യത്ത്വയാ കരുണമ് കര്മ വ്യപോഹ്യ മമ ബാന്ധവാഃ । നിരസ്താ പരിധാവന്തി സുഖാര്ഹഃ കൃപണാ വനേ ॥൨-൬൧-
നിന്റെ ദയയില്ലാത്ത പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലമായി, സന്തോഷത്തിന് യോഗ്യരായ എന്റെ ബന്ധുക്കൾ കാടിൽ ദയനീയരായി അലയുന്നു.
യദി പഞ്ചദശേ വര്ഷേ രാഘവഃ പുനരേഷ്യതി । ജഹ്യാദ്രാജ്യമ് ച കോശമ് ച ഭരതോ നോപല്സ്ഖ്യതേ ॥൨-൬൧-
പതിനഞ്ചാം വർഷം രാഘവൻ തിരികെ വന്നാൽ, ഭാരതൻ രാജ്യത്തെയും ധനത്തെയും ആഗ്രഹിക്കരുത്; അവൻ രണ്ടും ഉപേക്ഷിക്കണം.
ഭോജയന്തി കില ശ്രാദ്ധേ കേചിത്സ്വനേവ ബാന്ധവാന് । തതഃ പശ്ചാത്സമീക്ഷന്തേ കൃതകാര്യാ ദ്വിജര്ഷഭാന് ॥൨-൬൧-
ചിലർ ശ്രാദ്ധത്തിൽ ആദ്യം സ്വന്തം ബന്ധുക്കളെ ഭക്ഷിപ്പിച്ച്, ശേഷം കർമ്മം കഴിഞ്ഞ് ദ്വിജന്മാരെ വിളിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.
തത്ര യേ ഗുണവന്തശ്ച വിദ്വാമ്സശ്ച ദ്വിജാതയഃ । ന പശ്ചാത്തേഽഭിമന്യന്തേ സുധാമപി സുരോപമാഃ ॥൨-൬൧-
അവരിൽ ഗുണമുള്ളവരും പണ്ഡിതരുമായ ദ്വിജന്മാർ, ദേവന്മാരുടെ അമൃതം പോലെയുള്ളതെങ്കിലും, പിന്നീട് നൽകിയാൽ അതിനെ അപമാനമെന്നു കരുതുന്നില്ല.
ബ്രാഹ്മണേഷ്വപി തൃപ്തേഷു പശ്ചാദ്ഭോക്തുമ് ദ്വിജര്ഷഭാഃ । നാഭ്യുപൈതുമലമ് പ്രാജ്ഞാഃ ശൃങ്ഗച്ചേദമിവര്ഷ്ഭാഃ ॥൨-൬൧-
ബ്രാഹ്മണന്മാർ തൃപ്തരായിട്ടും, ജ്ഞാനമുള്ള ദ്വിജന്മാർ പിന്നീടു ഭക്ഷിക്കാൻ സമ്മതിക്കാറില്ല; പുല്ല് മുറിച്ച വയലിലേക്ക് കാള വീണ്ടും പോകാത്തതുപോലെ.
ഏവമ് കനീയസാ ഭ്രാത്രാ ഭുക്തമ് രാജ്യമ് വിശാമ് പതേ । ഭ്രാതാ ജ്യേഷ്ഠാ വരിഷ്ഠാഃ ച കിമ് അര്ഥമ് ന അവമമ്സ്യതേ ॥൨-൬൧-
ഇങ്ങനെ, ഇളയ സഹോദരൻ രാജ്യം ആസ്വദിച്ചപ്പോൾ, മൂത്തവനും ശ്രേഷ്ഠനുമായ സഹോദരൻ അവമാനിതനാവുന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ്, ജനങ്ങളുടെ നാഥാ?
ന പരേണ ആഹൃതമ് ഭക്ഷ്യമ് വ്യാഘ്രഃ ഖാദിതുമ് ഇച്ചതി । ഏവമ് ഏവ നര വ്യാഘ്രഃ പര ലീഢമ് ന മമ്സ്യതേ ॥൨-൬൧-
മറ്റൊരാൾ കൊണ്ടുവന്ന ഭക്ഷണം കടുവക്ക് തിന്നാൻ മനസ്സില്ലാത്തതുപോലെ, അതുപോലെ തന്നെ, കടുവയെപ്പോലെയുള്ള ശക്തിയുള്ള മനുഷ്യനും മറ്റൊരാൾ കൈവശം വെച്ചതിൽ ആസ്വാദനം കാണില്ല.
