രാജ്ഞാ തു ഖലു കൈകേയ്യാ ലഘു ത്വാശ്രിത്യ ശാസനമ് । കൃതമ് കാര്യമകാര്യമ് വാ വയമ് യേനാഭിപീഡിതാഃ ॥൨-൫൮-
കൈകേയിയുടെ ആജ്ഞയിൽ ആശ്രയിച്ച് രാജാവ് ഈ കാര്യങ്ങൾ ചെയ്തു; ശരിയോ തെറ്റോ, അതിനാൽ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും പീഡിതരായി.
യദി പ്രവ്രാജിതഃ രാമഃ ലോഭ കാരണ കാരിതമ് । വര ദാന നിമിത്തമ് വാ സര്വഥാ ദുഷ്കൃതമ് കൃതമ് ॥൨-൫൮-
ലാഭത്തിനോ വാഗ്ദാനങ്ങൾ നല്കുന്നതിനോ വേണ്ടിയാണ് രാമനെ പുറത്താക്കിയതെങ്കിൽ, എങ്കിലും അതു തെറ്റായ പ്രവർത്തിയാണ്.
ഇദമ് താവദ്യഥാകാമമീശ്വരസ്യ കൃതേ കൃതമ് । രാമസ്യ തു പരിത്യാഗേ ന ഹേതുമ് ഉപലക്ഷയേ ॥൨-൫൮-
ഇത് എല്ലാം രാജാവിന്റെ ഇഷ്ടത്തിനായി ചെയ്തതാണെങ്കിലും, രാമനെ ഉപേക്ഷിച്ചതിന് ഞാൻ ഒരു കാരണവും കാണുന്നില്ല.
അസമീക്ഷ്യ സമാരബ്ധമ് വിരുദ്ധമ് ബുദ്ധി ലാഘവാത് । ജനയിഷ്യതി സമ്ക്രോശമ് രാഘവസ്യ വിവാസനമ് ॥൨-൫൮-
ചിന്തിക്കാതെ ആരംഭിച്ച ഈ രാഘവന്റെ പുറന്തള്ളൽ, വിവേകത്തിന് വിരുദ്ധമായതുകൊണ്ട്, ജനങ്ങളുടെ പ്രതിഷേധം മാത്രമേ ഉണ്ടാക്കൂ.
അഹമ് താവന് മഹാ രാജേ പിതൃത്വമ് ന ഉപലക്ഷയേ । ഭ്രാതാ ഭര്താ ച ബന്ധുഃ ച പിതാ ച മമ രാഘവഃ ॥൨-൫൮-
എനിക്ക്, മഹാരാജാവേ, പിതൃത്വം ഞാൻ കാണുന്നില്ല; രാഘവൻ എന്റെ സഹോദരനും ഭർത്താവും ബന്ധുവും പിതാവുമാണ്.
സര്വ ലോക പ്രിയമ് ത്യക്ത്വാ സര്വ ലോക ഹിതേ രതമ് । സര്വ ലോകോ അനുരജ്യേത കഥമ് ത്വാ അനേന കര്മണാ ॥൨-൫൮-
എല്ലാവർക്കും പ്രിയനും എല്ലാവരുടെ ഭാവനയിൽ ഏർപ്പെട്ടവനെയും ഉപേക്ഷിച്ച്, ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ ലോകം എങ്ങനെ നിന്നോട് ചേർന്ന് നിൽക്കും?
സര്വപ്രജാഭിരാമമ് ഹി രാമമ് പ്രവ്രാജ്യ ധാര്മികമ് । സര്വലോകമ് വിരുധ്യേമമ് കഥമ് രാജാ ഭവിഷ്യസി ॥൨-൫൮-
എല്ലാവർക്കും പ്രിയങ്കരനും ധാർമ്മികനുമായ രാമനെ പുറത്താക്കി, ലോകത്തോടൊന്നിച്ച് എങ്ങനെ രാജാവായി നീ നിലനിൽക്കും?
ജാനകീ തു മഹാ രാജ നിഃശ്വസന്തീ തപസ്വിനീ । ഭൂത ഉപഹത ചിത്താ ഇവ വിഷ്ഠിതാ വൃഷ്മൃതാ സ്ഥിതാ ॥൨-൫൮-
ജനകിയുടെ മകൾ, മഹാരാജാവേ, ആഴമായി ശ്വസിച്ച് വ്രതത്തിൽ ഉറച്ചവളായി, ദുഃഖത്തിൽ മനസ്സു തളർന്നവളെപ്പോലെ അചഞ്ചലമായി നിന്നു.
