രാമശോകമഹാഭോഗഃ സീതാവിരഹപാരഗഃ । ശ്വസിതോര്മിമഹാവര്തോ ബാഷ്പഫേനജലാവിലഃ ॥൨-൫൯-
രാമന്റെ വേർപാടാണ് ഈ ദു:ഖസമുദ്രത്തിന്റെ ആഴം, സീതയുടെ ദൂരെപിരിയലാണ് അതിന്റെ കര, നെടുവീർപ്പുകളാണ് വലിയ തിരകൾ, കണ്ണുനീർ ആണ് അലയടിക്കുന്ന വെള്ളം.
ബാഹുവിക്ഷേപമീനൌഘോ വിക്രന്ദിതമഹാസ്വനഃ । പ്രകീര്ണകേശശൈവാലഃ കൈകേയീബഡബാമുഖഃ ॥൨-൫൯-
കൈകൾ വീശുന്നതാണ് അതിലെ മീനുകൾ, ഉച്ചത്തിൽ കരയുന്നതാണ് വലിയ ശബ്ദം, ചിതറിയ മുടിയാണ് അതിലെ പായൽ, കൈകേയിയാണ് അഗ്നിപിണ്ഡം.
മമാശ്രുവേഗപ്രഭവഃ കുബ്ജാവാക്യമഹാഗ്രഹഃ । വരവേലോ നൃശമ്സായാ രാമപ്രവ്രാജനായതഃ ॥൨-൫൯-
എന്റെ കണ്ണുനീർ ഒഴുകുന്നതാണ് ഈ സമുദ്രത്തിന് ആഹാരം, കുബ്ജയുടെ വാക്കുകളാണ് വലിയ मगरം, ക്രൂരമായ വരമാണ് അതിന്റെ തീരം, രാമന്റെ പ്രവാസമാണ് അതിന്റെ വ്യാപ്തി.
യസ്മിന് ബത നിമഗ്നോഽഹമ് കൌസല്യേ രാഘവമ് വിനാ । ദുസ്തരഃ ജീവതാ ദേവി മയാ അയമ് ശോക സാഗരഃ ॥൨-൫൯-
കൗസല്യേ, രാഘവനെ ഇല്ലാതെ ഞാൻ ഈ ദു:ഖസമുദ്രത്തിൽ സത്യമായും മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ ഈ ദു:ഖസമുദ്രം കടക്കാൻ എനിക്കാവില്ല.
അശോഭനമ് യോ അഹമ് ഇഹ അദ്യ രാഘവമ് । ദിദൃക്ഷമാണോ ന ലഭേ സലക്ഷ്മണമ്ഇതി ഇവ രാജാ വിലപന് മഹാ യഹാശഃപപാത തൂര്ണമ് ശയനേ സ മൂര്ചിതഃ ॥൨-൫൯-
ഇന്ന് ഞാൻ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം രാഘവനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ചിട്ടും കാണാൻ കഴിയുന്നില്ലെന്നത് എനിക്ക് യോജിച്ച കാര്യമല്ല—ഇങ്ങനെ വിലപിച്ച രാജാവ് പെട്ടെന്ന് കിടക്കയിൽ അവശനായി വീണു.
ഇതി വിലപതി പാര്ഥിവേ പ്രനഷ്ടേ । കരുണതരമ് ദ്വിഗുണമ് ച രാമ ഹേതോഃ । വചനമ് അനുനിശമ്യ തസ്യ ദേവീ । ഭയമ് അഗമത് പുനര് ഏവ രാമ മാതാ ॥൨-൫൯-
ഇങ്ങനെ രാജാവ് രാമന്റെ ദു:ഖത്തിൽ വിലപിക്കുമ്പോൾ, രാമന്റെ അമ്മയായ രാജ്ഞി അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് വീണ്ടും ആഴത്തിലുള്ള ഭയത്തിൽ ആകപ്പെട്ടു.
thumb|ഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ഇങ്ങനെ മഹത്വമുള്ള വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ അറുപതാമത്തെ സർഗ്ഗം സമാപിക്കുന്നു.
തതഃ ഭൂത ഉപസൃഷ്ടാ ഇവ വേപമാനാ പുനഃ പുനഃ । ധരണ്യാമ് ഗത സത്ത്വാ ഇവ കൌസല്യാ സൂതമ് അബ്രവീത് ॥൨-൬൦-
പിന്നീട്, ആത്മാവ് വിട്ടുപോയതുപോലെയും, ഭൂതങ്ങൾ പിടിച്ചുപറ്റിയതുപോലെയും വീണ്ടും വീണ്ടും വിറയച്ചുകൊണ്ട് കൗസല്യാ സാരഥിയോട് പറഞ്ഞു.
