മാതാ ച മമ കൌസല്യാ കുശലമ് ച അഭിവാദനമ് । അപ്രമാദമ് ച വക്തവ്യാ ബ്രൂയാശ്ചൈമിദമ് വചഃ ॥൨-൫൮-
എന്റെ അമ്മ കൗസല്യക്ക് സുഖവും ആദരവും അറിയിക്കണം, ജാഗ്രത പാലിക്കണമെന്ന് പറയണം, കൂടാതെ ഈ വാക്കുകളും പറയണം.
ധര്മനിത്യാ യഥാകാലമഗ്ന്യഗാരപരാ ഭവ । ദേവി ദേവസ്യ പാദൌ ച ദേവവത് പരിപാലയ ॥൨-൫൮-
നീതിയിൽ സ്ഥിരതയോടെ, സമയത്ത് അഗ്നികാര്യങ്ങൾ ചെയ്യണം; ദേവി, ഭർത്താവിന്റെ കാലുകൾ ദേവന്റെതുപോലെ സംരക്ഷിക്കണം.
അഭിമാനമ് ച മാനമ് ച ത്യക്ത്വാ വര്തസ്വ മാതൃഷു । അനു രാജാന മാര്യാമ് ച കൈകേയീമമ്ബ കാരയ ॥൨-൫൮-
അഹങ്കാരവും അഭിമാനവും വിട്ട് അമ്മമാരോടു യുക്തിയായി പെരുമാറണം; രാജ്ഞിയായ കൈകേയിയെ അമ്മയെപോലെ ആദരിക്കണം.
കുമാരേ ഭരതേ വൃത്തിര്വര്തിതവ്യാച രാജവത് । അര്ഥജ്യേഷ്ഠാ ഹി രാജാനോ രാജധര്മമനുസ്മര ॥൨-൫൮-
കുമാരനായ ഭരതനോടു രാജാവിനോടു പോലെയുള്ള പെരുമാറ്റം വേണം; രാജാക്കന്മാർ ധനത്തിൽ മുൻപുള്ളവരാണ് — രാജധർമ്മം ഓർക്കണം.
ഭരതഃ കുശലമ് വാച്യോ വാച്യോ മദ് വചനേന ച । സര്വാസ്വ ഏവ യഥാ ന്യായമ് വൃത്തിമ് വര്തസ്വ മാതൃഷു ॥൨-൫൮-
ഭരതനോടും സുഖം അറിയിക്കണം, എന്റെ വാക്കുകളും അവനോട് പറയണം; എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും അമ്മമാരോടു യുക്തിയായി പെരുമാറണം.
വക്തവ്യഃ ച മഹാ ബാഹുര് ഇക്ഷ്വാകു കുല നന്ദനഃ । പിതരമ് യൌവരാജ്യസ്ഥോ രാജ്യസ്ഥമ് അനുപാലയ ॥൨-൫൮-
മഹാബാഹുവും ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ ആനന്ദവും ആയ ഭരതനോടു പറയണം; അച്ഛൻ രാജ്യം ഭരിക്കുന്നിടത്ത് രാജ്യം സംരക്ഷിക്കണമെന്ന് ഓർമ്മിപ്പിക്കണം.
അതിക്രാന്തവയാ രാജാ മാസ്മൈനമ് വ്യവരോരുധഃ । കുമാരരാജ്യേ ജീവ ത്വമ് തസ്യൈവാജ്ഞ്പ്രവര്തനാമ് ॥൨-൫൮-
വയസ്സായ രാജാവ് എന്നോട് പറഞ്ഞു: 'കുമാരനായി രാജ്യം ഭരിക്കാൻ അവനെ തടയരുത്; നീ ജീവിച്ചുകൊണ്ട് അവന്റെ ആജ്ഞകൾ മാത്രം പാലിക്കൂ.'
അബ്രവീച്ചാപി മാമ് ഭൂയോ ഭൃശമശ്രൂണി വര്തയന് । മാതേവ മമ മാതാ തേ ദ്രഷ്ടവ്യാ പുത്രഗര്ധിനീ ॥൨-൫൮-
അവൻ വീണ്ടും കണ്ണുനീരോടെ എന്നോട് പറഞ്ഞു: 'എന്റെ അമ്മയെ, മകനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവളെ, നീ നിന്റെ അമ്മയെപ്പോലെ കാണണം.'
