യമ് യാന്തമ് അനുയാന്തി സ്മ പദാതി രഥ കുണ്Jജരാഃ । സ വത്സ്യതി കഥമ് രാമഃ വിജനമ് വനമ് ആശ്രിതഃ ॥൨-൫൮-
അവനെ കാലിൽ സൈന്യവും രഥങ്ങളും ആനകളും അനുഗമിച്ചിരുന്നതാണ്. അങ്ങനെയുള്ള രാമൻ എങ്ങനെ ഈ നിർജനവനത്തിൽ അഭയം തേടുന്നു?
വ്യാLഐഃ മൃഗൈഃ ആചരിതമ് കൃഷ്ണ സര്പ നിഷേവിതമ് । കഥമ് കുമാരൌ വൈദേഹ്യാ സാര്ധമ് വനമ് ഉപസ്ഥിതൌ ॥൨-൫൮-
കാട്ടുമൃഗങ്ങളും കുരങ്ങുകളും കറുത്ത പാമ്പുകളും നിറഞ്ഞ കാട്ടിൽ, വൈദേഹിയുടെ മക്കളായ രണ്ടു രാജകുമാരന്മാരും അവളോടൊപ്പം എങ്ങനെ എത്തി?
സുകുമാര്യാ തപസ്വിന്യാ സുമന്ത്ര സഹ സീതയാ । രാജ പുത്രൌ കഥമ് പാദൈഃ അവരുഹ്യ രഥാത് ഗതൌ ॥൨-൫൮-
സുമന്ത്ര, അത്ര സുന്ദരിയും തപസ്സിനും അഭ്യസ്തയുമായ സീതയോടൊപ്പം രാജകുമാരന്മാർ എങ്ങനെ രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി കാൽനടയായി പോയി?
സിദ്ധ അര്ഥഃ ഖലു സൂത ത്വമ് യേന ദൃഷ്ടൌ മമ ആത്മജൌ । വന അന്തമ് പ്രവിശന്തൌ താവ് അശ്വിനാവ് ഇവ മന്ദരമ് ॥൨-൫൮-
സാരഥി, നീ ഭാഗ്യവാനാണ്; എന്റെ രണ്ടു മക്കളെയും മന്ദരപർവ്വതത്തിലേക്ക് അശ്വിനീദേവന്മാർപോലെ കാട്ടിനകത്തേക്ക് കടക്കുന്നത് നീ കണ്ടു.
കിമ് ഉവാച വചോ രാമഃ കിമ് ഉവാച ച ലക്ഷ്മണഃ । സുമന്ത്ര വനമ് ആസാദ്യ കിമ് ഉവാച ച മൈഥിലീ ॥൨-൫൮-
സുമന്ത്ര, കാട്ടിലെത്തിയപ്പോൾ രാമൻ എന്താണ് പറഞ്ഞത്, ലക്ഷ്മണൻ എന്താണ് പറഞ്ഞത്, മൈഥിലി എന്താണ് പറഞ്ഞത്?
ആസിതമ് ശയിതമ് ഭുക്തമ് സൂത രാമസ്യ കീര്തയ । ജീവിഷ്യാമ്യഹമേതേന യയാതിരിവ സാധുഷു ॥൨-൫൮-
സാരഥി, രാമൻ എങ്ങനെയാണ് ഇരിക്കുന്നത്, കിടക്കുന്നത്, ഭക്ഷിക്കുന്നത് എന്നെ പറയൂ; ഇതു കേട്ട് ഞാൻ ജീവിക്കും, യയാതി സന്മാർഗ്ഗത്തിൽ ജീവിച്ചപോലെ.
ഇതി സൂതഃ നര ഇന്ദ്രേണ ചോദിതഃ സജ്ജമാനയാ । ഉവാച വാചാ രാജാനമ് സ ബാഷ്പ പരിര്ബദ്ധയാ ॥൨-൫൮-
അങ്ങനെ രാജാവിന്റെ ആജ്ഞയോടെ സാരഥി മനസ്സൊരുക്കി കണ്ണീരോടെ രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു.
