അത്രോദ്യാനാനി ശൂന്യാനി പ്രലീനവിഹഗാനി ച । ന ചാഭിരാമാനാരാമാന് പശ്യാമി മനുജര്ഷഭ ॥൨-൫൯-
ഇവിടെ തോട്ടങ്ങൾ ശൂന്യമായിരിക്കുന്നു, പക്ഷികൾ കാണുന്നില്ല, മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, മനോഹരമായ പാർക്കുകൾ ഞാൻ ഇനി കാണുന്നില്ല.
പ്രവിശന്തമ് അയോധ്യാമ് മാമ് ന കശ്ചിത് അഭിനന്ദതി । നരാ രാമമ് അപശ്യന്തഃ നിഹ്ശ്വസന്തി മുഹുര് മുഹുഃ ॥൨-൫൯-
അയോധ്യയിൽ ഞാൻ കടക്കുമ്പോൾ ആരും എന്നെ സ്വാഗതം ചെയ്യുന്നില്ല; രാമനെ കാണാൻ കഴിയാത്ത ജനങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിടുന്നു.
ദേവ രാജരഥമ് ദൃഷ്ട്വാ വിനാ രാമമിഹാഗതമ് । ദുഃഖാദശ്രുമുഖഃ സര്വോ രാജമാര്ഗഗതോ ജനഃ ॥൨-൫൯-
രാജകീയ രഥം രാമൻ ഇല്ലാതെ തിരിച്ചെത്തുന്നത് കണ്ടു, രാജപഥത്തിൽ നിന്നുള്ള എല്ലാവരും ദുഃഖത്തിൽ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖങ്ങളോടെയാണ്.
ഹര്മ്യൈഃ വിമാനൈഃ പ്രാസാദൈഃ അവേക്ഷ്യ രഥമ് ആഗതമ് । ഹാഹാ കാര കൃതാ നാര്യോ രാമ അദര്ശന കര്ശിതാഃ ॥൨-൫൯-
മഹലുകളിൽ നിന്നും ഗോപുരങ്ങളിൽ നിന്നും രാജപ്രാസാദങ്ങളിൽ നിന്നും, രാമനെ കാണാൻ കഴിയാത്തതിന്റെ വേദനയോടെ സ്ത്രീകൾ വിലപിക്കുന്നു.
ആയതൈഃ വിമലൈഃ നേത്രൈഃ അശ്രു വേഗ പരിപ്ലുതൈഃ । അന്യോന്യമ് അഭിവീക്ഷന്തേ വ്യക്തമ് ആര്തതരാഃ സ്ത്രിയഃ ॥൨-൫൯-
വീർപ്പും കണ്ണീരും നിറഞ്ഞ വലുതും വെടിപ്പുമുള്ള കണ്ണുകളോടെ സ്ത്രീകൾ പരസ്പരം നോക്കിക്കൊണ്ട്, അവർക്കുള്ള വേദന വ്യക്തമാകുന്നു.
ന അമിത്രാണാമ് ന മിത്രാണാമ് ഉദാസീന ജനസ്യ ച । അഹമ് ആര്തതയാ കമ്ചിത് വിശേഷമ് ന ഉപലക്ഷയേ ॥൨-൫൯-
എന്റെ ദു:ഖത്തിൽ ഞാൻ ശത്രുക്കളെയും സുഹൃത്തുക്കളെയും അന്യജനങ്ങളെയും വേർതിരിച്ച് കാണാൻ കഴിയുന്നില്ല.
അപ്രഹൃഷ്ട മനുഷ്യാ ച ദീന നാഗ തുരമ്ഗമാ । ആര്ത സ്വര പരിമ്ലാനാ വിനിഹ്ശ്വസിത നിഹ്സ്വനാ ॥൨-൫൯-
ജനങ്ങൾ സന്തോഷം ഇല്ലാതെ, ആനകളും കുതിരകളും ദു:ഖത്തിൽ, അവരുടെ ശബ്ദം ക്ഷീണിച്ച്, ആഴത്തിൽ നെടുവീർപ്പിടുന്നു.
നിരാനന്ദാ മഹാ രാജ രാമ പ്രവ്രാജന ആതുലാ । കൌസല്യാ പുത്ര ഹീനാ ഇവായോധ്യാ പ്രതിഭാതി മാ മാ ॥൨-൫൯-
മഹാരാജാവേ, രാമന്റെ പ്രവാസത്തിൽ ആയോധ്യയ്ക്ക് സന്തോഷമില്ല; കൌസല്യയ്ക്ക് മകനില്ലാത്തതുപോലെ തന്നെയാണ് ഈ നഗരത്തിന്റെ അവസ്ഥ.