അദൃഷ്ട പൂര്വ വ്യസനാ രാജ പുത്രീ യശസ്വിനീ । തേന ദുഹ്ഖേന രുദതീ ന ഏവ മാമ് കിമ്ചിത് അബ്രവീത് ॥൨-൫൮-
ഇത്തരം ദുഃഖം മുമ്പ് കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത പ്രസിദ്ധയായ രാജകുമാരി, ആ വേദനയിൽ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് എന്നോട് ഒരു വാക്കും പറഞ്ഞു ഇല്ല.
ഉദ്വീക്ഷമാണാ ഭര്താരമ് മുഖേന പരിശുഷ്യതാ । മുമോച സഹസാ ബാഷ്പമ് മാമ് പ്രയാന്തമ് ഉദീക്ഷ്യ സാ ॥൨-൫൮-
ഭർത്താവിനെ ദുഃഖത്തിൽ ഉണങ്ങിയ മുഖത്തോടെ നോക്കി, ഞാൻ യാത്രയാകുമ്പോൾ അവൾ അപ്രതീക്ഷിതമായി കണ്ണുനീർ ചൊരിഞ്ഞു.
തഥൈവ രാമഃ അശ്രു മുഖഃ കൃത അന്ജലിഃ । സ്ഥിതഃ അഭവല് ലക്ഷ്മണ ബാഹു പാലിതഃ സ്ഥിതഃ । തഥൈവ സീതാ രുദതീ തപസ്വിനീ । നിരീക്ഷതേ രാജ രഥമ് തഥൈവ മാമ് ॥൨-൫൮-
അതു പോലെ തന്നെ, രാമൻ കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ കൈകൂപ്പി, ലക്ഷ്മണന്റെ കൈപിടിയിൽ നിന്നു; സീതയും കരഞ്ഞുകൊണ്ട് വ്രതത്തിൽ ഉറച്ചവളായി, രാജാരഥത്തെയും എന്നെയും നോക്കി നിന്നു.
thumb|ഏകോനഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ഏകോനഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ്-വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ അമ്പത്തൊൻപതാമത്തെ സര്ഗം കേൾക്കൂ.
മമ തു അശ്വാ നിവൃത്തസ്യ ന പ്രാവര്തന്ത വര്ത്മനി । ഉഷ്ണമ് അശ്രു വിമുന്ചന്തഃ രാമേ സമ്പ്രസ്ഥിതേ വനമ് ॥൨-൫൯-
എന്റെ കുതിരകൾ തിരിച്ചു വന്നപ്പോൾ, രാമൻ വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ അവയ്ക്ക് വഴിയിൽ പോകാൻ മനസ്സായില്ല; അവ ചൂടുള്ള കണ്ണുനീർ ചൊരിഞ്ഞു.
ഉഭാഭ്യാമ് രാജ പുത്രാഭ്യാമ് അഥ കൃത്വാ അഹമ് ജ്ഞലിമ് । പ്രസ്ഥിതഃ രഥമ് ആസ്ഥായ തത് ദുഹ്ഖമ് അപി ധാരയന് ॥൨-൫൯-
രണ്ടു രാജകുമാരന്മാരോടും കൈകൂപ്പി നമസ്കരിച്ച്, ആ ദുഃഖം മനസ്സിൽ സൂക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ രഥത്തിൽ കയറി യാത്ര തുടർന്നു.
ഗുഹാ ഇവ സാര്ധമ് തത്ര ഏവ സ്ഥിതഃ അസ്മി ദിവസാന് ബഹൂന് । ആശയാ യദി മാമ് രാമഃ പുനഃ ശബ്ദാപയേദ് ഇതി ॥൨-൫൯-
ഞാൻ ഗുഹയോടൊപ്പം അവിടെ തന്നെ പല ദിവസങ്ങളോളം കാത്തിരുന്നു, രാമൻ എനിക്ക് വീണ്ടും വിളിക്കും എന്ന പ്രതീക്ഷയോടെ.