അബ്രവീന് മാമ് മഹാ രാജ ധര്മമ് ഏവ അനുപാലയന് । അന്ജലിമ് രാഘവഃ കൃത്വാ ശിരസാ അഭിപ്രണമ്യ ച ॥൨-൫൮-
മഹാരാജാവേ, നന്മ പാലിച്ചുകൊണ്ടു രാഘവൻ കൈകൂപ്പി തലകുനിഞ്ഞ് എനിക്ക് പറഞ്ഞു.
സൂത മദ്വചനാത് തസ്യ താതസ്യ വിദിത ആത്മനഃ । ശിരസാ വന്ദനീയസ്യ വന്ദ്യൌ പാദൌ മഹാത്മനഃ ॥൨-൫൮-
സാരഥി, എന്റെ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് ആത്മാവിനെ അറിയുന്ന അച്ഛനോടു, തലവാഴ്ത്തലർഹനായ മഹാത്മാവിന്റെ കാലുകൾ വന്ദനം ചെയ്യണമെന്ന് പറയണം.
സര്വമ് അന്തഃ പുരമ് വാച്യമ് സൂത മദ്വചനാത്ത്വയാ । ആരോഗ്യമ് അവിശേഷേണ യഥാ അര്ഹമ് ച അഭിവാദനമ് ॥൨-൫൮-
സാരഥി, എന്റെ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് അകത്തുള്ള എല്ലാ സ്ത്രീകളോടും സുഖം ആശംസിക്കുകയും യോഗ്യമായ ആദരം അറിയിക്കുകയും ചെയ്യണം.
മാതാ ച മമ കൌസല്യാ കുശലമ് ച അഭിവാദനമ് । അപ്രമാദമ് ച വക്തവ്യാ ബ്രൂയാശ്ചൈമിദമ് വചഃ ॥൨-൫൮-
എന്റെ അമ്മ കൗസല്യക്ക് സുഖവും ആദരവും അറിയിക്കണം, ജാഗ്രത പാലിക്കണമെന്ന് പറയണം, കൂടാതെ ഈ വാക്കുകളും പറയണം.
ധര്മനിത്യാ യഥാകാലമഗ്ന്യഗാരപരാ ഭവ । ദേവി ദേവസ്യ പാദൌ ച ദേവവത് പരിപാലയ ॥൨-൫൮-
നീതിയിൽ സ്ഥിരതയോടെ, സമയത്ത് അഗ്നികാര്യങ്ങൾ ചെയ്യണം; ദേവി, ഭർത്താവിന്റെ കാലുകൾ ദേവന്റെതുപോലെ സംരക്ഷിക്കണം.
അഭിമാനമ് ച മാനമ് ച ത്യക്ത്വാ വര്തസ്വ മാതൃഷു । അനു രാജാന മാര്യാമ് ച കൈകേയീമമ്ബ കാരയ ॥൨-൫൮-
അഹങ്കാരവും അഭിമാനവും വിട്ട് അമ്മമാരോടു യുക്തിയായി പെരുമാറണം; രാജ്ഞിയായ കൈകേയിയെ അമ്മയെപോലെ ആദരിക്കണം.
കുമാരേ ഭരതേ വൃത്തിര്വര്തിതവ്യാച രാജവത് । അര്ഥജ്യേഷ്ഠാ ഹി രാജാനോ രാജധര്മമനുസ്മര ॥൨-൫൮-
കുമാരനായ ഭരതനോടു രാജാവിനോടു പോലെയുള്ള പെരുമാറ്റം വേണം; രാജാക്കന്മാർ ധനത്തിൽ മുൻപുള്ളവരാണ് — രാജധർമ്മം ഓർക്കണം.
ഭരതഃ കുശലമ് വാച്യോ വാച്യോ മദ് വചനേന ച । സര്വാസ്വ ഏവ യഥാ ന്യായമ് വൃത്തിമ് വര്തസ്വ മാതൃഷു ॥൨-൫൮-
ഭരതനോടും സുഖം അറിയിക്കണം, എന്റെ വാക്കുകളും അവനോട് പറയണം; എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും അമ്മമാരോടു യുക്തിയായി പെരുമാറണം.