സൂതസ്യ വചനമ് ശ്രുത്വാ വാചാ പരമ ദീനയാ । ബാഷ്പ ഉപഹതയാ രാജാ തമ് സൂതമ് ഇദമ് അബ്രവീത് ॥൨-൫൯-
സൂതന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ ദു:ഖഭരിതമായ ശബ്ദത്തിൽ രാജാവ് അവനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
കൈകേയ്യാ വിനിയുക്തേന പാപ അഭിജന ഭാവയാ । മയാ ന മന്ത്ര കുശലൈഃ വൃദ്ധൈഃ സഹ സമര്ഥിതമ് ॥൨-൫൯-
പാപം നിറഞ്ഞ മനസ്സുള്ള കൈകേയിയുടെ നിർബന്ധത്താൽ, മന്ത്രത്തിൽ നിപുണരായ മൂപ്പന്മാരോടൊപ്പം ഞാൻ ഇതിന് സമ്മതിച്ചിട്ടില്ല.
ന സുഹൃദ്ഭിര് ന ച അമാത്യൈഃ മന്ത്രയിത്വാ ന നൈഗമൈഃ । മയാ അയമ് അര്ഥഃ സമ്മോഹാത് സ്ത്രീ ഹേതോഹ് സഹസാ കൃതഃ ॥൨-൫൯-
സുഹൃത്തുക്കളോടോ മന്ത്രിമാരോടോ നഗരവാസികളോടോ ആലോചിച്ചില്ല; സ്ത്രീയുടെ കാരണത്താൽ ഞാൻ ആശയക്കുഴപ്പത്തിൽ ഈ തീരുമാനം പെട്ടെന്ന് എടുത്തു.
ഭവിതവ്യതയാ നൂനമ് ഇദമ് വാ വ്യസനമ് മഹത് । കുലസ്യ അസ്യ വിനാശായ പ്രാപ്തമ് സൂത യദൃച്ചയാ ॥൨-൫൯-
ഇത് ഭാവിയിൽ സംഭവിക്കേണ്ടതായിരുന്നോ അതോ വലിയ ദുരന്തം കൊണ്ടോ, സൂതാ, ഈ കുടുംബത്തിന് നാശം വരുത്താൻ ഈ ദു:ഖം അപ്രതീക്ഷിതമായി വന്നിരിക്കുന്നു.
സൂത യദ്യ് അസ്തി തേ കിമ്ചിന് മയാ അപി സുകൃതമ് കൃതമ് । ത്വമ് പ്രാപയ ആശു മാമ് രാമമ് പ്രാണാഃ സമ്ത്വരയന്തി മാമ് ॥൨-൫൯-
സാരഥീ, ഞാൻ നിനക്കു ഒരിക്കലെങ്കിലും നല്ലത് ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, ദയവായി എനിക്ക് ഉടൻ രാമനെ കാണാൻ കൊണ്ടുപോവൂ. എന്റെ ജീവൻ എനിക്ക് വേഗത്തിൽ പോകാൻ അടിച്ചുപിടിക്കുന്നു.
യദ് യദ് യാ അപി മമ ഏവ ആജ്ഞാ നിവര്തയതു രാഘവമ് । ന ശക്ഷ്യാമി വിനാ രാമ മുഹൂര്തമ് അപി ജീവിതുമ് ॥൨-൫൯-
എനിക്ക് ഉള്ള ഏതെങ്കിലും ആജ്ഞ കൊണ്ടു라도 രാഘവനെ തിരിച്ചു വരുത്താൻ ശ്രമിക്കൂ. രാമനെ ഇല്ലാതെ ഒരു നിമിഷം പോലും ഞാൻ ജീവിക്കാൻ കഴിയില്ല.
അഥവാ അപി മഹാ ബാഹുര് ഗതഃ ദൂരമ് ഭവിഷ്യതി । മാമ് ഏവ രഥമ് ആരോപ്യ ശീഘ്രമ് രാമായ ദര്ശയ ॥൨-൫൯-
അല്ലെങ്കിൽ, ശക്തനായ അവൻ ദൂരെയായി പോയിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, എന്നെ രഥത്തിൽ കയറ്റി വേഗത്തിൽ രാമനെ കാണിക്കാൻ കൊണ്ടുപോവൂ.