വിഷയേ തേ മഹാ രാജ മാമ വ്യസന കര്ശിതാഃ । അപി വൃക്ഷാഃ പരിമ്ലാനഃ സപുഷ്പ അന്കുര കോരകാഃ ॥൨-൫൯-
മഹാരാജാവേ, നിങ്ങളുടെ രാജ്യത്ത്, എനിക്കുള്ള ദുഃഖത്തിൽ പോലും മരങ്ങൾ പൂക്കളും മുളകളും കുരുക്കളും ഉണ്ടെങ്കിലും ഉണങ്ങി കിടക്കുന്നു.
ഉപതപ്തോദകാ നദ്യഃ പല്വലാനി സരാമ്സി ച । പരിഷ്കുപലാശാനി വനാന്യുപവനാനി ച ॥൨-൫൯-
നദികൾക്ക് വെള്ളം ചൂടായിരിക്കുന്നു, കായലുകളും തടാകങ്ങളും ഉണങ്ങിയിരിക്കുന്നു, കാടുകളും തോട്ടങ്ങളും ഇലകൾ ഉണങ്ങി കിടക്കുന്നു.
ന ച സര്പന്തി സത്ത്വാനി വ്യാലാ ന പ്രസരന്തി ച । രാമ ശോക അഭിഭൂതമ് തന് നിഷ്കൂജമ് അഭവദ് വനമ് ॥൨-൫൯-
ജീവികൾ ഇവിടെ സഞ്ചരിക്കുന്നില്ല, കാട്ടുമൃഗങ്ങളും നടക്കുന്നില്ല; രാമന്റെ ദുഃഖത്തിൽ ആ കാട് മുഴുവൻ നിശ്ശബ്ദമായിരിക്കുന്നു.
ലീന പുഷ്കര പത്രാഃ ച നര ഇന്ദ്ര കലുഷ ഉദകാഃ । സമ്തപ്ത പദ്മാഃ പദ്മിന്യോ ലീന മീന വിഹമ്ഗമാഃ ॥൨-൫൯-
താമരപ്പൂക്കൾ ഇലകൾ അടച്ചു, വെള്ളം മങ്ങിയിരിക്കുന്നു, പാടങ്ങൾ ഉണങ്ങിയിരിക്കുന്നു, അതിലെ മീനുകളും പക്ഷികളും കാണാതായിരിക്കുന്നു.
ജലജാനി ച പുഷ്പാണി മാല്യാനി സ്ഥലജാനി ച । ന അദ്യ ഭാന്തി അല്പ ഗന്ധീനി ഫലാനി ച യഥാ പുരമ് ॥൨-൫൯-
ജലത്തിൽ വളരുന്ന പൂക്കളും മാലകളും, നിലത്ത് വളരുന്നവയും, ഇന്നിവയ്ക്ക് പഴയപോലെ ഭംഗിയില്ല; സുഗന്ധം കുറഞ്ഞു, പഴങ്ങൾക്കും പഴയ രുചിയില്ല.
അത്രോദ്യാനാനി ശൂന്യാനി പ്രലീനവിഹഗാനി ച । ന ചാഭിരാമാനാരാമാന് പശ്യാമി മനുജര്ഷഭ ॥൨-൫൯-
ഇവിടെ തോട്ടങ്ങൾ ശൂന്യമായിരിക്കുന്നു, പക്ഷികൾ കാണുന്നില്ല, മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, മനോഹരമായ പാർക്കുകൾ ഞാൻ ഇനി കാണുന്നില്ല.
പ്രവിശന്തമ് അയോധ്യാമ് മാമ് ന കശ്ചിത് അഭിനന്ദതി । നരാ രാമമ് അപശ്യന്തഃ നിഹ്ശ്വസന്തി മുഹുര് മുഹുഃ ॥൨-൫൯-
അയോധ്യയിൽ ഞാൻ കടക്കുമ്പോൾ ആരും എന്നെ സ്വാഗതം ചെയ്യുന്നില്ല; രാമനെ കാണാൻ കഴിയാത്ത ജനങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിടുന്നു.
