ഇദമേവ സ്മരാമ്യസ്യാഃ സഹസൈവോപജല്പിതമ് । കൈകേയീസമ്ശ്രിതമ് വാക്യമ് നേദാനീമ് പ്രതിഭാതി മാമ് ॥൨-൬൦-
കൈകേയിയെ കുറിച്ച് സീത അപ്രതീക്ഷിതമായി പറഞ്ഞ ചില വാക്കുകൾ മാത്രമേ എനിക്ക് ഓർമ്മയുള്ളൂ; ഇപ്പോൾ അവ വാക്കുകൾ മനസ്സിൽ വരുന്നില്ല.
ധ്വമ്സയിത്വാ തു തദ്വാക്യമ് പ്രമാദാത്പര്യുപസ്ഥിതമ് । ഹ്ലദനമ് വചനമ് സൂതോ ദേവ്യാ മധുരമബ്രവീത് ॥൨-൬൦-
അപ്രമാദത്തിൽ ഉരുത്തിരിഞ്ഞ ആ വാക്കുകൾ മാറ്റിയ ശേഷം, സാരഥി രാജ്ഞിയെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്ന മധുരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
അധ്വനാ വാത വേഗേന സമ്ഭ്രമേണ ആതപേന ച । ന ഹി ഗച്ചതി വൈദേഹ്യാഃ ചന്ദ്ര അമ്ശു സദൃശീ പ്രഭാ ॥൨-൬൦-
വാതത്തിന്റെ ശക്തിയോ, ആശങ്കയോ, ചൂടോ, വൈദേഹിയുടെ ചന്ദ്രപ്രഭയെ കുറയ്ക്കാൻ കഴിയില്ല.
സദൃശമ് ശത പത്രസ്യ പൂര്ണ ചന്ദ്ര ഉപമ പ്രഭമ് । വദനമ് തത് വദാന്യായാ വൈദേഹ്യാ ന വികമ്പതേ ॥൨-൬൦-
പൂർണ്ണചന്ദ്രനുപോലെയും പൂത്തതുള്ള താമരയുപോലെയും തിളങ്ങുന്ന വൈദേഹിയുടെ മുഖം, ദാനശീലയുള്ളവളുടേത്, തിളക്കം നഷ്ടപ്പെടുന്നില്ല.
അലക്ത രസ രക്ത അഭാവ് അലക്ത രസ വര്ജിതൌ । അദ്യ അപി ചരണൌ തസ്യാഃ പദ്മ കോശ സമ പ്രഭൌ ॥൨-൬൦-
ഇപ്പോൾ പോലും, ചുവന്ന അലക്തം ഇല്ലെങ്കിലും, അവളുടെ കാലുകൾ താമരക്കുടംപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു.
നൂപുര ഉദ്ഘുഷ്ട ഹേലാ ഇവ ഖേലമ് ഗച്ചതി ഭാമിനീ । ഇദാനീമ് അപി വൈദേഹീ തത് രാഗാ ന്യസ്ത ഭൂഷണാ ॥൨-൬൦-
വൈദേഹി ഇപ്പോൾ ആഭരണങ്ങൾ ഇല്ലാതിരുന്നാലും, കാൽക്കലികൾ മുഴങ്ങിക്കൊണ്ട്, കളിയുള്ള സ്ത്രീപോലെ സുന്ദരമായി നടക്കുന്നു.
ഗജമ് വാ വീക്ഷ്യ സിമ്ഹമ് വാ വ്യാഘ്രമ് വാ വനമ് ആശ്രിതാ । ന ആഹാരയതി സമ്ത്രാസമ് ബാഹൂ രാമസ്യ സമ്ശ്രിതാ ॥൨-൬൦-
കാട്ടിൽ കാട്ടാനയെയോ സിംഹത്തെയോ കടുവയെയോ കണ്ടാലും, രാമന്റെ കൈകളിൽ ആശ്രയിച്ച്, അവൾക്ക് ഭയം തോന്നുന്നില്ല.
ന ശോച്യാഃ തേ ന ച ആത്മാ തേ ശോച്യോ ന അപി ജന അധിപഃ । ഇദമ് ഹി ചരിതമ് ലോകേ പ്രതിഷ്ഠാസ്യതി ശാശ്വതമ് ॥൨-൬൦-
നിങ്ങളോ, നിങ്ങളുടെ ആത്മാവോ, രാജാവോ ദുഃഖിക്കേണ്ടതല്ല; ഈ പ്രവൃത്തിയാണ് ലോകത്ത് ശാശ്വതമായ പ്രശസ്തിയായി നിലനിൽക്കുക.