വൃത്ത ദമ്ഷ്ട്രഃ മഹാ ഇഷ്വാസഃ ക്വ അസൌ ലക്ഷ്മണ പൂര്വജഃ । യദി ജീവാമി സാധ്വ് ഏനമ് പശ്യേയമ് സഹ സീതയാ ॥൨-൫൯-
വളഞ്ഞ പല്ലുകളും വലിയ വില്ലും ഉള്ള ലക്ഷ്മണന്റെ മൂത്ത സഹോദരൻ എവിടെയാണ്? ഞാൻ ജീവിച്ചാൽ സീതയോടൊപ്പം അവനെ കാണാൻ കഴിയട്ടെ.
ലോഹിത അക്ഷമ് മഹാ ബാഹുമ് ആമുക്ത മണി കുണ്ഡലമ് । രാമമ് യദി ന പശ്യാമി ഗമിഷ്യാമി യമ ക്ഷയമ് ॥൨-൫൯-
ചുവന്ന കണ്ണുകളും ശക്തമായ കൈകളും രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച കുണ്ഡലങ്ങളും ഉള്ള രാമനെ ഞാൻ കാണാൻ കഴിയില്ലെങ്കിൽ, ഞാൻ യമന്റെ ലോകത്തിലേക്ക് പോകും.
അതഃ നു കിമ് ദുഹ്ഖതരമ് യോ അഹമ് ഇക്ഷ്വാകു നന്ദനമ് । ഇമാമ് അവസ്ഥാമ് ആപന്നോ ന ഇഹ പശ്യാമി രാഘവമ് ॥൨-൫൯-
ഇക്ഷ്വാകുവിന്റെ വംശജനായ ഞാൻ ഈ നിലയിലേക്കെത്തി, ഇവിടെ രാഘവനെ കാണാൻ കഴിയുന്നില്ലെന്നത് ഇതിലധികം വേദനയുള്ളത് എന്ത് ഉണ്ട്?
ഹാ രാമ രാമ അനുജ ഹാ ഹാ വൈദേഹി തപസ്വിനീ । ന മാമ് ജാനീത ദുഹ്ഖേന മ്രിയമാണമ് അനാഥവത് ॥൨-൫൯-
ഹാ രാമാ! ഹാ ലക്ഷ്മണാ! ഹാ വൈദേഹി, തപസ്സിനി! ഞാൻ ദു:ഖത്തിൽ അകപ്പെട്ട് അനാഥനായി മരിക്കുമ്പോൾ നിങ്ങൾക്ക് അതറിയാനില്ല.
സ തേന രാജാ ദുഃഖേന ഭൃശമര്പിതചേതനഃ । അവഗാഢഃ സുദുഷ്പാരമ് ശോകസാഗമബ്രവീത് ॥൨-൫൯-
അങ്ങേയറ്റം ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങിയ രാജാവ്, മനസ്സിൽ അതിയായ വേദനയോടെ, കടക്കാൻ കഴിയാത്ത ദു:ഖസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
രാമശോകമഹാഭോഗഃ സീതാവിരഹപാരഗഃ । ശ്വസിതോര്മിമഹാവര്തോ ബാഷ്പഫേനജലാവിലഃ ॥൨-൫൯-
രാമന്റെ വേർപാടാണ് ഈ ദു:ഖസമുദ്രത്തിന്റെ ആഴം, സീതയുടെ ദൂരെപിരിയലാണ് അതിന്റെ കര, നെടുവീർപ്പുകളാണ് വലിയ തിരകൾ, കണ്ണുനീർ ആണ് അലയടിക്കുന്ന വെള്ളം.
ബാഹുവിക്ഷേപമീനൌഘോ വിക്രന്ദിതമഹാസ്വനഃ । പ്രകീര്ണകേശശൈവാലഃ കൈകേയീബഡബാമുഖഃ ॥൨-൫൯-
കൈകൾ വീശുന്നതാണ് അതിലെ മീനുകൾ, ഉച്ചത്തിൽ കരയുന്നതാണ് വലിയ ശബ്ദം, ചിതറിയ മുടിയാണ് അതിലെ പായൽ, കൈകേയിയാണ് അഗ്നിപിണ്ഡം.