നയ മാമ് യത്ര കാകുത്സ്ഥഃ സീതാ യത്ര ച ലക്ഷ്മണഃ । താന് വിനാ ക്ഷണമ് അപി അത്ര ജീവിതുമ് ന ഉത്സഹേ ഹി അഹമ് ॥൨-൬൦-
എന്നെ കകുത്സ്ഥനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും ഉള്ളിടത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോവൂ. അവരെ ഇല്ലാതെ ഞാൻ ഒരു നിമിഷം പോലും ഇവിടെ ജീവിക്കാൻ താല്പര്യം ഇല്ല.
നിവര്തയ രഥമ് ശീഘ്രമ് ദണ്ഡകാന് നയ മാമ് അപി । അഥ താന് ന അനുഗച്ചാമി ഗമിഷ്യാമി യമ ക്ഷയമ് ॥൨-൬൦-
രഥം ഉടൻ തിരിച്ചു കൊണ്ടുപോവൂ; എന്നെയും ദണ്ഡകവനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോവൂ. അവരെ പിന്തുടരാൻ കഴിയില്ലെങ്കിൽ ഞാൻ യമന്റെ ലോകത്തിലേക്ക് പോകും.
ബാഷ്പ വേഗൌപഹതയാ സ വാചാ സജ്ജമാനയാ । ഇദമ് ആശ്വാസയന് ദേവീമ് സൂതഃ പ്രാന്ജലിര് അബ്രവീത് ॥൨-൬൦-
കണ്ണീരിന്റെ ശക്തിയിൽ വാക്ക് തടസ്സപ്പെട്ട സാരഥി, കൈകൾ കൂട്ടി, രാജ്ഞിയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ത്യജ ശോകമ് ച മോഹമ് ച സമ്ഭ്രമമ് ദുഹ്ഖജമ് തഥാ । വ്യവധൂയ ച സമ്താപമ് വനേ വത്സ്യതി രാഘവഃ ॥൨-൬൦-
ദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് ഉരുത്തിരിഞ്ഞ ഈ ആശങ്കയും മോഹവും ദുഃഖവും ഉപേക്ഷിക്കൂ; മനസ്സിലെ വേദന മാറ്റി, രാഘവൻ കാട്ടിൽ താമസിക്കും എന്ന് അറിയണം.
ലക്ഷ്മണഃ ച അപി രാമസ്യ പാദൌ പരിചരന് വനേ । ആരാധയതി ധര്മജ്ഞഃ പര ലോകമ് ജിത ഇന്ദ്രിയഃ ॥൨-൬൦-
ലക്ഷ്മണനും കാട്ടിൽ രാമന്റെ പാദങ്ങൾ സേവിച്ച്, ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചവനും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചവനുമായ്, പരലോകത്തെപ്പോലെ രാമനെ ആരാധിക്കുന്നു.
വിജനേ അപി വനേ സീതാ വാസമ് പ്രാപ്യ ഗൃഹേഷ്വ് ഇവ । വിസ്രമ്ഭമ് ലഭതേ അഭീതാ രാമേ സമ്ന്യസ്ത മാനസാ ॥൨-൬൦-
ഏകാന്തമായ കാട്ടിലും സീതയ്ക്ക് താമസിക്കാൻ സ്ഥലം കിട്ടിയപ്പോൾ, സ്വന്തം വീട്ടിലിരിപ്പിനേക്കാൾ ഭയമില്ലാതെ, മനസ്സു രാമനിൽ സമർപ്പിച്ച്, അവൾ ആശ്വാസം അനുഭവിക്കുന്നു.
ന അസ്യാ ദൈന്യമ് കൃതമ് കിമ്ചിത് സുസൂക്ഷ്മമ് അപി ലക്ഷയേ । ഉചിതാ ഇവ പ്രവാസാനാമ് വൈദേഹീ പ്രതിഭാതി മാ ॥൨-൬൦-
അവളിൽ ഏറ്റവും ചെറുതായും നിരാശയോ ദുർബലതയോ ഞാൻ കാണുന്നില്ല; വൈദേഹി കാട്ടിലേക്കുള്ള പ്രവാസത്തിന് യോജിച്ചവളായി തോന്നുന്നു, രാജ്ഞിയേ.