ഇതി ഏവമ് മാമ് മഹാരാജ ബൃവന്ന് ഏവ മഹാ യശാഃ । രാമഃ രാജീവ താമ്ര അക്ഷോ ഭൃശമ് അശ്രൂണി അവര്തയത് ॥൨-൫൮-
ഇങ്ങനെ മഹാരാജാവ് എന്നോട് സംസാരിക്കുമ്പോൾ, കമലപോലുള്ള ചെമ്പൻ കണ്ണുകളുള്ള രാമൻ ദാരുണമായി കരയുകയായിരുന്നു.
ലക്ഷ്മണഃ തു സുസമ്ക്രുദ്ധോ നിഹ്ശ്വസന് വാക്യമ് അബ്രവീത് । കേന അയമ് അപരാധേന രാജ പുത്രഃ വിവാസിതഃ ॥൨-൫൮-
ലക്ഷ്മണൻ അതിവൈരാഗ്യത്തോടെ ആഴമായി ശ്വസിച്ച് പറഞ്ഞു: 'എന്ത് കുറ്റം ചെയ്താണ് രാജകുമാരനെ പുറത്താക്കിയത്?'
രാജ്ഞാ തു ഖലു കൈകേയ്യാ ലഘു ത്വാശ്രിത്യ ശാസനമ് । കൃതമ് കാര്യമകാര്യമ് വാ വയമ് യേനാഭിപീഡിതാഃ ॥൨-൫൮-
കൈകേയിയുടെ ആജ്ഞയിൽ ആശ്രയിച്ച് രാജാവ് ഈ കാര്യങ്ങൾ ചെയ്തു; ശരിയോ തെറ്റോ, അതിനാൽ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും പീഡിതരായി.
യദി പ്രവ്രാജിതഃ രാമഃ ലോഭ കാരണ കാരിതമ് । വര ദാന നിമിത്തമ് വാ സര്വഥാ ദുഷ്കൃതമ് കൃതമ് ॥൨-൫൮-
ലാഭത്തിനോ വാഗ്ദാനങ്ങൾ നല്കുന്നതിനോ വേണ്ടിയാണ് രാമനെ പുറത്താക്കിയതെങ്കിൽ, എങ്കിലും അതു തെറ്റായ പ്രവർത്തിയാണ്.
ഇദമ് താവദ്യഥാകാമമീശ്വരസ്യ കൃതേ കൃതമ് । രാമസ്യ തു പരിത്യാഗേ ന ഹേതുമ് ഉപലക്ഷയേ ॥൨-൫൮-
ഇത് എല്ലാം രാജാവിന്റെ ഇഷ്ടത്തിനായി ചെയ്തതാണെങ്കിലും, രാമനെ ഉപേക്ഷിച്ചതിന് ഞാൻ ഒരു കാരണവും കാണുന്നില്ല.
അസമീക്ഷ്യ സമാരബ്ധമ് വിരുദ്ധമ് ബുദ്ധി ലാഘവാത് । ജനയിഷ്യതി സമ്ക്രോശമ് രാഘവസ്യ വിവാസനമ് ॥൨-൫൮-
ചിന്തിക്കാതെ ആരംഭിച്ച ഈ രാഘവന്റെ പുറന്തള്ളൽ, വിവേകത്തിന് വിരുദ്ധമായതുകൊണ്ട്, ജനങ്ങളുടെ പ്രതിഷേധം മാത്രമേ ഉണ്ടാക്കൂ.
അഹമ് താവന് മഹാ രാജേ പിതൃത്വമ് ന ഉപലക്ഷയേ । ഭ്രാതാ ഭര്താ ച ബന്ധുഃ ച പിതാ ച മമ രാഘവഃ ॥൨-൫൮-
എനിക്ക്, മഹാരാജാവേ, പിതൃത്വം ഞാൻ കാണുന്നില്ല; രാഘവൻ എന്റെ സഹോദരനും ഭർത്താവും ബന്ധുവും പിതാവുമാണ്.