ഹവിര് ആജ്യമ് പുരോഡാശാഃ കുശാ യൂപാഃ ച ഖാദിരാഃ । ന ഏതാനി യാത യാമാനി കുര്വന്തി പുനര് അധ്വരേ ॥൨-൬൧-
ആഹുതികൾ, നെയ്യ്, ഹവിസ്സു, ദർഭ, ഖദിരമരക്കൊലുകൾ—ഇവ ഒറ്റപ്പൊക്കം ഉപയോഗിച്ചാൽ പിന്നെ യാഗത്തിൽ വീണ്ടും ഉപയോഗിക്കാനാവില്ല.
തഥാ ഹി ആത്തമ് ഇദമ് രാജ്യമ് ഹൃത സാരാമ് സുരാമ് ഇവ । ന അഭിമന്തുമ് അലമ് രാമഃ നഷ്ട സോമമ് ഇവ അധ്വരമ് ॥൨-൬൧-
ഇങ്ങനെ തന്നെ, ഇതിന്റെ സാരം നഷ്ടമായ ഈ രാജ്യം, ആത്മാവ് പോയ മദ്യംപോലെയാണ്; സോമം ഇല്ലാതായ യാഗംപോലെ, രാമനും ഇതിനെ സ്വീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല.
ന ഏവമ് വിധമ് അസത്കാരമ് രാഘവോ മര്ഷയിഷ്യതി । ബലവാന് ഇവ ശാര്ദൂലോ ബാലധേര് അഭിമര്ശനമ് ॥൨-൬൧-
ഇങ്ങനെ ഉള്ള അപമാനം രാഘവൻ ഒരിക്കലും സഹിക്കില്ല; ശക്തിയുള്ള കടുവ ഒരു കുട്ടി തൊട്ടാൽ സഹിക്കാത്തതുപോലെയാണ് അത്.
നൈതസ്യ സഹിതാ ലോകാ ഭയമ് കുര്യുര്മഹാമൃധേ । അധര്മമ് ത്വിഹ ധര്മാത്മാ ലോകമ് ധര്മേണ യോജയേത് ॥൨-൬൧-
ലോകങ്ങൾ ഒന്നിച്ചുചേർന്നാലും മഹാസമരത്തിൽ അവനിൽ ഭയം ഉണർത്താൻ കഴിയില്ല; എന്നാൽ, ഈ ഭൂമിയിൽ ധർമ്മനിഷ്ഠനായവൻ അദർമ്മം കൊണ്ട് അല്ല, ധർമ്മം കൊണ്ടാണ് ജനങ്ങളെ നയിക്കുക.
നന്വസൌ കാഞ്ചനൈര്ബാണൈര്മഹാവീര്യോ മഹാഭുജഃ । യുഗാന്ത ഇവ ഭൂതാനി സാഗരാനപി നിര്ദഹേത് ॥൨-൬൧-
സത്യമായും, ആ മഹാവീര്യശാലിയും, വലിയ ഭുജശക്തിയുമുള്ളവൻ, പൊന്നുപോലുള്ള അമ്പുകൾകൊണ്ട്, യುಗാന്തത്തിൽപോലെ, എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളെയും സമുദ്രങ്ങളെയും പോലും ദഹിപ്പിക്കാൻ കഴിയും.
സ താദൃശഃ സിമ്ഹ ബലോ വൃഷഭ അക്ഷോ നര ഋഷഭഃ । സ്വയമ് ഏവ ഹതഃ പിത്രാ ജലജേന ആത്മജോ യഥാ ॥൨-൬൧-
അങ്ങനെ സിംഹബലവും, കാളയുടെ കണ്ണുകളും, മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠതയും ഉള്ളവൻ, തന്റെ സ്വന്തം അച്ഛനാൽ തന്നെ നശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ജലത്തിൽ ജനിച്ച മകനുപോലെയാണ് അവസ്ഥ.
ദ്വിജാതി ചരിതഃ ധര്മഃ ശാസ്ത്ര ദൃഷ്ടഃ സനാതനഃ । യദി തേ ധര്മ നിരതേ ത്വയാ പുത്രേ വിവാസിതേ ॥൨-൬൧-
ദ്വിജാതികൾ പാലിക്കുന്ന ധർമ്മവും, ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ കാണുന്ന ശാശ്വതമായ നീതിയും—നീ ധർമ്മത്തിൽ നിഷ്ഠയുള്ളവനായി നിന്ന മകനെ പുറത്താക്കുകയാണെങ്കിൽ—
ഗതിര് ഏവാക് പതിര് നാര്യാ ദ്വിതീയാ ഗതിര് ആത്മജഃ । തൃതീയാ ജ്ഞാതയോ രാജമഃ ചതുര്ഥീ ന ഇഹ വിദ്യതേ ॥൨-൬൧-
ഭാര്യക്ക് ഭർത്താവാണ് പ്രധാന ആശ്രയം; രണ്ടാമത്തേത് മകനാണ്; മൂന്നാമത്തേത് ബന്ധുക്കളാണ്; നാലാമത്തേതെന്നു ഇവിടെ ഇല്ല.