വക്തവ്യഃ ച മഹാ ബാഹുര് ഇക്ഷ്വാകു കുല നന്ദനഃ । പിതരമ് യൌവരാജ്യസ്ഥോ രാജ്യസ്ഥമ് അനുപാലയ ॥൨-൫൮-
മഹാബാഹുവും ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ ആനന്ദവും ആയ ഭരതനോടു പറയണം; അച്ഛൻ രാജ്യം ഭരിക്കുന്നിടത്ത് രാജ്യം സംരക്ഷിക്കണമെന്ന് ഓർമ്മിപ്പിക്കണം.
അതിക്രാന്തവയാ രാജാ മാസ്മൈനമ് വ്യവരോരുധഃ । കുമാരരാജ്യേ ജീവ ത്വമ് തസ്യൈവാജ്ഞ്പ്രവര്തനാമ് ॥൨-൫൮-
വയസ്സായ രാജാവ് എന്നോട് പറഞ്ഞു: 'കുമാരനായി രാജ്യം ഭരിക്കാൻ അവനെ തടയരുത്; നീ ജീവിച്ചുകൊണ്ട് അവന്റെ ആജ്ഞകൾ മാത്രം പാലിക്കൂ.'
അബ്രവീച്ചാപി മാമ് ഭൂയോ ഭൃശമശ്രൂണി വര്തയന് । മാതേവ മമ മാതാ തേ ദ്രഷ്ടവ്യാ പുത്രഗര്ധിനീ ॥൨-൫൮-
അവൻ വീണ്ടും കണ്ണുനീരോടെ എന്നോട് പറഞ്ഞു: 'എന്റെ അമ്മയെ, മകനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവളെ, നീ നിന്റെ അമ്മയെപ്പോലെ കാണണം.'
ഇതി ഏവമ് മാമ് മഹാരാജ ബൃവന്ന് ഏവ മഹാ യശാഃ । രാമഃ രാജീവ താമ്ര അക്ഷോ ഭൃശമ് അശ്രൂണി അവര്തയത് ॥൨-൫൮-
ഇങ്ങനെ മഹാരാജാവ് എന്നോട് സംസാരിക്കുമ്പോൾ, കമലപോലുള്ള ചെമ്പൻ കണ്ണുകളുള്ള രാമൻ ദാരുണമായി കരയുകയായിരുന്നു.
ലക്ഷ്മണഃ തു സുസമ്ക്രുദ്ധോ നിഹ്ശ്വസന് വാക്യമ് അബ്രവീത് । കേന അയമ് അപരാധേന രാജ പുത്രഃ വിവാസിതഃ ॥൨-൫൮-
ലക്ഷ്മണൻ അതിവൈരാഗ്യത്തോടെ ആഴമായി ശ്വസിച്ച് പറഞ്ഞു: 'എന്ത് കുറ്റം ചെയ്താണ് രാജകുമാരനെ പുറത്താക്കിയത്?'
രാജ്ഞാ തു ഖലു കൈകേയ്യാ ലഘു ത്വാശ്രിത്യ ശാസനമ് । കൃതമ് കാര്യമകാര്യമ് വാ വയമ് യേനാഭിപീഡിതാഃ ॥൨-൫൮-
കൈകേയിയുടെ ആജ്ഞയിൽ ആശ്രയിച്ച് രാജാവ് ഈ കാര്യങ്ങൾ ചെയ്തു; ശരിയോ തെറ്റോ, അതിനാൽ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും പീഡിതരായി.
യദി പ്രവ്രാജിതഃ രാമഃ ലോഭ കാരണ കാരിതമ് । വര ദാന നിമിത്തമ് വാ സര്വഥാ ദുഷ്കൃതമ് കൃതമ് ॥൨-൫൮-
ലാഭത്തിനോ വാഗ്ദാനങ്ങൾ നല്കുന്നതിനോ വേണ്ടിയാണ് രാമനെ പുറത്താക്കിയതെങ്കിൽ, എങ്കിലും അതു തെറ്റായ പ്രവർത്തിയാണ്.
ഇദമ് താവദ്യഥാകാമമീശ്വരസ്യ കൃതേ കൃതമ് । രാമസ്യ തു പരിത്യാഗേ ന ഹേതുമ് ഉപലക്ഷയേ ॥൨-൫൮-
ഇത് എല്ലാം രാജാവിന്റെ ഇഷ്ടത്തിനായി ചെയ്തതാണെങ്കിലും, രാമനെ ഉപേക്ഷിച്ചതിന് ഞാൻ ഒരു കാരണവും കാണുന്നില്ല.