വിധൂയ ശോകമ് പരിഹൃഷ്ട മാനസാ । മഹര്ഷി യാതേ പഥി സുവ്യവസ്ഥിതാഃ । വനേ രതാ വന്യ ഫല അശനാഃ പിതുഃ । ശുഭാമ് പ്രതിജ്ഞാമ് പരിപാലയന്തി തേ ॥൨-൬൦-
മഹർഷി യാത്രയായി പോയതിനു ശേഷം, ദുഃഖം വിട്ടു സന്തോഷമുള്ള മനസ്സോടെ, കാടിൽ ജീവിച്ച് കാട്ടുപഴം ഭക്ഷിച്ച്, അവർ പിതാവിന്റെ ഉത്തമമായ വാഗ്ദാനം വിശ്വസ്തമായി പാലിച്ചു.
തഥാ അപി സൂതേന സുയുക്ത വാദിനാ । നിവാര്യമാണാ സുത ശോക കര്ശിതാ । ന ചൈവ ദേവീ വിരരാമ കൂജിതാത് । പ്രിയ ഇതി പുത്ര ഇതി ച രാഘവ ഇതി ച ॥൨-൬൦-
നന്നായി സംസാരിച്ച സാരഥി എത്രയും മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടും, മകനോടുള്ള ദുഃഖത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച രാജ്ഞി, 'പ്രിയമേ! മകനേ! രാഘവാ!' എന്നിങ്ങനെ വിളിച്ചു വിലാപം നിർത്തിയില്ല.
thumb|ഏകഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ഏകഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ അറുപത്തൊന്നാം സർഗ്ഗം കേൾക്കൂ.
വനമ് ഗതേ ധര്മ പരേ രാമേ രമയതാമ് വരേ । കൌസല്യാ രുദതീ സ്വാര്താ ഭര്താരമ് ഇദമ് അബ്രവീത് ॥൨-൬൧-
ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ച രാമൻ കാടിലേക്ക് പോയപ്പോൾ, ദു:ഖത്തിൽ കണ്ണുനിറഞ്ഞ കൗസല്യ ദൈവം ഭർത്താവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
യദ്യപി ത്രിഷു ലോകേഷു പ്രഥിതമ് തേ മയദ് യശഃ । സാനുക്രോശോ വദാന്യഃ ച പ്രിയ വാദീ ച രാഘവഃ ॥൨-൬൧-
മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും നിന്നു നിന്നെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രശസ്തി എനിക്ക് ലഭിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, രാഘവൻ കരുണയും ദാനവും സ്നേഹപൂർവം സംസാരിക്കുന്നവനും ആണ്.
കഥമ് നര വര ശ്രേഷ്ഠ പുത്രൌ തൌ സഹ സീതയാ । ദുഹ്ഖിതൌ സുഖ സമ്വൃദ്ധൌ വനേ ദുഹ്ഖമ് സഹിഷ്യതഃ ॥൨-൬൧-
നരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭർത്താവേ, സുഖത്തിൽ വളർന്ന ആ രണ്ടു മക്കൾ സീതയോടൊപ്പം കാട്ടിൽ എങ്ങനെ ആ ദു:ഖങ്ങൾ സഹിക്കും?
സാ നൂനമ് തരുണീ ശ്യാമാ സുകുമാരീ സുഖ ഉചിതാ । കഥമ് ഉഷ്ണമ് ച ശീതമ് ച മൈഥിലീ പ്രസഹിഷ്യതേ ॥൨-൬൧-
ആ യുവതി, ഇരുണ്ട നിറമുള്ള, നന്നായി വളർന്ന, സുഖത്തിന് പതിവായ മൈഥിലി, എങ്ങനെ ചൂടും തണുപ്പും സഹിക്കും?
ഭുക്ത്വാ അശനമ് വിശാല അക്ഷീ സൂപ ദമ്ശ അന്വിതമ് ശുഭമ് । വന്യമ് നൈവാരമ് ആഹാരമ് കഥമ് സീതാ ഉപഭോക്ഷ്യതേ ॥൨-൬൧-
സൂപ്പും വിഭവങ്ങളും കൂടിയ നല്ല ഭക്ഷണം കഴിച്ചിരുന്ന വിശാലനയനിയായ സീത, എങ്ങനെ കാട്ടിലെ കഠിനമായ ഭക്ഷണം കഴിക്കും?
