നാനാദേശാദനുപ്രാപ്താഃ പുരുഷാഃ സ്ത്രീഗണാസ്തഥാ । അന്നപാനൈഃ സുവിഹിതാസ്തസ്മിന് യജ്ഞേ മഹാത്മനഃ ॥൧-൧൪-
നാനാദേശങ്ങളിൽ നിന്ന് വന്ന പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും ആ മഹാത്മാവിന്റെ യാഗത്തിൽ നല്ല ഭക്ഷണവും പാനീയവും ലഭിച്ചു.
അന്നം ഹി വിധിവത്സ്വാദു പ്രശംസന്തി ദ്വിജര്ഷഭാഃ । അഹോ തൃപ്താഃ സ്മ ഭദ്രം തേ ഇതി ശുശ്രാവ രാഘവഃ ॥൧-൧൪-
ശ്രേഷ്ഠനായ ദ്വിജന്മാർ അന്നം യഥാവിധി രുചികരമാണെന്ന് പ്രശംസിച്ചു; 'അഹോ, ഞങ്ങൾ തൃപ്തരായി, നിനക്ക് ക്ഷേമം നേരുന്നു' എന്നത് രാഘവൻ കേട്ടു.
സ്വലംകൃതാശ്ച പുരുഷാ ബ്രാഹ്മണാന് പര്യവേഷയന് । ഉപാസന്തേ ച താനന്യേ സുമൃഷ്ടമണികുണ്ഡലാഃ ॥൧-൧൪-
അലങ്കരിച്ച പുരുഷന്മാർ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ സേവിച്ചു; മറ്റുള്ളവർ നന്നായി മിനുക്കിയ മണിക്കുണ്ഡലങ്ങൾ ധരിച്ച് അവരെ പരിചരിച്ചു.
കര്മാന്തരേ തദാ വിപ്രാ ഹേതുവാദാന് ബഹൂനപി । പ്രാഹുഃ സുവാഗ്മിനോ ധീരാഃ പരസ്പരജിഗീഷയാ ॥൧-൧൪-
അവിടെ കര്മ്മങ്ങൾക്കിടയിൽ, ധീരരും വാഗ്മികളുമായ ബ്രാഹ്മണന്മാർ പരസ്പരം വിജയിക്കാനായി പലവിധ തർക്കങ്ങൾ നടത്തി.
ദിവസേ ദിവസേ തത്ര സംസ്തരേ കുശലാ ദ്വിജാഃ । സര്വകര്മാണി ചക്രുസ്തേ യഥാശാസ്ത്രം പ്രചോദിതാഃ ॥൧-൧൪-
ഓരോ ദിവസവും, യാഗശാലയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള ദ്വിജന്മാർ ശാസ്ത്രപ്രകാരം എല്ലാ കര്മ്മങ്ങളും നിർവഹിച്ചു.
നാഷഡങ്ഗവിദത്രാസീന്നാവ്രതോ നാബഹുശ്രുതഃ । സദസ്യാസ്തസ്യ വൈ രാജ്ഞോ നാവാദകുശലോ ദ്വിജഃ ॥൧-൧൪-
ആ രാജാവിന്റെ സദസ്സിൽ ആറംഗങ്ങൾ അറിയാത്തവരും, വ്രതം പാലിക്കാത്തവരും, കുറച്ച് പഠിച്ചവരും, വാദത്തിൽ പ്രാവീണ്യമില്ലാത്ത ബ്രാഹ്മണന്മാരും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.
പ്രാപ്തേ യൂപോച്ഛ്രയേ തസ്മിന് ഷഡ് ബൈല്വാഃ ഖാദിരാസ്തഥാ । താവന്തോ ബില്വസഹിതാഃ പര്ണിനശ്ച തഥാ പരേ ॥൧-൧൪-
യൂപങ്ങൾ ഉയർത്തിയപ്പോൾ, ആറു ബില്വവൃക്ഷത്തിലും, അതുപോലെ തന്നെ ഖാദിരവൃക്ഷത്തിലും, ബില്വക്കൊമ്പുകളും ഇലകുടഞ്ഞവയും ഉണ്ടാക്കി.