ദേവ രാജരഥമ് ദൃഷ്ട്വാ വിനാ രാമമിഹാഗതമ് । ദുഃഖാദശ്രുമുഖഃ സര്വോ രാജമാര്ഗഗതോ ജനഃ ॥൨-൫൯-
രാജകീയ രഥം രാമൻ ഇല്ലാതെ തിരിച്ചെത്തുന്നത് കണ്ടു, രാജപഥത്തിൽ നിന്നുള്ള എല്ലാവരും ദുഃഖത്തിൽ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖങ്ങളോടെയാണ്.
ഹര്മ്യൈഃ വിമാനൈഃ പ്രാസാദൈഃ അവേക്ഷ്യ രഥമ് ആഗതമ് । ഹാഹാ കാര കൃതാ നാര്യോ രാമ അദര്ശന കര്ശിതാഃ ॥൨-൫൯-
മഹലുകളിൽ നിന്നും ഗോപുരങ്ങളിൽ നിന്നും രാജപ്രാസാദങ്ങളിൽ നിന്നും, രാമനെ കാണാൻ കഴിയാത്തതിന്റെ വേദനയോടെ സ്ത്രീകൾ വിലപിക്കുന്നു.
ആയതൈഃ വിമലൈഃ നേത്രൈഃ അശ്രു വേഗ പരിപ്ലുതൈഃ । അന്യോന്യമ് അഭിവീക്ഷന്തേ വ്യക്തമ് ആര്തതരാഃ സ്ത്രിയഃ ॥൨-൫൯-
വീർപ്പും കണ്ണീരും നിറഞ്ഞ വലുതും വെടിപ്പുമുള്ള കണ്ണുകളോടെ സ്ത്രീകൾ പരസ്പരം നോക്കിക്കൊണ്ട്, അവർക്കുള്ള വേദന വ്യക്തമാകുന്നു.
ന അമിത്രാണാമ് ന മിത്രാണാമ് ഉദാസീന ജനസ്യ ച । അഹമ് ആര്തതയാ കമ്ചിത് വിശേഷമ് ന ഉപലക്ഷയേ ॥൨-൫൯-
എന്റെ ദു:ഖത്തിൽ ഞാൻ ശത്രുക്കളെയും സുഹൃത്തുക്കളെയും അന്യജനങ്ങളെയും വേർതിരിച്ച് കാണാൻ കഴിയുന്നില്ല.
അപ്രഹൃഷ്ട മനുഷ്യാ ച ദീന നാഗ തുരമ്ഗമാ । ആര്ത സ്വര പരിമ്ലാനാ വിനിഹ്ശ്വസിത നിഹ്സ്വനാ ॥൨-൫൯-
ജനങ്ങൾ സന്തോഷം ഇല്ലാതെ, ആനകളും കുതിരകളും ദു:ഖത്തിൽ, അവരുടെ ശബ്ദം ക്ഷീണിച്ച്, ആഴത്തിൽ നെടുവീർപ്പിടുന്നു.
നിരാനന്ദാ മഹാ രാജ രാമ പ്രവ്രാജന ആതുലാ । കൌസല്യാ പുത്ര ഹീനാ ഇവായോധ്യാ പ്രതിഭാതി മാ മാ ॥൨-൫൯-
മഹാരാജാവേ, രാമന്റെ പ്രവാസത്തിൽ ആയോധ്യയ്ക്ക് സന്തോഷമില്ല; കൌസല്യയ്ക്ക് മകനില്ലാത്തതുപോലെ തന്നെയാണ് ഈ നഗരത്തിന്റെ അവസ്ഥ.
സൂതസ്യ വചനമ് ശ്രുത്വാ വാചാ പരമ ദീനയാ । ബാഷ്പ ഉപഹതയാ രാജാ തമ് സൂതമ് ഇദമ് അബ്രവീത് ॥൨-൫൯-
സൂതന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ ദു:ഖഭരിതമായ ശബ്ദത്തിൽ രാജാവ് അവനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
കൈകേയ്യാ വിനിയുക്തേന പാപ അഭിജന ഭാവയാ । മയാ ന മന്ത്ര കുശലൈഃ വൃദ്ധൈഃ സഹ സമര്ഥിതമ് ॥൨-൫൯-
പാപം നിറഞ്ഞ മനസ്സുള്ള കൈകേയിയുടെ നിർബന്ധത്താൽ, മന്ത്രത്തിൽ നിപുണരായ മൂപ്പന്മാരോടൊപ്പം ഞാൻ ഇതിന് സമ്മതിച്ചിട്ടില്ല.