ഗീത വാദിത്ര നിര്ഘോഷമ് ശ്രുത്വാ ശുഭമ് അനിന്ദിതാ । കഥമ് ക്രവ്യ അദ സിമ്ഹാനാമ് ശബ്ദമ് ശ്രോഷ്യതി അശോഭനമ് ॥൨-൬൧-
ഗാനം വാദ്യം എന്നിവയുടെ മധുരമായ ശബ്ദം കേൾക്കാൻ പതിവായ അവൾ, എങ്ങനെ മാംസം ഭക്ഷിക്കുന്ന സിംഹങ്ങളുടെ ഭയാനകമായ ശബ്ദം സഹിക്കും?
മഹാ ഇന്ദ്ര ധ്വജ സമ്കാശഃ ക്വ നു ശേതേ മഹാ ഭുജഃ । ഭുജമ് പരിഘ സമ്കാശമ് ഉപധായ മഹാ ബലഃ ॥൨-൬൧-
ഇന്ദ്രന്റെ പതാകയെപ്പോലെയുള്ള, ഇരുമ്പ് ദണ്ഡം പോലെ ശക്തമായ ഭുജങ്ങൾ ഉള്ള ആ മഹാബലശാലി എവിടെയാണ് ഇപ്പോൾ ഉറങ്ങുന്നത്?
പദ്മ വര്ണമ് സുകേശ അന്തമ് പദ്മ നിഹ്ശ്വാസമ് ഉത്തമമ് । കദാ ദ്രക്ഷ്യാമി രാമസ്യ വദനമ് പുഷ്കര ഈക്ഷണമ് ॥൨-൬൧-
നല്ല മുടിയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, താമര നിറമുള്ള മുഖവും താമരപൂവിനുപോലെയുള്ള കണ്ണുകളും താമരപൂവിന്റെ സുഗന്ധമുള്ള ശ്വാസവും ഉള്ള രാമന്റെ മുഖം ഞാൻ എപ്പോഴാണ് കാണുക?
വജ്ര സാരമയമ് നൂനമ് ഹൃദയമ് മേ ന സമ്ശയഃ । അപശ്യന്ത്യാ ന തമ് യദ് വൈ ഫലതി ഇദമ് സഹസ്രധാ ॥൨-൬൧-
എനിക്ക് സംശയമില്ല, എന്റെ ഹൃദയം വജ്രം പോലെ കഠിനമാണ്; കാരണം അവനെ കാണാതെ ഇരിക്കുമ്പോഴും എന്റെ ഹൃദയം ആയിരം തുണ്ടായി പിളരുന്നില്ല.
യത്ത്വയാ കരുണമ് കര്മ വ്യപോഹ്യ മമ ബാന്ധവാഃ । നിരസ്താ പരിധാവന്തി സുഖാര്ഹഃ കൃപണാ വനേ ॥൨-൬൧-
നിന്റെ ദയയില്ലാത്ത പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലമായി, സന്തോഷത്തിന് യോഗ്യരായ എന്റെ ബന്ധുക്കൾ കാടിൽ ദയനീയരായി അലയുന്നു.
യദി പഞ്ചദശേ വര്ഷേ രാഘവഃ പുനരേഷ്യതി । ജഹ്യാദ്രാജ്യമ് ച കോശമ് ച ഭരതോ നോപല്സ്ഖ്യതേ ॥൨-൬൧-
പതിനഞ്ചാം വർഷം രാഘവൻ തിരികെ വന്നാൽ, ഭാരതൻ രാജ്യത്തെയും ധനത്തെയും ആഗ്രഹിക്കരുത്; അവൻ രണ്ടും ഉപേക്ഷിക്കണം.
ഭോജയന്തി കില ശ്രാദ്ധേ കേചിത്സ്വനേവ ബാന്ധവാന് । തതഃ പശ്ചാത്സമീക്ഷന്തേ കൃതകാര്യാ ദ്വിജര്ഷഭാന് ॥൨-൬൧-
ചിലർ ശ്രാദ്ധത്തിൽ ആദ്യം സ്വന്തം ബന്ധുക്കളെ ഭക്ഷിപ്പിച്ച്, ശേഷം കർമ്മം കഴിഞ്ഞ് ദ്വിജന്മാരെ വിളിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.
തത്ര യേ ഗുണവന്തശ്ച വിദ്വാമ്സശ്ച ദ്വിജാതയഃ । ന പശ്ചാത്തേഽഭിമന്യന്തേ സുധാമപി സുരോപമാഃ ॥൨-൬൧-
അവരിൽ ഗുണമുള്ളവരും പണ്ഡിതരുമായ ദ്വിജന്മാർ, ദേവന്മാരുടെ അമൃതം പോലെയുള്ളതെങ്കിലും, പിന്നീട് നൽകിയാൽ അതിനെ അപമാനമെന്നു കരുതുന്നില്ല.
ബ്രാഹ്മണേഷ്വപി തൃപ്തേഷു പശ്ചാദ്ഭോക്തുമ് ദ്വിജര്ഷഭാഃ । നാഭ്യുപൈതുമലമ് പ്രാജ്ഞാഃ ശൃങ്ഗച്ചേദമിവര്ഷ്ഭാഃ ॥൨-൬൧-
ബ്രാഹ്മണന്മാർ തൃപ്തരായിട്ടും, ജ്ഞാനമുള്ള ദ്വിജന്മാർ പിന്നീടു ഭക്ഷിക്കാൻ സമ്മതിക്കാറില്ല; പുല്ല് മുറിച്ച വയലിലേക്ക് കാള വീണ്ടും പോകാത്തതുപോലെ.
ഏവമ് കനീയസാ ഭ്രാത്രാ ഭുക്തമ് രാജ്യമ് വിശാമ് പതേ । ഭ്രാതാ ജ്യേഷ്ഠാ വരിഷ്ഠാഃ ച കിമ് അര്ഥമ് ന അവമമ്സ്യതേ ॥൨-൬൧-
ഇങ്ങനെ, ഇളയ സഹോദരൻ രാജ്യം ആസ്വദിച്ചപ്പോൾ, മൂത്തവനും ശ്രേഷ്ഠനുമായ സഹോദരൻ അവമാനിതനാവുന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ്, ജനങ്ങളുടെ നാഥാ?
ന പരേണ ആഹൃതമ് ഭക്ഷ്യമ് വ്യാഘ്രഃ ഖാദിതുമ് ഇച്ചതി । ഏവമ് ഏവ നര വ്യാഘ്രഃ പര ലീഢമ് ന മമ്സ്യതേ ॥൨-൬൧-
മറ്റൊരാൾ കൊണ്ടുവന്ന ഭക്ഷണം കടുവക്ക് തിന്നാൻ മനസ്സില്ലാത്തതുപോലെ, അതുപോലെ തന്നെ, കടുവയെപ്പോലെയുള്ള ശക്തിയുള്ള മനുഷ്യനും മറ്റൊരാൾ കൈവശം വെച്ചതിൽ ആസ്വാദനം കാണില്ല.
ഹവിര് ആജ്യമ് പുരോഡാശാഃ കുശാ യൂപാഃ ച ഖാദിരാഃ । ന ഏതാനി യാത യാമാനി കുര്വന്തി പുനര് അധ്വരേ ॥൨-൬൧-
ആഹുതികൾ, നെയ്യ്, ഹവിസ്സു, ദർഭ, ഖദിരമരക്കൊലുകൾ—ഇവ ഒറ്റപ്പൊക്കം ഉപയോഗിച്ചാൽ പിന്നെ യാഗത്തിൽ വീണ്ടും ഉപയോഗിക്കാനാവില്ല.
തഥാ ഹി ആത്തമ് ഇദമ് രാജ്യമ് ഹൃത സാരാമ് സുരാമ് ഇവ । ന അഭിമന്തുമ് അലമ് രാമഃ നഷ്ട സോമമ് ഇവ അധ്വരമ് ॥൨-൬൧-
ഇങ്ങനെ തന്നെ, ഇതിന്റെ സാരം നഷ്ടമായ ഈ രാജ്യം, ആത്മാവ് പോയ മദ്യംപോലെയാണ്; സോമം ഇല്ലാതായ യാഗംപോലെ, രാമനും ഇതിനെ സ്വീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല.
ന ഏവമ് വിധമ് അസത്കാരമ് രാഘവോ മര്ഷയിഷ്യതി । ബലവാന് ഇവ ശാര്ദൂലോ ബാലധേര് അഭിമര്ശനമ് ॥൨-൬൧-
ഇങ്ങനെ ഉള്ള അപമാനം രാഘവൻ ഒരിക്കലും സഹിക്കില്ല; ശക്തിയുള്ള കടുവ ഒരു കുട്ടി തൊട്ടാൽ സഹിക്കാത്തതുപോലെയാണ് അത്.