ചിന്തയിത്വാ സ ച നൃപോ മുമോഹ വ്യാകുലേന്ദ്രിയഃ । അഥ ദീര്ഘേണ കാലേന സമ്ജ്ഞാമാപ പരതപഃ ॥൨-൬൨-
അവൻ ആലോചിച്ചു, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അശാന്തമായി, രാജാവ് അവശനായി വീണു; പിന്നെ ദീർഘസമയത്തിന് ശേഷം, ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നവൻ ബോധം വീണ്ടെടുത്തു.
സ സമ്ജ്ഞാഅമുപലബ്യൈവ ദീര്ഘമുഷ്ണമ് ച നിഃസസന് । കൌസല്യാമ് പാര്ശ്വതോ ദൃഷ്ട്വാ തതശ്ചിന്താമുപാഗമത് ॥൨-൬൨-
ബോധം വീണ്ടെടുത്ത രാജാവ് ദീർഘമായി ചൂടോടെ ഉശിരെടുത്തു; തന്റെ പക്കൽ കൗസല്യയെ കണ്ടപ്പോൾ, വീണ്ടും ആലോചനയിൽ മുങ്ങി.
തസ്യ ചിന്തയമാനസ്യ പ്രത്യഭാത് കര്മ ദുഷ്കൃതമ് । യദ് അനേന കൃതമ് പൂര്വമ് അജ്ഞാനാത് ശബ്ദ വേധിനാ ॥൨-൬൨-
അവൻ ആലോചിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, പഴയകാലത്ത് ശബ്ദം കേട്ട് അമ്പയിട്ടു ചെയ്ത അജ്ഞാനപരമായ പാപം മനസ്സിൽ തെളിഞ്ഞു.
അമനാഃ തേന ശോകേന രാമ ശോകേന ച പ്രഭുഃ । ദ്വാഭ്യാമപി മഹാരാജഃ ശോകാബ്യാമഭിതപ്യതോ ॥൨-൬൨-
ആ ദു:ഖവും രാമനോടുള്ള ദു:ഖവും ചേർന്ന്, രാജാവിന്റെ മനസ്സ് ഇരട്ടിയാകുന്ന വേദനയിൽ പെടുകയായിരുന്നു.
ദഹ്യമാനഃ തു ശോകാഭ്യാമ് കൌസല്യാമ് ആഹ ഭൂ പതിഃ । വേപമാനോഽഞ്ജലിമ് കൃത്വാ പ്രസാദര്തമവാങ്മുഖഃ ॥൨-൬൨-
വേദനയിലും ദു:ഖത്തിലും കത്തുന്ന ഭൂമിയുടെ രാജാവ് വിറയുന്ന കൈകൾ കൂപ്പി, മുഖം താഴ്ത്തി, കൗസല്യയോട് ക്ഷമയോടെയും വിനയത്തോടെയും പറഞ്ഞു.
പ്രസാദയേ ത്വാമ് കൌസല്യേ രചിതഃ അയമ് മയാ അന്ജലിഃ । വത്സലാ ച ആനൃശമ്സാ ച ത്വമ് ഹി നിത്യമ് പരേഷ്വ് അപി ॥൨-൬൨-
കൗസല്യേ, ഞാൻ ഈ കൂപ്പിയ കൈകളോടെ നിന്നോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു. നീ എപ്പോഴും കരുണയും സ്നേഹവും നിറഞ്ഞവളാണ്, മറ്റുള്ളവരോടും ദയയുള്ളവളാണ്.
ഭര്താ തു ഖലു നാരീണാമ് ഗുണവാന് നിര്ഗുണോ അപി വാ । ധര്മമ് വിമൃശമാനാനാമ് പ്രത്യക്ഷമ് ദേവി ദൈവതമ് ॥൨-൬൨-
സ്ത്രീകൾക്കു ഭർത്താവ്, ഗുണമുള്ളവനോ ഇല്ലാത്തവനോ എന്നതല്ല, ധർമ്മം ആലോചിക്കുന്നവർക്ക് ഈ ലോകത്ത് ദൈവം പോലെയാണ്.