മമാശ്രുവേഗപ്രഭവഃ കുബ്ജാവാക്യമഹാഗ്രഹഃ । വരവേലോ നൃശമ്സായാ രാമപ്രവ്രാജനായതഃ ॥൨-൫൯-
എന്റെ കണ്ണുനീർ ഒഴുകുന്നതാണ് ഈ സമുദ്രത്തിന് ആഹാരം, കുബ്ജയുടെ വാക്കുകളാണ് വലിയ मगरം, ക്രൂരമായ വരമാണ് അതിന്റെ തീരം, രാമന്റെ പ്രവാസമാണ് അതിന്റെ വ്യാപ്തി.
യസ്മിന് ബത നിമഗ്നോഽഹമ് കൌസല്യേ രാഘവമ് വിനാ । ദുസ്തരഃ ജീവതാ ദേവി മയാ അയമ് ശോക സാഗരഃ ॥൨-൫൯-
കൗസല്യേ, രാഘവനെ ഇല്ലാതെ ഞാൻ ഈ ദു:ഖസമുദ്രത്തിൽ സത്യമായും മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ ഈ ദു:ഖസമുദ്രം കടക്കാൻ എനിക്കാവില്ല.
അശോഭനമ് യോ അഹമ് ഇഹ അദ്യ രാഘവമ് । ദിദൃക്ഷമാണോ ന ലഭേ സലക്ഷ്മണമ്ഇതി ഇവ രാജാ വിലപന് മഹാ യഹാശഃപപാത തൂര്ണമ് ശയനേ സ മൂര്ചിതഃ ॥൨-൫൯-
ഇന്ന് ഞാൻ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം രാഘവനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ചിട്ടും കാണാൻ കഴിയുന്നില്ലെന്നത് എനിക്ക് യോജിച്ച കാര്യമല്ല—ഇങ്ങനെ വിലപിച്ച രാജാവ് പെട്ടെന്ന് കിടക്കയിൽ അവശനായി വീണു.
ഇതി വിലപതി പാര്ഥിവേ പ്രനഷ്ടേ । കരുണതരമ് ദ്വിഗുണമ് ച രാമ ഹേതോഃ । വചനമ് അനുനിശമ്യ തസ്യ ദേവീ । ഭയമ് അഗമത് പുനര് ഏവ രാമ മാതാ ॥൨-൫൯-
ഇങ്ങനെ രാജാവ് രാമന്റെ ദു:ഖത്തിൽ വിലപിക്കുമ്പോൾ, രാമന്റെ അമ്മയായ രാജ്ഞി അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് വീണ്ടും ആഴത്തിലുള്ള ഭയത്തിൽ ആകപ്പെട്ടു.
thumb|ഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ഇങ്ങനെ മഹത്വമുള്ള വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ അറുപതാമത്തെ സർഗ്ഗം സമാപിക്കുന്നു.
തതഃ ഭൂത ഉപസൃഷ്ടാ ഇവ വേപമാനാ പുനഃ പുനഃ । ധരണ്യാമ് ഗത സത്ത്വാ ഇവ കൌസല്യാ സൂതമ് അബ്രവീത് ॥൨-൬൦-
പിന്നീട്, ആത്മാവ് വിട്ടുപോയതുപോലെയും, ഭൂതങ്ങൾ പിടിച്ചുപറ്റിയതുപോലെയും വീണ്ടും വീണ്ടും വിറയച്ചുകൊണ്ട് കൗസല്യാ സാരഥിയോട് പറഞ്ഞു.
നയ മാമ് യത്ര കാകുത്സ്ഥഃ സീതാ യത്ര ച ലക്ഷ്മണഃ । താന് വിനാ ക്ഷണമ് അപി അത്ര ജീവിതുമ് ന ഉത്സഹേ ഹി അഹമ് ॥൨-൬൦-
എന്നെ കകുത്സ്ഥനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും ഉള്ളിടത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോവൂ. അവരെ ഇല്ലാതെ ഞാൻ ഒരു നിമിഷം പോലും ഇവിടെ ജീവിക്കാൻ താല്പര്യം ഇല്ല.
നിവര്തയ രഥമ് ശീഘ്രമ് ദണ്ഡകാന് നയ മാമ് അപി । അഥ താന് ന അനുഗച്ചാമി ഗമിഷ്യാമി യമ ക്ഷയമ് ॥൨-൬൦-
രഥം ഉടൻ തിരിച്ചു കൊണ്ടുപോവൂ; എന്നെയും ദണ്ഡകവനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോവൂ. അവരെ പിന്തുടരാൻ കഴിയില്ലെങ്കിൽ ഞാൻ യമന്റെ ലോകത്തിലേക്ക് പോകും.