ശ്ലേഷ്മാതകമയോ ദിഷ്ടോ ദേവദാരുമയസ്തഥാ । ദ്വാവേവ തത്ര വിഹിതൌ ബാഹുവ്യസ്തപരിഗ്രഹൌ ॥൧-൧൪-
അവിടെ ഒരു യൂപം ശ്ലേഷ്മാതകമരത്തിൽ നിന്നുമാണ് നിർമ്മിച്ചത്, മറ്റൊന്ന് ദേവദാരുവിൽ നിന്നുമാണ്. ഈ രണ്ടും മാത്രം, കൈകൾ നീട്ടി പിടിക്കാൻ കഴിയുന്ന വിധത്തിൽ, സ്ഥാപിച്ചു.
കാരിതാഃ സര്വ ഏവൈതേ ശാസ്ത്രജ്ഞൈര്യജ്ഞകോവിദൈഃ । ശോഭാര്ഥം തസ്യ യജ്ഞസ്യ കാഞ്ചനാലംകൃതാ ഭവന് ॥൧-൧൪-
ശാസ്ത്രജ്ഞരും യജ്ഞവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരും ഇവയെല്ലാം നിർമ്മിച്ചു. യജ്ഞത്തിന്റെ ഭംഗിക്കായി അവയെ പൊന്നാൽ അലങ്കരിച്ചു.
ഏകവിംശതിയൂപാസ്തേ ഏകവിംശത്യരത്നയഃ । വാസോഭിരേകവിംശദ്ഭിരേകൈകം സമലംകൃതാഃ ॥൧-൧൪-
അവിടെ ഇരുപത്തൊന്ന് യൂപങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. ഓരോന്നിലും ഇരുപത്തൊന്ന് രത്നങ്ങൾ പതിപ്പിച്ചിരുന്നു. ഓരോന്നും ഇരുപത്തൊന്ന് വസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചിരുന്നു.
വിന്യസ്താ വിധിവത് സര്വേ ശില്പിഭിഃ സുകൃതാ ദൃഢാഃ । അഷ്ടാശ്രയഃ സര്വ ഏവ ശ്ലക്ഷ്ണരൂപസമന്വിതാഃ ॥൧-൧൪-
എല്ലാ യൂപങ്ങളും നന്നായി, ഉറപ്പുള്ളതായും, നിപുണരായ ശില്പികൾ നിർമിച്ച് വിധിപ്രകാരം സ്ഥാപിച്ചു. അവയെല്ലാം എട്ടു വശങ്ങളുള്ളവയും സുന്ദരമായ രൂപമുള്ളവയുമായിരുന്നു.
ആച്ഛാദിതാസ്തേ വാസോഭിഃ പുഷ്പൈര്ഗന്ധൈശ്ച പൂജിതാഃ । സപ്തര്ഷയോ ദീപ്തിമന്തോ വിരാജന്തേ യഥാ ദിവി ॥൧-൧൪-
അവയെല്ലാം വസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് മൂടി, പുഷ്പങ്ങളും സുഗന്ധങ്ങളും അർപ്പിച്ച് പൂജിച്ചു. ആ യൂപങ്ങൾ ആകാശത്തിലെ ദീപ്തിയുള്ള സപ്തർഷിമാരെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു.
ഇഷ്ടകാശ്ച യഥാന്യായം കാരിതാശ്ച പ്രമാണതഃ । ചിതോഽഗ്നിര്ബ്രാഹ്മണൈസ്തത്ര കുശലൈഃ ശുല്ബകര്മണി ॥൧-൧൪-
ഇഷ്ടികകൾ ശരിയായ അളവിലും വിധിപ്രകാരം നിർമ്മിച്ചു. അവിടെ അഗ്നികുണ്ഡം അർപ്പിക്കാൻ ശില്പകലയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള ബ്രാഹ്മണന്മാർ അഗ്നി ചിതച്ചു.
സ ചിത്യോ രാജസിംഹസ്യ സംചിതഃ കുശലൈര്ദ്വിജൈഃ । ഗരുഡോ രുക്മപക്ഷോ വൈ ത്രിഗുണോഽഷ്ടാദശാത്മകഃ ॥൧-൧൪-
ആ രാജസിംഹനായ ദശരഥന്റെ അഗ്നികുണ്ഡം പണ്ഡിതരായ ബ്രാഹ്മണന്മാർ നിർമ്മിച്ചു. അതിന് പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള ചിറകുകളുള്ള ഒരു ഗരുഡൻ രൂപവും, മൂന്നു നിലകളും, പതിനെട്ട് ഭാഗങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു.