സര്വ ലോക പ്രിയമ് ത്യക്ത്വാ സര്വ ലോക ഹിതേ രതമ് । സര്വ ലോകോ അനുരജ്യേത കഥമ് ത്വാ അനേന കര്മണാ ॥൨-൫൮-
എല്ലാവർക്കും പ്രിയനും എല്ലാവരുടെ ഭാവനയിൽ ഏർപ്പെട്ടവനെയും ഉപേക്ഷിച്ച്, ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ ലോകം എങ്ങനെ നിന്നോട് ചേർന്ന് നിൽക്കും?
സര്വപ്രജാഭിരാമമ് ഹി രാമമ് പ്രവ്രാജ്യ ധാര്മികമ് । സര്വലോകമ് വിരുധ്യേമമ് കഥമ് രാജാ ഭവിഷ്യസി ॥൨-൫൮-
എല്ലാവർക്കും പ്രിയങ്കരനും ധാർമ്മികനുമായ രാമനെ പുറത്താക്കി, ലോകത്തോടൊന്നിച്ച് എങ്ങനെ രാജാവായി നീ നിലനിൽക്കും?
ജാനകീ തു മഹാ രാജ നിഃശ്വസന്തീ തപസ്വിനീ । ഭൂത ഉപഹത ചിത്താ ഇവ വിഷ്ഠിതാ വൃഷ്മൃതാ സ്ഥിതാ ॥൨-൫൮-
ജനകിയുടെ മകൾ, മഹാരാജാവേ, ആഴമായി ശ്വസിച്ച് വ്രതത്തിൽ ഉറച്ചവളായി, ദുഃഖത്തിൽ മനസ്സു തളർന്നവളെപ്പോലെ അചഞ്ചലമായി നിന്നു.
അദൃഷ്ട പൂര്വ വ്യസനാ രാജ പുത്രീ യശസ്വിനീ । തേന ദുഹ്ഖേന രുദതീ ന ഏവ മാമ് കിമ്ചിത് അബ്രവീത് ॥൨-൫൮-
ഇത്തരം ദുഃഖം മുമ്പ് കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത പ്രസിദ്ധയായ രാജകുമാരി, ആ വേദനയിൽ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് എന്നോട് ഒരു വാക്കും പറഞ്ഞു ഇല്ല.
ഉദ്വീക്ഷമാണാ ഭര്താരമ് മുഖേന പരിശുഷ്യതാ । മുമോച സഹസാ ബാഷ്പമ് മാമ് പ്രയാന്തമ് ഉദീക്ഷ്യ സാ ॥൨-൫൮-
ഭർത്താവിനെ ദുഃഖത്തിൽ ഉണങ്ങിയ മുഖത്തോടെ നോക്കി, ഞാൻ യാത്രയാകുമ്പോൾ അവൾ അപ്രതീക്ഷിതമായി കണ്ണുനീർ ചൊരിഞ്ഞു.
തഥൈവ രാമഃ അശ്രു മുഖഃ കൃത അന്ജലിഃ । സ്ഥിതഃ അഭവല് ലക്ഷ്മണ ബാഹു പാലിതഃ സ്ഥിതഃ । തഥൈവ സീതാ രുദതീ തപസ്വിനീ । നിരീക്ഷതേ രാജ രഥമ് തഥൈവ മാമ് ॥൨-൫൮-
അതു പോലെ തന്നെ, രാമൻ കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ കൈകൂപ്പി, ലക്ഷ്മണന്റെ കൈപിടിയിൽ നിന്നു; സീതയും കരഞ്ഞുകൊണ്ട് വ്രതത്തിൽ ഉറച്ചവളായി, രാജാരഥത്തെയും എന്നെയും നോക്കി നിന്നു.
thumb|ഏകോനഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ഏകോനഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ്-വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ അമ്പത്തൊൻപതാമത്തെ സര്ഗം കേൾക്കൂ.
മമ തു അശ്വാ നിവൃത്തസ്യ ന പ്രാവര്തന്ത വര്ത്മനി । ഉഷ്ണമ് അശ്രു വിമുന്ചന്തഃ രാമേ സമ്പ്രസ്ഥിതേ വനമ് ॥൨-൫൯-
എന്റെ കുതിരകൾ തിരിച്ചു വന്നപ്പോൾ, രാമൻ വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ അവയ്ക്ക് വഴിയിൽ പോകാൻ മനസ്സായില്ല; അവ ചൂടുള്ള കണ്ണുനീർ ചൊരിഞ്ഞു.