സാ ത്വമ് ധര്മ പരാ നിത്യമ് ദൃഷ്ട ലോക പര അവര । ന അര്ഹസേ വിപ്രിയമ് വക്തുമ് ദുഹ്ഖിതാ അപി സുദുഹ്ഖിതമ് ॥൨-൬൨-
നീ എപ്പോഴും ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചവളാണ്, ലോകത്തിന്റെ നല്ലതും ചീത്തയും കണ്ടവളാണ്. നീ ദു:ഖിതയായാലും അതിലും കൂടുതൽ ദു:ഖം അനുഭവിക്കുന്നവനോട് കഠിനമായി സംസാരിക്കരുത്.
തത് വാക്യമ് കരുണമ് രാജ്ഞഃ ശ്രുത്വാ ദീനസ്യ ഭാഷിതമ് । കൌസല്യാ വ്യസൃജദ് ബാഷ്പമ് പ്രണാലീ ഇവ നവ ഉദകമ് ॥൨-൬൨-
രാജാവിന്റെ ദയയും ദു:ഖവും നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, കൗസല്യയുടെ കണ്ണുനീർ പുതുതായി ഒഴുകുന്ന വെള്ളം പോലെ ഒഴുകി.
സ മൂദ്ര്ഹ്നി ബദ്ധ്വാ രുദതീ രാജ്ഞഃ പദ്മമ് ഇവ അന്ജലിമ് । സമ്ഭ്രമാത് അബ്രവീത് ത്രസ്താ ത്വരമാണ അക്ഷരമ് വചഃ ॥൨-൬൨-
കൗസല്യ, തലയിൽ കൂപ്പിയ കൈകൾ കമലപുഷ്പംപോലെ ചേർത്തു, കരയുകയും ഭയത്തിലും വേഗത്തിലും വിറയുന്ന വാക്കുകൾ രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു.
പ്രസീദ ശിരസാ യാചേ ഭൂമൌ നിതതിതാ അസ്മി തേ । യാചിതാ അസ്മി ഹതാ ദേവ ഹന്തവ്യാ അഹമ് ന ഹി ത്വയാ ॥൨-൬൨-
ദയവായി ക്ഷമിക്കണം, ഞാൻ തലകുനിഞ്ഞ് നിലത്ത് വീണു നിന്നോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു. ദേവാ, നിന്റെ വാക്കുകൾകൊണ്ട് ഞാൻ ഇതിനകം തകർന്നുപോയി, ഇനി എന്നെ കൊല്ലരുത്.
ന ഏഷാ ഹി സാ സ്ത്രീ ഭവതി ശ്ലാഘനീയേന ധീമതാ । ഉഭയോഃ ലോകയോഃ വീര പത്യാ യാ സമ്പ്രസാദ്യതേ ॥൨-൬൨-
ധീരനായവനേ, ഇരു ലോകത്തും ഭർത്താവിനോട് ഇങ്ങനെ അപേക്ഷിക്കേണ്ടി വരുന്ന സ്ത്രീയെ പ്രശംസിക്കാൻ കഴിയില്ല.
ജാനാമി ധര്മമ് ധര്മജ്ഞ ത്വാമ് ജാനേ സത്യവാദിനമ് । പുത്ര ശോക ആര്തയാ തത് തു മയാ കിമ് അപി ഭാഷിതമ് ॥൨-൬൨-
ഞാൻ ധർമ്മം അറിയുന്നവളാണ്, നീയും സത്യം പറയുന്നവനാണെന്ന് അറിയാം. എങ്കിലും മകനോടുള്ള ദു:ഖത്തിൽ ഞാൻ എന്തോ അനാവശ്യമായി പറഞ്ഞു പോയി.
ശോകോ നാശയതേ ധൈര്യമ് ശോകോ നാശയതേ ശ്രുതമ് । ശോകോ നാശയതേ സര്വമ് ന അസ്തി ശോക സമഃ രിപുഃ ॥൨-൬൨-
ദു:ഖം ധൈര്യവും അറിവും എല്ലാം നശിപ്പിക്കുന്നു. ദു:ഖം പോലെ വലിയ ശത്രു വേറൊന്നുമില്ല.