തത്ര ത്വമ് ചൈവ മേ ന അസ്തി രാമഃ ച വനമ് ആശ്രിതഃ । ന വനമ് ഗന്തുമ് ഇച്ചാമി സര്വഥാ ഹി ഹതാ ത്വയാ ॥൨-൬൧-
ഇപ്പോൾ, നീയും രാമനും എനിക്ക് ഇല്ല; രാമൻ കാട്ടിലേക്ക് പോയിരിക്കുന്നു; എനിക്കു കാട്ടിലേക്കു പോകാൻ മനസ്സില്ല—നീ എന്നെ പൂർണ്ണമായും നശിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഹതമ് ത്വയാ രാജ്യമ് ഇദമ് സരാഷ്ട്രമ് । ഹതഃ തഥാ ആത്മാ സഹ മന്ത്രിഭിഃ ച । ഹതാ സപുത്രാ അസ്മി ഹതാഃ ച പൌരാഃ । സുതഃ ച ഭാര്യാ ച തവ പ്രഹൃഷ്ടൌ ॥൨-൬൧-
നീ ഈ രാജ്യവും അതിന്റെ ദേശങ്ങളും നശിപ്പിച്ചു; അതുപോലെ തന്നെ ഞാനും എന്റെ മന്ത്രിമാരും നശിച്ചുപോയി; ഞാൻ എന്റെ മകനോടൊപ്പം ഇല്ലാതായി, നഗരവാസികളും നശിച്ചു; എന്നാൽ, നിന്റെ മകനും ഭാര്യയും സന്തോഷിക്കുന്നു.
ഇമാമ് ഗിരമ് ദാരുണ ശബ്ദ സമ്ശ്രിതാമ് । നിശമ്യ രാജാ അപി മുമോഹ ദുഹ്ഖിതഃ । തതഃ സ ശോകമ് പ്രവിവേശ പാര്ഥിവഃ । സ്വദുഷ്കൃതമ് ച അപി പുനഃ തദാ അസ്മരത് ॥൨-൬൧-
ഈ കഠിനമായ വാക്കുകൾ കേട്ട രാജാവിന്, ദു:ഖം നിറഞ്ഞ മനസ്സോടെ, മനസ്സു മങ്ങിപ്പോയി; പിന്നെ ആ രാജാവ് ദു:ഖത്തിൽ മുഴുകി, തന്റെ പാപങ്ങൾ വീണ്ടും ഓർമ്മിച്ചു.
thumb|ദ്വിഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ദ്വിഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ അറുപത്തിരണ്ടാമത്തെ സർഗം കേൾക്കൂ.
ഏവമ് തു ക്രുദ്ധയാ രാജാ രാമ മാത്രാ സശോകയാ । ശ്രാവിതഃ പരുഷമ് വാക്യമ് ചിന്തയാമ് ആസ ദുഹ്ഖിതഃ ॥൨-൬൨-
അങ്ങനെ, രാമന്റെ അമ്മ കോപത്തിലും ദു:ഖത്തിലും പറഞ്ഞ കഠിനവാക്കുകൾ രാജാവ് കേട്ടപ്പോൾ, അവൻ ദു:ഖത്തിൽ ആലോചിക്കാൻ തുടങ്ങി.
ചിന്തയിത്വാ സ ച നൃപോ മുമോഹ വ്യാകുലേന്ദ്രിയഃ । അഥ ദീര്ഘേണ കാലേന സമ്ജ്ഞാമാപ പരതപഃ ॥൨-൬൨-
അവൻ ആലോചിച്ചു, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അശാന്തമായി, രാജാവ് അവശനായി വീണു; പിന്നെ ദീർഘസമയത്തിന് ശേഷം, ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നവൻ ബോധം വീണ്ടെടുത്തു.
സ സമ്ജ്ഞാഅമുപലബ്യൈവ ദീര്ഘമുഷ്ണമ് ച നിഃസസന് । കൌസല്യാമ് പാര്ശ്വതോ ദൃഷ്ട്വാ തതശ്ചിന്താമുപാഗമത് ॥൨-൬൨-
ബോധം വീണ്ടെടുത്ത രാജാവ് ദീർഘമായി ചൂടോടെ ഉശിരെടുത്തു; തന്റെ പക്കൽ കൗസല്യയെ കണ്ടപ്പോൾ, വീണ്ടും ആലോചനയിൽ മുങ്ങി.