നഗര ഉപവനമ് ഗത്വാ യഥാ സ്മ രമതേ പുരാ । തഥൈവ രമതേ സീതാ നിര്ജനേഷു വനേഷ്വ് അപി ॥൨-൬൦-
നഗരത്തിലെ തോട്ടങ്ങളിൽ മുമ്പ് എങ്ങനെ സന്തോഷിച്ചു അവളോ, അതുപോലെ തന്നെ സീത ഇപ്പോൾ ഏകാന്തമായ കാടുകളിലും സന്തോഷിക്കുന്നു.
ബാലാ ഇവ രമതേ സീതാ ബാല ചന്ദ്ര നിഭ ആനനാ । രാമാ രാമേ ഹി അദീന ആത്മാ വിജനേ അപി വനേ സതീ ॥൨-൬൦-
ബാലചന്ദ്രനുപോലെയുള്ള മുഖമുള്ള സീത കുട്ടിയെപ്പോലെ സന്തോഷിക്കുന്നു; ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ, രാമനോടൊപ്പം ഏകാന്ത കാട്ടിലും അവൾ താമസിക്കുന്നു.
തത് ഗതമ് ഹൃദയമ് ഹി അസ്യാഃ തത് അധീനമ് ച ജീവിതമ് । അയോധ്യാ അപി ഭവേത് തസ്യാ രാമ ഹീനാ തഥാ വനമ് ॥൨-൬൦-
അവളുടെ ഹൃദയം മുഴുവനും രാമനിലേക്കാണ് പോയത്, ജീവനും അവനിലാണ് ആശ്രിതം; രാമനില്ലാത്ത അയോധ്യയും അവൾക്കു കാട്ടുപോലെയാണ്.
പരി പൃച്ചതി വൈദേഹീ ഗ്രാമാമഃ ച നഗരാണി ച । ഗതിമ് ദൃഷ്ട്വാ നദീനാമ് ച പാദപാന് വിവിധാന് അപി ॥൨-൬൦-
വൈദേഹി ഗ്രാമങ്ങളെയും നഗരങ്ങളെയും കുറിച്ച് ചോദിക്കുകയും, നദികളുടെ ഒഴുക്ക് കാണുകയും, വിവിധ വൃക്ഷങ്ങളെ നിരീക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
രാമമ് ഹി ലക്ഷ്മനമ് വാപി പൃഷ്ട്വാ ജാനാതി ജാനതീ । അയോധ്യാക്രോശമാത്രേ തു വിഹാരമിവ സമ്ശ്രിതാ ॥൨-൬൦-
സീതക്ക് എന്തെങ്കിലും അറിയേണ്ടതുണ്ടെങ്കിൽ രാമനെയോ ലക്ഷ്മണനെയോ ചോദിച്ച് അറിയുന്നു; അങ്ങനെ, അയോധ്യക്ക് അടുത്ത് തന്നെയാണെന്നു തോന്നുന്ന ആശ്വാസത്തിൽ അവൾ കഴിയുന്നു.
ഇദമേവ സ്മരാമ്യസ്യാഃ സഹസൈവോപജല്പിതമ് । കൈകേയീസമ്ശ്രിതമ് വാക്യമ് നേദാനീമ് പ്രതിഭാതി മാമ് ॥൨-൬൦-
കൈകേയിയെ കുറിച്ച് സീത അപ്രതീക്ഷിതമായി പറഞ്ഞ ചില വാക്കുകൾ മാത്രമേ എനിക്ക് ഓർമ്മയുള്ളൂ; ഇപ്പോൾ അവ വാക്കുകൾ മനസ്സിൽ വരുന്നില്ല.
ധ്വമ്സയിത്വാ തു തദ്വാക്യമ് പ്രമാദാത്പര്യുപസ്ഥിതമ് । ഹ്ലദനമ് വചനമ് സൂതോ ദേവ്യാ മധുരമബ്രവീത് ॥൨-൬൦-
അപ്രമാദത്തിൽ ഉരുത്തിരിഞ്ഞ ആ വാക്കുകൾ മാറ്റിയ ശേഷം, സാരഥി രാജ്ഞിയെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്ന മധുരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
അധ്വനാ വാത വേഗേന സമ്ഭ്രമേണ ആതപേന ച । ന ഹി ഗച്ചതി വൈദേഹ്യാഃ ചന്ദ്ര അമ്ശു സദൃശീ പ്രഭാ ॥൨-൬൦-
വാതത്തിന്റെ ശക്തിയോ, ആശങ്കയോ, ചൂടോ, വൈദേഹിയുടെ ചന്ദ്രപ്രഭയെ കുറയ്ക്കാൻ കഴിയില്ല.