ശക്യമ് ആപതിതഃ സോഢുമ് പ്രഹരഃ രിപു ഹസ്തതഃ । സോഢുമ് ആപതിതഃ ശോകഃ സുസൂക്ഷ്മഃ അപി ന ശക്യതേ ॥൨-൬൨-
വൈരിയുടെ കൈയിൽ നിന്ന് വരുന്ന അടിയേറ്റു സഹിക്കാൻ കഴിയാം, പക്ഷേ ഹൃദയത്തിൽ പടർന്ന ദു:ഖം, അതു ചെറിയതായാലും, സഹിക്കാൻ കഴിയില്ല.
ദര്മജ്ഞാഃ ശ്രുതിമന്തോഽപി ചിന്നധര്മാര്ഥസമ്ശയാഃ । യതയോ വീര മുഹ്യന്തി ശോകസമ്മൂഢചേതസഃ ॥൨-൬൨-
ധർമ്മം അറിയുന്നവരും അറിവുള്ളവരും പോലും, മനസ്സ് ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങുമ്പോൾ, ധർമ്മവും അർത്ഥവും സംബന്ധിച്ച സംശയങ്ങളിൽ അകപ്പെടുന്നു.
വന വാസായ രാമസ്യ പന്ച രാത്രഃ അദ്യ ഗണ്യതേ । യഃ ശോക ഹത ഹര്ഷായാഃ പന്ച വര്ഷ ഉപമഃ മമ ॥൨-൬൨-
ഇന്ന് രാമൻ കാട്ടിൽ പോയി അഞ്ചാം രാത്രി ആണു. ദു:ഖത്തിൽ സന്തോഷം നഷ്ടമായ എനിക്ക് ഈ അഞ്ച് രാത്രികൾ അഞ്ചു വർഷം പോലെ തോന്നുന്നു.
തമ് ഹി ചിന്തയമാനായാഃ ശോകോ അയമ് ഹൃദി വര്ധതേ । അദീനാമ് ഇവ വേഗേന സമുദ്ര സലിലമ് മഹത് ॥൨-൬൨-
അവനെ ഓർത്തിരിക്കുമ്പോൾ, എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഈ ദു:ഖം വളരുന്നു. ആശ്രയം ഇല്ലാത്തവർക്കു സമുദ്രത്തിലെ വലിയ വെള്ളംപോലെയാണ് ഈ ദു:ഖം.
ഏവമ് ഹി കഥയന്ത്യാഃ തു കൌസല്യായാഃ ശുഭമ് വചഃ । മന്ദ രശ്മിര് അഭൂത് സുര്യോ രജനീ ച അഭ്യവര്തത ॥൨-൬൨-
ഇങ്ങനെ കൗസല്യ ദയയും ശുഭമായ വാക്കുകളും പറയുമ്പോൾ, സൂര്യന്റെ പ്രകാശം മങ്ങി, രാത്രി അടുത്തു.
തഥ പ്രഹ്ലാദിതഃ വാക്യൈഃ ദേവ്യാ കൌസല്യയാ നൃപഃ । ശോകേന ച സമാക്രാന്തഃ നിദ്രായാ വശമ് ഏയിവാന് ॥൨-൬൨-
അങ്ങനെ, ദേവി കൗസല്യയുടെ വാക്കുകൾ രാജാവിനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചെങ്കിലും, ദു:ഖം അവനെ കീഴടക്കി, ഉറക്കം അവനെ പിടിച്ചു.
thumb|ത്രിഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ത്രിഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ്-വാൽമീകിരാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ അറുപത്തിമൂന്നാം സർഗം കേൾക്കൂ.
പ്രതിബുദ്ധോ മുഹുര് തേന ശോക ഉപഹത ചേതനഃ । അഥ രാജാ ദശരഥഃ സ ചിന്താമ് അഭ്യപദ്യത ॥൨-൬൩-
പലതവണ ഉണർന്നിട്ടും, മനസ്സിൽ ദു:ഖം നിറഞ്ഞ രാജാവ് ദശരഥൻ വീണ്ടും ആലോചനയിൽ മുങ്ങി.
രാമ ലക്ഷ്മണയോഃ ചൈവ വിവാസാത് വാസവ ഉപമമ് । ആവിവേശ ഉപസര്ഗഃ തമ് തമഃ സൂര്യമ് ഇവ ആസുരമ് ॥൨-൬൩-
രാമനും ലക്ഷ്മണനും വനം വിട്ടുപോകുമ്പോൾ, ഇന്ദ്രനു തുല്യമായൊരു ദുരന്തം നഗരത്തിലേക്ക് കടന്നു വന്നു; അസുരന്മാർ സൂര്യനെ മറയ്ക്കുന്നപോലെ, ആ അന്ധകാരം എല്ലാവരെയും ആവൃതമാക്കി.