നിയുക്താസ്തത്ര പശവസ്തത്തദുദ്ദിശ്യ ദൈവതമ് । ഉരഗാഃ പക്ഷിണശ്ചൈവ യഥാശാസ്ത്രം പ്രചോദിതാഃ ॥൧-൧൪-
അവിടെ ഓരോ ദേവതയ്ക്കും വേണ്ടിയുള്ള മൃഗങ്ങൾ നിയമിച്ചു. പാമ്പുകളും പക്ഷികളും ശാസ്ത്രപ്രകാരമുള്ള വിധിയിൽ അർപ്പിച്ചു.
ശാമിത്രേ തു ഹയസ്തത്ര തഥാ ജലചരാശ്ച യേ । ഋഷിഭിഃ സര്വമേവൈതന്നിയുക്തം ശാസ്ത്രതസ്തദാ ॥൧-൧൪-
അവിടെ ഒരു കുതിരയും ജലജീവികളും അതത് ദേവതകൾക്ക് വേണ്ടിയുള്ളവയായി, അതു സമയത്ത്, ഋഷിമാർ ശാസ്ത്രപ്രകാരം നിയമിച്ചു.
പശൂനാം ത്രിശതം തത്ര യൂപേഷു നിയതം തദാ । അശ്വരത്നോത്തമം തത്ര രാജ്ഞോ ദശരഥസ്യ ഹ ॥൧-൧൪-
അവിടെ മൂവായിരം മൃഗങ്ങൾ യൂപങ്ങളിൽ കെട്ടി. രാജാവ് ദശരഥനു വേണ്ടി ഏറ്റവും ഉത്തമമായ കുതിരയും അർപ്പിച്ചു.
കൌസല്യാ തം ഹയം തത്ര പരിചര്യ സമന്തതഃ । കൃപാണൈര്വിസസാരൈനം ത്രിഭിഃ പരമയാ മുദാ ॥൧-൧൪-
അവിടെ കൌസല്യാ ആ കുതിരയെ എല്ലാതരത്തിലും പരിചരിച്ചു. അവൾ അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ മൂന്നു കത്തികൾ കൊണ്ട് അതിനെ വിട്ടയച്ചു.
പതത്രിണാ തദാ സാര്ധം സുസ്ഥിതേന ച ചേതസാ । അവസദ് രജനീമേകാം കൌസല്യാ ധര്മകാമ്യയാ ॥൧-൧൪-
മനസ്സിൽ സ്ഥിരതയോടെ, ആ പക്ഷിയോടൊപ്പം, ധർമ്മം പ്രാപിക്കാനാഗ്രഹിച്ച്, കൌസല്യാ ഒരു രാത്രി മുഴുവൻ അവിടെ തങ്ങി.
ഹോതാധ്വര്യുസ്തഥോദ്ഗാതാ ഹസ്തേന സമയോജയന് । മഹിഷ്യാ പരിവൃത്ത്യാഥ വാവാതാമപരാം തഥാ ॥൧-൧൪-
ഹോതൃ, അധ്വര്യു, ഉദ്ഗാതൃ എന്നിവർ രാജ്ഞിയുടെ ഭാര്യമാരെ കൈകൊണ്ട് ചേർത്തു, പിന്നെ മറ്റൊരാളെ ചുറ്റി കൊണ്ടുപോയി.
പതത്രിണസ്തസ്യ വപാമുദ്ധൃത്യ നിയതേന്ദ്രിയഃ । ഋത്വിക്പരമസമ്പന്നഃ ശ്രപയാമാസ ശാസ്ത്രതഃ ॥൧-൧൪-
പക്ഷിയുടെ കൊഴുപ്പ് എടുത്ത്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ച, ഉന്നതമായ യോഗ്യതയുള്ള യജ്ഞികൻ, ശാസ്ത്രാനുസൃതമായി അഗ്നിയിൽ അർപ്പിച്ചു.
ധൂമഗന്ധം വപായാസ്തു ജിഘ്രതി സ്മ നരാധിപഃ । യഥാകാലം യഥാന്യായം നിര്ണുദന് പാപമാത്മനഃ ॥൧-൧൪-
അപ്പോൾ രാജാവ്, കൊഴുപ്പിന്റെ ധൂമഗന്ധം ശരിയായ സമയത്തും വിധിപ്രകാരം ശ്വസിച്ചു, പാപം അകറ്റി.
ഹയസ്യ യാനി ചാങ്ഗാനി താനി സര്വാണി ബ്രാഹ്മണാഃ । അഗ്നൌ പ്രാസ്യന്തി വിധിവത് സമസ്താഃ ഷോഡശര്ത്വിജഃ ॥൧-൧൪-
ആ കുതിരയുടെ എല്ലാ അവയവങ്ങളും പതിനാറു യജ്ഞികന്മാർ നിയമപ്രകാരം അഗ്നിയിൽ അർപ്പിച്ചു.
പ്ലക്ഷശാഖാസു യജ്ഞാനാമന്യേഷാം ക്രിയതേ ഹവിഃ । അശ്വമേധസ്യ ചൈകസ്യ വൈതസോ ഭാഗ ഇഷ്യതേ ॥൧-൧൪-
മറ്റ് യജ്ഞങ്ങളിൽ ഹോമം പ്ലക്ഷവൃക്ഷത്തിന്റെ ശാഖകളിൽ അർപ്പിക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ അശ്വമേധയജ്ഞത്തിന് വെട്ടിലുണ്ടാക്കിയ പാത്രം ഉപയോഗിക്കണം.
ത്ര്യഹോഽശ്വമേധഃ സംഖ്യാതഃ കല്പസൂത്രേണ ബ്രാഹ്മണൈഃ । ചതുഷ്ടോമമഹസ്തസ്യ പ്രഥമം പരികല്പിതമ് ॥൧-൧൪-
അശ്വമേധം മൂന്നു ദിവസം നീളുന്ന യജ്ഞമാണെന്ന് ബ്രാഹ്മണർ കല്പസൂത്രത്തിൽ വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. അതിന്റെ ആദ്യഘട്ടം ചതുർഷ്ടോമയാഗമായി ക്രമീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്.
ഉക്ഥ്യം ദ്വിതീയം സംഖ്യാതമതിരാത്രം തഥോത്തരമ് । കാരിതാസ്തത്ര ബഹവോ വിഹിതാഃ ശാസ്ത്രദര്ശനാത് ॥൧-൧൪-
അവിടെ രണ്ടാം ഉക്ത്യം, എണ്ണപ്പെട്ട അതിരാത്രം, പിന്നെ അനുസരിച്ച മറ്റു ചടങ്ങുകളും, ശാസ്ത്രങ്ങൾ നിർദ്ദേശിച്ചതുപോലെ, അനേകം പൂർത്തിയാക്കി.
ജ്യോതിഷ്ടോമായുഷീ ചൈവമതിരാത്രൌ ച നിര്മിതൌ । അഭിജിദ്വിശ്വജിച്ചൈവമാപ്തോര്യാമൌ മഹാക്രതുഃ ॥൧-൧൪-
ജ്യോതിഷ്ടോമം, ആയുഷീ, അതിരാത്രം എന്നിവയും, അങ്ങനെ തന്നെ അഭിജിത്, വിശ്വജിത്, ആപ്തോര്യാമം, മഹായജ്ഞം എന്നിവയും നടന്നു.
പ്രാചീം ഹോത്രേ ദദൌ രാജാ ദിശം സ്വകുലവര്ധനഃ । അധ്വര്യവേ പ്രതീചീം തു ബ്രഹ്മണേ ദക്ഷിണാം ദിശമ് ॥൧-൧൪-
തന്റെ വംശത്തെ വളർത്തിയ രാജാവ് ഹോത്രുവിന് കിഴക്കേ ദിശയും, അധ്വര്യുവിന് പടിഞ്ഞാറേ ദിശയും, ബ്രാഹ്മണനു തെക്കേ ദിശയും നൽകി.
ഉദ്ഗാത്രേ തു തഥോദീചീം ദക്ഷിണൈഷാ വിനിര്മിതാ । അശ്വമേധേ മഹായജ്ഞേ സ്വയമ്ഭൂവിഹിതേ പുരാ ॥൧-൧൪-
ഉദ്ഗാത്രുവിന് അങ്ങനെ തന്നെ വടക്കേ ദിശയും നൽകി; പുരാതനകാലത്ത് സ്വയംഭുവു നിർദ്ദേശിച്ച അശ്വമേധ മഹായജ്ഞത്തിൽ ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ് ദാനം ചെയ്യേണ്ടത്.
ക്രതും സമാപ്യ തു തദാ ന്യായതഃ പുരുഷര്ഷഭഃ । ഋത്വിഗ്ഭ്യോ ഹി ദദൌ രാജാ ധരാം താം കുലവര്ധനഃ ॥൧-൧൪-
അങ്ങനെ യജ്ഞം ശരിയായി പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം, പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ രാജാവ് ആ ഭൂമി രുത്വിജുകൾക്ക് നൽകി.