സദൃശമ് ശത പത്രസ്യ പൂര്ണ ചന്ദ്ര ഉപമ പ്രഭമ് । വദനമ് തത് വദാന്യായാ വൈദേഹ്യാ ന വികമ്പതേ ॥൨-൬൦-
പൂർണ്ണചന്ദ്രനുപോലെയും പൂത്തതുള്ള താമരയുപോലെയും തിളങ്ങുന്ന വൈദേഹിയുടെ മുഖം, ദാനശീലയുള്ളവളുടേത്, തിളക്കം നഷ്ടപ്പെടുന്നില്ല.
അലക്ത രസ രക്ത അഭാവ് അലക്ത രസ വര്ജിതൌ । അദ്യ അപി ചരണൌ തസ്യാഃ പദ്മ കോശ സമ പ്രഭൌ ॥൨-൬൦-
ഇപ്പോൾ പോലും, ചുവന്ന അലക്തം ഇല്ലെങ്കിലും, അവളുടെ കാലുകൾ താമരക്കുടംപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു.
നൂപുര ഉദ്ഘുഷ്ട ഹേലാ ഇവ ഖേലമ് ഗച്ചതി ഭാമിനീ । ഇദാനീമ് അപി വൈദേഹീ തത് രാഗാ ന്യസ്ത ഭൂഷണാ ॥൨-൬൦-
വൈദേഹി ഇപ്പോൾ ആഭരണങ്ങൾ ഇല്ലാതിരുന്നാലും, കാൽക്കലികൾ മുഴങ്ങിക്കൊണ്ട്, കളിയുള്ള സ്ത്രീപോലെ സുന്ദരമായി നടക്കുന്നു.
ഗജമ് വാ വീക്ഷ്യ സിമ്ഹമ് വാ വ്യാഘ്രമ് വാ വനമ് ആശ്രിതാ । ന ആഹാരയതി സമ്ത്രാസമ് ബാഹൂ രാമസ്യ സമ്ശ്രിതാ ॥൨-൬൦-
കാട്ടിൽ കാട്ടാനയെയോ സിംഹത്തെയോ കടുവയെയോ കണ്ടാലും, രാമന്റെ കൈകളിൽ ആശ്രയിച്ച്, അവൾക്ക് ഭയം തോന്നുന്നില്ല.
ന ശോച്യാഃ തേ ന ച ആത്മാ തേ ശോച്യോ ന അപി ജന അധിപഃ । ഇദമ് ഹി ചരിതമ് ലോകേ പ്രതിഷ്ഠാസ്യതി ശാശ്വതമ് ॥൨-൬൦-
നിങ്ങളോ, നിങ്ങളുടെ ആത്മാവോ, രാജാവോ ദുഃഖിക്കേണ്ടതല്ല; ഈ പ്രവൃത്തിയാണ് ലോകത്ത് ശാശ്വതമായ പ്രശസ്തിയായി നിലനിൽക്കുക.
വിധൂയ ശോകമ് പരിഹൃഷ്ട മാനസാ । മഹര്ഷി യാതേ പഥി സുവ്യവസ്ഥിതാഃ । വനേ രതാ വന്യ ഫല അശനാഃ പിതുഃ । ശുഭാമ് പ്രതിജ്ഞാമ് പരിപാലയന്തി തേ ॥൨-൬൦-
മഹർഷി യാത്രയായി പോയതിനു ശേഷം, ദുഃഖം വിട്ടു സന്തോഷമുള്ള മനസ്സോടെ, കാടിൽ ജീവിച്ച് കാട്ടുപഴം ഭക്ഷിച്ച്, അവർ പിതാവിന്റെ ഉത്തമമായ വാഗ്ദാനം വിശ്വസ്തമായി പാലിച്ചു.
തഥാ അപി സൂതേന സുയുക്ത വാദിനാ । നിവാര്യമാണാ സുത ശോക കര്ശിതാ । ന ചൈവ ദേവീ വിരരാമ കൂജിതാത് । പ്രിയ ഇതി പുത്ര ഇതി ച രാഘവ ഇതി ച ॥൨-൬൦-
നന്നായി സംസാരിച്ച സാരഥി എത്രയും മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടും, മകനോടുള്ള ദുഃഖത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച രാജ്ഞി, 'പ്രിയമേ! മകനേ! രാഘവാ!' എന്നിങ്ങനെ വിളിച്ചു വിലാപം നിർത്തിയില്ല.