തസ്യ ചിന്തയമാനസ്യ പ്രത്യഭാത് കര്മ ദുഷ്കൃതമ് । യദ് അനേന കൃതമ് പൂര്വമ് അജ്ഞാനാത് ശബ്ദ വേധിനാ ॥൨-൬൨-
അവൻ ആലോചിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, പഴയകാലത്ത് ശബ്ദം കേട്ട് അമ്പയിട്ടു ചെയ്ത അജ്ഞാനപരമായ പാപം മനസ്സിൽ തെളിഞ്ഞു.
അമനാഃ തേന ശോകേന രാമ ശോകേന ച പ്രഭുഃ । ദ്വാഭ്യാമപി മഹാരാജഃ ശോകാബ്യാമഭിതപ്യതോ ॥൨-൬൨-
ആ ദു:ഖവും രാമനോടുള്ള ദു:ഖവും ചേർന്ന്, രാജാവിന്റെ മനസ്സ് ഇരട്ടിയാകുന്ന വേദനയിൽ പെടുകയായിരുന്നു.
ദഹ്യമാനഃ തു ശോകാഭ്യാമ് കൌസല്യാമ് ആഹ ഭൂ പതിഃ । വേപമാനോഽഞ്ജലിമ് കൃത്വാ പ്രസാദര്തമവാങ്മുഖഃ ॥൨-൬൨-
വേദനയിലും ദു:ഖത്തിലും കത്തുന്ന ഭൂമിയുടെ രാജാവ് വിറയുന്ന കൈകൾ കൂപ്പി, മുഖം താഴ്ത്തി, കൗസല്യയോട് ക്ഷമയോടെയും വിനയത്തോടെയും പറഞ്ഞു.
പ്രസാദയേ ത്വാമ് കൌസല്യേ രചിതഃ അയമ് മയാ അന്ജലിഃ । വത്സലാ ച ആനൃശമ്സാ ച ത്വമ് ഹി നിത്യമ് പരേഷ്വ് അപി ॥൨-൬൨-
കൗസല്യേ, ഞാൻ ഈ കൂപ്പിയ കൈകളോടെ നിന്നോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു. നീ എപ്പോഴും കരുണയും സ്നേഹവും നിറഞ്ഞവളാണ്, മറ്റുള്ളവരോടും ദയയുള്ളവളാണ്.
ഭര്താ തു ഖലു നാരീണാമ് ഗുണവാന് നിര്ഗുണോ അപി വാ । ധര്മമ് വിമൃശമാനാനാമ് പ്രത്യക്ഷമ് ദേവി ദൈവതമ് ॥൨-൬൨-
സ്ത്രീകൾക്കു ഭർത്താവ്, ഗുണമുള്ളവനോ ഇല്ലാത്തവനോ എന്നതല്ല, ധർമ്മം ആലോചിക്കുന്നവർക്ക് ഈ ലോകത്ത് ദൈവം പോലെയാണ്.
സാ ത്വമ് ധര്മ പരാ നിത്യമ് ദൃഷ്ട ലോക പര അവര । ന അര്ഹസേ വിപ്രിയമ് വക്തുമ് ദുഹ്ഖിതാ അപി സുദുഹ്ഖിതമ് ॥൨-൬൨-
നീ എപ്പോഴും ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചവളാണ്, ലോകത്തിന്റെ നല്ലതും ചീത്തയും കണ്ടവളാണ്. നീ ദു:ഖിതയായാലും അതിലും കൂടുതൽ ദു:ഖം അനുഭവിക്കുന്നവനോട് കഠിനമായി സംസാരിക്കരുത്.
തത് വാക്യമ് കരുണമ് രാജ്ഞഃ ശ്രുത്വാ ദീനസ്യ ഭാഷിതമ് । കൌസല്യാ വ്യസൃജദ് ബാഷ്പമ് പ്രണാലീ ഇവ നവ ഉദകമ് ॥൨-൬൨-
രാജാവിന്റെ ദയയും ദു:ഖവും നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, കൗസല്യയുടെ കണ്ണുനീർ പുതുതായി ഒഴുകുന്ന വെള്ളം പോലെ ഒഴുകി.
സ മൂദ്ര്ഹ്നി ബദ്ധ്വാ രുദതീ രാജ്ഞഃ പദ്മമ് ഇവ അന്ജലിമ് । സമ്ഭ്രമാത് അബ്രവീത് ത്രസ്താ ത്വരമാണ അക്ഷരമ് വചഃ ॥൨-൬൨-
കൗസല്യ, തലയിൽ കൂപ്പിയ കൈകൾ കമലപുഷ്പംപോലെ ചേർത്തു, കരയുകയും ഭയത്തിലും വേഗത്തിലും വിറയുന്ന വാക്കുകൾ രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു.