പ്രസീദ ശിരസാ യാചേ ഭൂമൌ നിതതിതാ അസ്മി തേ । യാചിതാ അസ്മി ഹതാ ദേവ ഹന്തവ്യാ അഹമ് ന ഹി ത്വയാ ॥൨-൬൨-
ദയവായി ക്ഷമിക്കണം, ഞാൻ തലകുനിഞ്ഞ് നിലത്ത് വീണു നിന്നോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു. ദേവാ, നിന്റെ വാക്കുകൾകൊണ്ട് ഞാൻ ഇതിനകം തകർന്നുപോയി, ഇനി എന്നെ കൊല്ലരുത്.
ന ഏഷാ ഹി സാ സ്ത്രീ ഭവതി ശ്ലാഘനീയേന ധീമതാ । ഉഭയോഃ ലോകയോഃ വീര പത്യാ യാ സമ്പ്രസാദ്യതേ ॥൨-൬൨-
ധീരനായവനേ, ഇരു ലോകത്തും ഭർത്താവിനോട് ഇങ്ങനെ അപേക്ഷിക്കേണ്ടി വരുന്ന സ്ത്രീയെ പ്രശംസിക്കാൻ കഴിയില്ല.
ജാനാമി ധര്മമ് ധര്മജ്ഞ ത്വാമ് ജാനേ സത്യവാദിനമ് । പുത്ര ശോക ആര്തയാ തത് തു മയാ കിമ് അപി ഭാഷിതമ് ॥൨-൬൨-
ഞാൻ ധർമ്മം അറിയുന്നവളാണ്, നീയും സത്യം പറയുന്നവനാണെന്ന് അറിയാം. എങ്കിലും മകനോടുള്ള ദു:ഖത്തിൽ ഞാൻ എന്തോ അനാവശ്യമായി പറഞ്ഞു പോയി.
ശോകോ നാശയതേ ധൈര്യമ് ശോകോ നാശയതേ ശ്രുതമ് । ശോകോ നാശയതേ സര്വമ് ന അസ്തി ശോക സമഃ രിപുഃ ॥൨-൬൨-
ദു:ഖം ധൈര്യവും അറിവും എല്ലാം നശിപ്പിക്കുന്നു. ദു:ഖം പോലെ വലിയ ശത്രു വേറൊന്നുമില്ല.
ശക്യമ് ആപതിതഃ സോഢുമ് പ്രഹരഃ രിപു ഹസ്തതഃ । സോഢുമ് ആപതിതഃ ശോകഃ സുസൂക്ഷ്മഃ അപി ന ശക്യതേ ॥൨-൬൨-
വൈരിയുടെ കൈയിൽ നിന്ന് വരുന്ന അടിയേറ്റു സഹിക്കാൻ കഴിയാം, പക്ഷേ ഹൃദയത്തിൽ പടർന്ന ദു:ഖം, അതു ചെറിയതായാലും, സഹിക്കാൻ കഴിയില്ല.
ദര്മജ്ഞാഃ ശ്രുതിമന്തോഽപി ചിന്നധര്മാര്ഥസമ്ശയാഃ । യതയോ വീര മുഹ്യന്തി ശോകസമ്മൂഢചേതസഃ ॥൨-൬൨-
ധർമ്മം അറിയുന്നവരും അറിവുള്ളവരും പോലും, മനസ്സ് ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങുമ്പോൾ, ധർമ്മവും അർത്ഥവും സംബന്ധിച്ച സംശയങ്ങളിൽ അകപ്പെടുന്നു.
വന വാസായ രാമസ്യ പന്ച രാത്രഃ അദ്യ ഗണ്യതേ । യഃ ശോക ഹത ഹര്ഷായാഃ പന്ച വര്ഷ ഉപമഃ മമ ॥൨-൬൨-
ഇന്ന് രാമൻ കാട്ടിൽ പോയി അഞ്ചാം രാത്രി ആണു. ദു:ഖത്തിൽ സന്തോഷം നഷ്ടമായ എനിക്ക് ഈ അഞ്ച് രാത്രികൾ അഞ്ചു വർഷം പോലെ തോന്നുന്നു.
തമ് ഹി ചിന്തയമാനായാഃ ശോകോ അയമ് ഹൃദി വര്ധതേ । അദീനാമ് ഇവ വേഗേന സമുദ്ര സലിലമ് മഹത് ॥൨-൬൨-
അവനെ ഓർത്തിരിക്കുമ്പോൾ, എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഈ ദു:ഖം വളരുന്നു. ആശ്രയം ഇല്ലാത്തവർക്കു സമുദ്രത്തിലെ വലിയ വെള്ളംപോലെയാണ് ഈ ദു:ഖം.
ഏവമ് ഹി കഥയന്ത്യാഃ തു കൌസല്യായാഃ ശുഭമ് വചഃ । മന്ദ രശ്മിര് അഭൂത് സുര്യോ രജനീ ച അഭ്യവര്തത ॥൨-൬൨-
ഇങ്ങനെ കൗസല്യ ദയയും ശുഭമായ വാക്കുകളും പറയുമ്പോൾ, സൂര്യന്റെ പ്രകാശം മങ്ങി, രാത്രി അടുത്തു.
തഥ പ്രഹ്ലാദിതഃ വാക്യൈഃ ദേവ്യാ കൌസല്യയാ നൃപഃ । ശോകേന ച സമാക്രാന്തഃ നിദ്രായാ വശമ് ഏയിവാന് ॥൨-൬൨-
അങ്ങനെ, ദേവി കൗസല്യയുടെ വാക്കുകൾ രാജാവിനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചെങ്കിലും, ദു:ഖം അവനെ കീഴടക്കി, ഉറക്കം അവനെ പിടിച്ചു.
thumb|ത്രിഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ത്രിഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ്-വാൽമീകിരാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ അറുപത്തിമൂന്നാം സർഗം കേൾക്കൂ.
പ്രതിബുദ്ധോ മുഹുര് തേന ശോക ഉപഹത ചേതനഃ । അഥ രാജാ ദശരഥഃ സ ചിന്താമ് അഭ്യപദ്യത ॥൨-൬൩-
പലതവണ ഉണർന്നിട്ടും, മനസ്സിൽ ദു:ഖം നിറഞ്ഞ രാജാവ് ദശരഥൻ വീണ്ടും ആലോചനയിൽ മുങ്ങി.
രാമ ലക്ഷ്മണയോഃ ചൈവ വിവാസാത് വാസവ ഉപമമ് । ആവിവേശ ഉപസര്ഗഃ തമ് തമഃ സൂര്യമ് ഇവ ആസുരമ് ॥൨-൬൩-
രാമനും ലക്ഷ്മണനും വനം വിട്ടുപോകുമ്പോൾ, ഇന്ദ്രനു തുല്യമായൊരു ദുരന്തം നഗരത്തിലേക്ക് കടന്നു വന്നു; അസുരന്മാർ സൂര്യനെ മറയ്ക്കുന്നപോലെ, ആ അന്ധകാരം എല്ലാവരെയും ആവൃതമാക്കി.
സഭാര്യേ നിര്ഗതേ രാമേ കൌസല്യാമ് കോസലേശ്വരഃ । വിവക്ഷുരസിതാപാങ്ഗാമ് സ്മൃവാ ദുഷ്കൃതമാത്മനഃ ॥൨-൬൩-
ഭാര്യയോടൊപ്പം രാമൻ പുറപ്പെട്ടതോടെ, കോസലരാജാവ് കന്യകയായ കൌസല്യയോട് സംസാരിക്കാൻ ഉദ്ദേശിച്ച്, തന്റെ പാപം ഓർമ്മിച്ചു.
സ രാജാ രജനീമ് ഷഷ്ഠീമ് രാമേ പ്രവ്രജിതേ വനമ് । അര്ധ രാത്രേ ദശരഥഃ സമ്സ്മരന് ദുഷ്കൃതമ് കൃതമ് ॥൨-൬൩-
രാമൻ വനത്തിലേക്ക് പോയശേഷം, ആ രാജാവ് ആറാം രാത്രി പകുതിയിൽ, ചെയ്ത പാപം ഓർത്തുകൊണ്ട്, അത്രയും സമയം കഠിനമായി കഷ്ടപ്പെട്ടു.
സ രാജാ പുത്രശോകാര്തഃ സ്മരന് ദുഷ്കൃതമാത്മനഃ । കൌസല്യാമ് പുത്ര ശോക ആര്താമ് ഇദമ് വചനമ് അബ്രവീത് ॥൨-൬൩-
മകനോടുള്ള ദുഃഖത്തിൽ വിങ്ങുന്ന രാജാവ്, തന്റെ പാപങ്ങൾ ഓർത്ത്, മകനോടുള്ള ദുഃഖത്തിൽ ആഴമായ കൌസല്യയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
യദ് ആചരതി കല്യാണി ശുഭമ് വാ യദി വാ അശുഭമ് । തത് ഏവ ലഭതേ ഭദ്രേ കര്താ കര്മജമ് ആത്മനഃ ॥൨-൬൩-
എന്ത് നല്ലതോ, എന്ത് ദുഷ്ടമായതോ ചെയ്യുകയാണോ, അതിന്റെ ഫലം തന്നെ മനുഷ്യൻ അനുഭവിക്കേണ്ടി വരും, ഭദ്രേ.
ഗുരു ലാഘവമ് അര്ഥാനാമ് ആരമ്ഭേ കര്മണാമ് ഫലമ് । ദോഷമ് വാ യോ ന ജാനാതി സ ബാലൈതി ഹ ഉച്യതേ ॥൨-൬൩-
സമ്പത്തിന്റെ ഭാരവും ലഘുവും, പ്രവർത്തിയുടെ ഫലവും ദോഷവും അറിയാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവനെയാണ് ബാലൻ എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
കശ്ചിത് ആമ്ര വണമ് ചിത്ത്വാ പലാശാമഃ ച നിഷിന്ചതി । പുഷ്പമ് ദൃഷ്ട്വാ ഫലേ ഗൃധ്നുഃ സ ശോചതി ഫല ആഗമേ ॥൨-൬൩-
ആർക്കോ ആമ്പൽതോട്ടം വെട്ടി, പലയാശമരങ്ങൾ നനച്ചിരിക്കുന്നു; പൂക്കൾ കണ്ടു ഫലത്തിനായി ആഗ്രഹിച്ചവൻ, ഫലകാലത്ത് ദുഃഖിക്കുന്നു.
അവിജ്ഞായ ഫലമ് യോ ഹി കര്മ ത്വേവാനുധാവതി । സ ശോചേത്ഫലവേLആയാമ് യഥാ കിമ്ശുകസേചകഃ ॥൨-൬൩-
ഫലം അറിയാതെ പ്രവർത്തിയെ പിന്തുടരുന്നവൻ, ഫലകാലത്ത് കിംശുകമരത്തെ നനയ്ക്കുന്നവനെപ്പോലെ ദുഃഖിക്കും.
സോ അഹമ് ആമ്ര വണമ് ചിത്ത്വാ പലാശാമഃ ച ന്യഷേചയമ് । രാമമ് ഫല ആഗമേ ത്യക്ത്വാ പശ്ചാത് ശോചാമി ദുര്മതിഃ ॥൨-൬൩-
ഞാനും ആമ്പൽതോട്ടം വെട്ടി, പലയാശമരങ്ങൾ നനച്ചു; ഫലകാലത്ത് രാമനെ ഉപേക്ഷിച്ച്, ഇപ്പോൾ അജ്ഞാനത്തിൽ ഞാൻ ദുഃഖിക്കുന്നു.
ലബ്ധ ശബ്ദേന കൌസല്യേ കുമാരേണ ധനുഷ്മതാ । കുമാരഃ ശബ്ദ വേധീ ഇതി മയാ പാപമ് ഇദമ് കൃതമ് ॥൨-൬൩-
ശബ്ദം കേട്ടുകൊണ്ട്, വില്ലുമായ രാജകുമാരൻ എന്നെപ്പോലെ, 'ശബ്ദം കേട്ട് വെടിയ്ക്കുന്നവൻ' എന്ന് കരുതി ഞാൻ ഈ പാപം ചെയ്തു.
തത് ഇദമ് മേ അനുസമ്പ്രാപ്തമ് ദേവി ദുഹ്ഖമ് സ്വയമ് കൃതമ് । സമ്മോഹാത് ഇഹ ബാലേന യഥാ സ്യാത് ഭക്ഷിതമ് വിഷമ് ॥൨-൬൩-
അതുകൊണ്ട്, ദേവി, ഈ ദുഃഖം എന്റെ തന്നെ പ്രവൃത്തിയിൽ നിന്നാണ് വന്നത്; ബാലൻ അജ്ഞാനത്തിൽ വിഷം കഴിക്കുന്നതുപോലെയാണ് ഇത് സംഭവിച്ചത്.
യഥാന്യഃ പുരുഷഃ കശ്ചിത്പലാശൈര്മോഓഹിതോ ഭവേത് । ഏവമ് മമ അപി അവിജ്ഞാതമ് ശബ്ദ വേധ്യമയമ് ഫലമ് ॥൨-൬൩-
പലാശമരങ്ങൾ കാണുമ്പോൾ മറ്റൊരാൾ മയങ്ങുന്നപോലെ, എനിക്ക് ശബ്ദം കേട്ട് വെടിയ്ക്കുന്നതിന്റെ ഫലം അറിയാതെ തന്നെ നേരിട്ടു.
ദേവ്യ് അനൂഢാ ത്വമ് അഭവോ യുവ രാജോ ഭവാമ്യ് അഹമ് । തതഃ പ്രാവൃഡ് അനുപ്രാപ്താ മദ കാമ വിവര്ധിനീ ॥൨-൬൩-
ദേവി, നീ അപ്പോൾ വിവാഹം കഴിക്കാത്തവളായിരുന്നു, ഞാൻ രാജാവായി; പിന്നെ മഴക്കാലം വന്നു, ആ ആഗ്രഹങ്ങൾ കൂടുതൽ വർദ്ധിച്ചു.
ഉപാസ്യഹി രസാന് ഭൌമാമ്സ് തപ്ത്വാ ച ജഗദ് അമ്ശുഭിഃ । പരേത ആചരിതാമ് ഭീമാമ് രവിര് ആവിശതേ ദിശമ് ॥൨-൬൩-
ഭൂമിയിലെ ആനന്ദങ്ങൾ അനുഭവിച്ച്, തന്റെ കിരണങ്ങൾകൊണ്ട് ലോകം ചൂടാക്കി, സൂര്യൻ മറ്റൊരു ദിക്കിലേക്ക് കടക്കുന്നു, മരിച്ചവരുടെ വഴി പിന്തുടരുന്നവനെപ്പോലെ.
ഉഷ്ണമ് അന്തര് ദധേ സദ്യഃ സ്നിഗ്ധാ ദദൃശിരേ ഘനാഃ । തതഃ ജഹൃഷിരേ സര്വേ ഭേക സാരന്ഗ ബര്ഹിണഃ ॥൨-൬൩-
ഉടൻ തന്നെ ചൂട് അകത്തിരുത്തി, മേഘങ്ങൾ തിളക്കത്തോടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അതോടെ എല്ലാ തവളകളും കുരുവികളും മയിൽപക്ഷികളും സന്തോഷിച്ചു.
ക്ലിന്നപക്ഷോത്തരാഃ സ്നാതാഃ കൃച്ച്രാദിവ വതത്രിണഃ । വൃഷ്ടിവാതാവധൂതാഗ്രാന് പാദപാനഭിപേദിരേ ॥൨-൬൩-
ചിറകുകൾ നനഞ്ഞ് ഉയർത്തിയ പക്ഷികൾ, കഷ്ടമായി കുളിച്ചവരെപ്പോലെ, മഴയും കാറ്റും കൊണ്ട് ഇളകിയവ, മരങ്ങളിലേക്ക് കൂട്ടമായി ചേർന്നു.
പതിതേന അമ്ഭസാ ചന്നഃ പതമാനേന ച അസകൃത് । ആബഭൌ മത്ത സാരന്ഗഃ തോയ രാശിര് ഇവ അചലഃ ॥൨-൬൩-
തുടർച്ചയായി വീഴുന്ന വെള്ളത്തിൽ മൂടപ്പെട്ട, മദംപിടിച്ച കുരുവികൾ വെള്ളം നിറഞ്ഞ ഒരു പർവതത്തെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു.
പാണ്ഡുരാരുണവര്ണാനി സ്രോഓതാമ്സി വിമലാന്യപി । സുസ്രുവുര്ഗിരിധാതുഭ്യഃ സഭസ്മാനി ഭുജങ്ഗവത് ॥൨-൬൩-
പാണ്ടുരവും ചുവപ്പും കലർന്ന, ശുദ്ധമായ വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങൾ, പർവതങ്ങളിൽ നിന്ന് ചോരുന്നു; ചാരമുള്ള പാതകളിലൂടെ, പാമ്പുകളെപ്പോലെ.