്യാസിയുടെ മകൻ ദു:ഖവും ദുർബലതയും ദു:ഖഭാരവും അനുഭവിച്ചുകൊണ്ട്, അപ്പോൾ എന്റെ ഹൃദയത്തിലെ ചിന്തകൾ മനസ്സിലാക്കി.
താമ്യമാനഃ സ മാമ് ദുഃഖാദുവാച പരമാര്തവത് । സീദമാനോ വിവൃത്താങ്ഗോ വേഷ്ടമാനോ ഗതഃ ക്ഷയമ് ॥൨-൬൩-
വേദനയിലും അത്യന്തം ദു:ഖത്തിലും ആ സന്യാസിയുടെ മകൻ എന്നോട് ആഴമായ വേദനയോടെ പറഞ്ഞു. അവൻ ശരീരം തളർന്ന്, വലിച്ചുമറിഞ്ഞ്, മരണത്തോട് അടുക്കുകയായിരുന്നു.
സമ്സ്തഭ്യ ധൈര്യേണ സ്ഥിരചിത്തോ ഭവാമ്യഹമ് । ബ്രഹ്മഹത്യാകൃതമ് പാപമ് ഹൃദയാദപനീയതാമ് ॥൨-൬൩-
രാജാവേ, ഞാൻ ധൈര്യത്തോടെ മനസ്സിനെ ഉറപ്പിക്കുന്നു. നീ ചെയ്ത ബ്രഹ്മഹത്യാപാപം ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് നീക്കം ചെയ്യണം.
ന ദ്വിജാതിര് അഹമ് രാജന് മാ ഭൂത് തേ മനസോ വ്യഥാ । ശൂദ്രായാമ് അസ്മി വൈശ്യേന ജാതഃ ജന പദ അധിപ ॥൨-൬൩-
രാജാവേ, ഞാൻ ബ്രാഹ്മണനല്ല. അതിനാൽ, നിന്റെ മനസ്സിൽ വിഷമം ഉണ്ടാകേണ്ട. ഞാൻ ഒരു ശൂദ്രസ്ത്രീക്കും വൈശ്യനുമാണ് ജനിച്ചത്, ദേശാധിപതിയേ.
ഇതി ഇവ വദതഃ കൃച്ച്രാത് ബാണ അഭിഹത മര്മണഃ । വിഘൂര്ണതോ വിചേഷ്ടസ്യ വേപമാചസ്യ ഭൂതലേ ॥൨-൬൩-
അമ്പ് പ്രാണസ്ഥാനത്ത് തട്ടി വേദനയോടെ, അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ, ഭൂമിയിൽ കിടന്ന് വിറയച്ചു, വലിച്ചുമറിഞ്ഞു.
തസ്യ തു ആനമ്യമാനസ്യ തമ് ബാണമ് അഹമ് ഉദ്ധരമ് । തസ്യ ത്വാനമ്യമാനസ്യ തമ് ബാണാമഹമുദ്ധരമ് ॥൨-൬൩-
അവൻ താഴേക്ക് കുനിഞ്ഞ് കിടക്കുമ്പോൾ, ഞാൻ അവന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് ആ അമ്പ് എടുത്തു.
ജല ആര്ദ്ര ഗാത്രമ് തു വിലപ്യ കൃച്ചാന് । മര്മ വ്രണമ് സമ്തതമ് ഉച്ചസന്തമ് । തതഃ സരയ്വാമ് തമ് അഹമ് ശയാനമ് । സമീക്ഷ്യ ഭദ്രേ സുഭൃശമ് വിഷണ്ണഃ ॥൨-൬൩-
ജലത്തിൽ മുഴുകിയ ശരീരത്തോടെ ദു:ഖത്തിൽ വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, ഹൃദയത്തിൽ തുടർച്ചയായി വേദന അനുഭവിച്ച്, ഞാൻ അവനെ സരയൂ നദിയുടെ തീരത്ത് കിടക്കുന്നതായി കണ്ടു, പ്രിയേ, അതീവ വിഷാദത്തോടെ.
thumb|ചതുഃഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ചതുഃഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാല്മീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ അറുപത്തിയൊന്നാം അധ്യായം കേൾക്കൂ.
വധമപ്രതിരൂപമ് തു മഹര്ഷേസ്തസ്യ രാഘവഃ । വിലപന്നേ വ ധര്മാത്മാ കൌസല്യാമ് പുന രബ്രവീത് ॥൨-൬൪-
ആ മഹർഷിയുടെ അന്യായമായ വധം ഓർത്ത് ദു:ഖത്തിൽ വിലപിച്ച രാഘവൻ, വീണ്ടും കൗസല്യയോട് പറഞ്ഞു.
തത് അജ്ഞാനാന് മഹത് പാപമ് കൃത്വാ സമ്കുലിത ഇന്ദ്രിയഃ । ഏകഃ തു അചിന്തയമ് ബുദ്ധ്യാ കഥമ് നു സുകൃതമ് ഭവേത് ॥൨-൬൪-
അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നുണ്ടായ വലിയ പാപം ചെയ്തതുകൊണ്ട്, എന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ആശയക്കുഴപ്പത്തിൽ ആയപ്പോൾ, ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്ക് ഇരുന്നു, ഇതിൽ നിന്നൊന്നും നല്ലത് എങ്ങനെയെങ്കിലും ഉണ്ടാകുമോ എന്ന് ആലോചിച്ചു.