സഭാര്യേ നിര്ഗതേ രാമേ കൌസല്യാമ് കോസലേശ്വരഃ । വിവക്ഷുരസിതാപാങ്ഗാമ് സ്മൃവാ ദുഷ്കൃതമാത്മനഃ ॥൨-൬൩-
ഭാര്യയോടൊപ്പം രാമൻ പുറപ്പെട്ടതോടെ, കോസലരാജാവ് കന്യകയായ കൌസല്യയോട് സംസാരിക്കാൻ ഉദ്ദേശിച്ച്, തന്റെ പാപം ഓർമ്മിച്ചു.
സ രാജാ രജനീമ് ഷഷ്ഠീമ് രാമേ പ്രവ്രജിതേ വനമ് । അര്ധ രാത്രേ ദശരഥഃ സമ്സ്മരന് ദുഷ്കൃതമ് കൃതമ് ॥൨-൬൩-
രാമൻ വനത്തിലേക്ക് പോയശേഷം, ആ രാജാവ് ആറാം രാത്രി പകുതിയിൽ, ചെയ്ത പാപം ഓർത്തുകൊണ്ട്, അത്രയും സമയം കഠിനമായി കഷ്ടപ്പെട്ടു.
സ രാജാ പുത്രശോകാര്തഃ സ്മരന് ദുഷ്കൃതമാത്മനഃ । കൌസല്യാമ് പുത്ര ശോക ആര്താമ് ഇദമ് വചനമ് അബ്രവീത് ॥൨-൬൩-
മകനോടുള്ള ദുഃഖത്തിൽ വിങ്ങുന്ന രാജാവ്, തന്റെ പാപങ്ങൾ ഓർത്ത്, മകനോടുള്ള ദുഃഖത്തിൽ ആഴമായ കൌസല്യയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
യദ് ആചരതി കല്യാണി ശുഭമ് വാ യദി വാ അശുഭമ് । തത് ഏവ ലഭതേ ഭദ്രേ കര്താ കര്മജമ് ആത്മനഃ ॥൨-൬൩-
എന്ത് നല്ലതോ, എന്ത് ദുഷ്ടമായതോ ചെയ്യുകയാണോ, അതിന്റെ ഫലം തന്നെ മനുഷ്യൻ അനുഭവിക്കേണ്ടി വരും, ഭദ്രേ.
ഗുരു ലാഘവമ് അര്ഥാനാമ് ആരമ്ഭേ കര്മണാമ് ഫലമ് । ദോഷമ് വാ യോ ന ജാനാതി സ ബാലൈതി ഹ ഉച്യതേ ॥൨-൬൩-
സമ്പത്തിന്റെ ഭാരവും ലഘുവും, പ്രവർത്തിയുടെ ഫലവും ദോഷവും അറിയാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവനെയാണ് ബാലൻ എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
കശ്ചിത് ആമ്ര വണമ് ചിത്ത്വാ പലാശാമഃ ച നിഷിന്ചതി । പുഷ്പമ് ദൃഷ്ട്വാ ഫലേ ഗൃധ്നുഃ സ ശോചതി ഫല ആഗമേ ॥൨-൬൩-
ആർക്കോ ആമ്പൽതോട്ടം വെട്ടി, പലയാശമരങ്ങൾ നനച്ചിരിക്കുന്നു; പൂക്കൾ കണ്ടു ഫലത്തിനായി ആഗ്രഹിച്ചവൻ, ഫലകാലത്ത് ദുഃഖിക്കുന്നു.
അവിജ്ഞായ ഫലമ് യോ ഹി കര്മ ത്വേവാനുധാവതി । സ ശോചേത്ഫലവേLആയാമ് യഥാ കിമ്ശുകസേചകഃ ॥൨-൬൩-
ഫലം അറിയാതെ പ്രവർത്തിയെ പിന്തുടരുന്നവൻ, ഫലകാലത്ത് കിംശുകമരത്തെ നനയ്ക്കുന്നവനെപ്പോലെ ദുഃഖിക്കും.