അസമീക്ഷ്യ സമാരബ്ധമ് വിരുദ്ധമ് ബുദ്ധി ലാഘവാത് । ജനയിഷ്യതി സമ്ക്രോശമ് രാഘവസ്യ വിവാസനമ് ॥൨-൫൮-
ചിന്തിക്കാതെ ആരംഭിച്ച ഈ രാഘവന്റെ പുറന്തള്ളൽ, വിവേകത്തിന് വിരുദ്ധമായതുകൊണ്ട്, ജനങ്ങളുടെ പ്രതിഷേധം മാത്രമേ ഉണ്ടാക്കൂ.
അഹമ് താവന് മഹാ രാജേ പിതൃത്വമ് ന ഉപലക്ഷയേ । ഭ്രാതാ ഭര്താ ച ബന്ധുഃ ച പിതാ ച മമ രാഘവഃ ॥൨-൫൮-
എനിക്ക്, മഹാരാജാവേ, പിതൃത്വം ഞാൻ കാണുന്നില്ല; രാഘവൻ എന്റെ സഹോദരനും ഭർത്താവും ബന്ധുവും പിതാവുമാണ്.
സര്വ ലോക പ്രിയമ് ത്യക്ത്വാ സര്വ ലോക ഹിതേ രതമ് । സര്വ ലോകോ അനുരജ്യേത കഥമ് ത്വാ അനേന കര്മണാ ॥൨-൫൮-
എല്ലാവർക്കും പ്രിയനും എല്ലാവരുടെ ഭാവനയിൽ ഏർപ്പെട്ടവനെയും ഉപേക്ഷിച്ച്, ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ ലോകം എങ്ങനെ നിന്നോട് ചേർന്ന് നിൽക്കും?
സര്വപ്രജാഭിരാമമ് ഹി രാമമ് പ്രവ്രാജ്യ ധാര്മികമ് । സര്വലോകമ് വിരുധ്യേമമ് കഥമ് രാജാ ഭവിഷ്യസി ॥൨-൫൮-
എല്ലാവർക്കും പ്രിയങ്കരനും ധാർമ്മികനുമായ രാമനെ പുറത്താക്കി, ലോകത്തോടൊന്നിച്ച് എങ്ങനെ രാജാവായി നീ നിലനിൽക്കും?
ജാനകീ തു മഹാ രാജ നിഃശ്വസന്തീ തപസ്വിനീ । ഭൂത ഉപഹത ചിത്താ ഇവ വിഷ്ഠിതാ വൃഷ്മൃതാ സ്ഥിതാ ॥൨-൫൮-
ജനകിയുടെ മകൾ, മഹാരാജാവേ, ആഴമായി ശ്വസിച്ച് വ്രതത്തിൽ ഉറച്ചവളായി, ദുഃഖത്തിൽ മനസ്സു തളർന്നവളെപ്പോലെ അചഞ്ചലമായി നിന്നു.
അദൃഷ്ട പൂര്വ വ്യസനാ രാജ പുത്രീ യശസ്വിനീ । തേന ദുഹ്ഖേന രുദതീ ന ഏവ മാമ് കിമ്ചിത് അബ്രവീത് ॥൨-൫൮-
ഇത്തരം ദുഃഖം മുമ്പ് കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത പ്രസിദ്ധയായ രാജകുമാരി, ആ വേദനയിൽ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് എന്നോട് ഒരു വാക്കും പറഞ്ഞു ഇല്ല.
ഉദ്വീക്ഷമാണാ ഭര്താരമ് മുഖേന പരിശുഷ്യതാ । മുമോച സഹസാ ബാഷ്പമ് മാമ് പ്രയാന്തമ് ഉദീക്ഷ്യ സാ ॥൨-൫൮-
ഭർത്താവിനെ ദുഃഖത്തിൽ ഉണങ്ങിയ മുഖത്തോടെ നോക്കി, ഞാൻ യാത്രയാകുമ്പോൾ അവൾ അപ്രതീക്ഷിതമായി കണ്ണുനീർ ചൊരിഞ്ഞു.