ഉഭാഭ്യാമ് രാജ പുത്രാഭ്യാമ് അഥ കൃത്വാ അഹമ് ജ്ഞലിമ് । പ്രസ്ഥിതഃ രഥമ് ആസ്ഥായ തത് ദുഹ്ഖമ് അപി ധാരയന് ॥൨-൫൯-
രണ്ടു രാജകുമാരന്മാരോടും കൈകൂപ്പി നമസ്കരിച്ച്, ആ ദുഃഖം മനസ്സിൽ സൂക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ രഥത്തിൽ കയറി യാത്ര തുടർന്നു.
ഗുഹാ ഇവ സാര്ധമ് തത്ര ഏവ സ്ഥിതഃ അസ്മി ദിവസാന് ബഹൂന് । ആശയാ യദി മാമ് രാമഃ പുനഃ ശബ്ദാപയേദ് ഇതി ॥൨-൫൯-
ഞാൻ ഗുഹയോടൊപ്പം അവിടെ തന്നെ പല ദിവസങ്ങളോളം കാത്തിരുന്നു, രാമൻ എനിക്ക് വീണ്ടും വിളിക്കും എന്ന പ്രതീക്ഷയോടെ.
വിഷയേ തേ മഹാ രാജ മാമ വ്യസന കര്ശിതാഃ । അപി വൃക്ഷാഃ പരിമ്ലാനഃ സപുഷ്പ അന്കുര കോരകാഃ ॥൨-൫൯-
മഹാരാജാവേ, നിങ്ങളുടെ രാജ്യത്ത്, എനിക്കുള്ള ദുഃഖത്തിൽ പോലും മരങ്ങൾ പൂക്കളും മുളകളും കുരുക്കളും ഉണ്ടെങ്കിലും ഉണങ്ങി കിടക്കുന്നു.
ഉപതപ്തോദകാ നദ്യഃ പല്വലാനി സരാമ്സി ച । പരിഷ്കുപലാശാനി വനാന്യുപവനാനി ച ॥൨-൫൯-
നദികൾക്ക് വെള്ളം ചൂടായിരിക്കുന്നു, കായലുകളും തടാകങ്ങളും ഉണങ്ങിയിരിക്കുന്നു, കാടുകളും തോട്ടങ്ങളും ഇലകൾ ഉണങ്ങി കിടക്കുന്നു.
ന ച സര്പന്തി സത്ത്വാനി വ്യാലാ ന പ്രസരന്തി ച । രാമ ശോക അഭിഭൂതമ് തന് നിഷ്കൂജമ് അഭവദ് വനമ് ॥൨-൫൯-
ജീവികൾ ഇവിടെ സഞ്ചരിക്കുന്നില്ല, കാട്ടുമൃഗങ്ങളും നടക്കുന്നില്ല; രാമന്റെ ദുഃഖത്തിൽ ആ കാട് മുഴുവൻ നിശ്ശബ്ദമായിരിക്കുന്നു.
ലീന പുഷ്കര പത്രാഃ ച നര ഇന്ദ്ര കലുഷ ഉദകാഃ । സമ്തപ്ത പദ്മാഃ പദ്മിന്യോ ലീന മീന വിഹമ്ഗമാഃ ॥൨-൫൯-
താമരപ്പൂക്കൾ ഇലകൾ അടച്ചു, വെള്ളം മങ്ങിയിരിക്കുന്നു, പാടങ്ങൾ ഉണങ്ങിയിരിക്കുന്നു, അതിലെ മീനുകളും പക്ഷികളും കാണാതായിരിക്കുന്നു.
ജലജാനി ച പുഷ്പാണി മാല്യാനി സ്ഥലജാനി ച । ന അദ്യ ഭാന്തി അല്പ ഗന്ധീനി ഫലാനി ച യഥാ പുരമ് ॥൨-൫൯-
ജലത്തിൽ വളരുന്ന പൂക്കളും മാലകളും, നിലത്ത് വളരുന്നവയും, ഇന്നിവയ്ക്ക് പഴയപോലെ ഭംഗിയില്ല; സുഗന്ധം കുറഞ്ഞു, പഴങ്ങൾക്കും പഴയ രുചിയില്ല.