വൈശ്വദേവബലിമ് കൃത്വാ രൌദ്രമ് വൈഷ്ണവമേവ ച । വാസ്തുസമ്ശമനീയാനി മങ്ഗLആനി പ്രവര്തയന് ॥൨-൫൬-
വൈശ്വദേവ ബലിയും, രൗദ്രവും വൈഷ്ണവമായ ചടങ്ങുകളും നടത്തി, വാസസ്ഥലത്തെ ശാന്തിപ്പെടുത്താനും ശുഭമായ ചടങ്ങുകൾ ആരംഭിച്ചു.
ജപമ് ച ന്യായതഃ കൃത്വാ സ്നാത്വാ നദ്യാമ് യഥാവിധി । പാപ സമ്ശമനമ് രാമഃ ചകാര ബലിമ് ഉത്തമമ് ॥൨-൫൬-
ശുദ്ധമായി ജപം ചെയ്ത്, നദിയിൽ വിധിപ്രകാരം സ്നാനം ചെയ്ത ശേഷം, പാപങ്ങൾ അകറ്റാൻ രാമൻ ഉത്തമമായ ബലി അർപ്പിച്ചു.
വേദിസ്ഥലവിധാനാനി ചൈത്യാന്യായതനാനി ച । ആശ്രമസ്യാനുരൂപാണി സ്ഥാപയാമാസ രാഘവഃ ॥൨-൫൬-
രാഘവൻ ആ ആശ്രമത്തിന് അനുയോജ്യമായ യാഗവേദികൾ, ക്ഷേത്രങ്ങൾ, ആലയങ്ങൾ എന്നിവ സ്ഥാപിച്ചു.
വന്യൈര്മാല്യൈഃ ഫലൈര്മൂലൈഃ പക്വൈര്മാമ്സൈര്യഥാവിധി । അദ്ഭര്ജപൈശ്ച വേദോക്തൈ ര്ധര്ഭൈശ്ച സസമിത്കുശൈഃ ॥൨-൫൬-
കാടിലെ പുഷ്പമാലകൾ, പഴങ്ങൾ, കിഴങ്ങുകൾ, പാകം ചെയ്ത മാംസം, ജലാർപ്പണം, ദർഭയും സമിത്കുശവും വേദത്തിൽ പറഞ്ഞതുപോലെ ഒരുക്കി,
തൌ തര്പയിത്വാ ഭൂതാനി രാഘവൌ സഹ സീതയാ । തദാ വിവിശതുഃ ശാലാമ് സുശുഭാമ് ശുഭലക്ഷണൌ ॥൨-൫൬-
രാഘവന്മാർ ഇരുവരും സീതയോടൊപ്പം എല്ലാ ഭൂതങ്ങളെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, ശുഭലക്ഷണങ്ങളോടെ ആ മനോഹരമായ ശാലയിൽ പ്രവേശിച്ചു.
താമ് വൃക്ഷ പര്ണച് ചദനാമ് മനോജ്ഞാമ് । യഥാ പ്രദേശമ് സുകൃതാമ് നിവാതാമ് । വാസായ സര്വേ വിവിശുഃ സമേതാഃ । സഭാമ് യഥാ ദേവ ഗണാഃ സുധര്മാമ് ॥൨-൫൬-
ആ വൃക്ഷങ്ങളുടെ ഇലയാൽ നിർമ്മിച്ച മനോഹരമായ, കാറ്റ് കടക്കാത്ത വിധത്തിൽ പണിത, വാസയോഗ്യമായ ആ കുടിലിൽ എല്ലാവരും ഒരുമിച്ച് പ്രവേശിച്ചു; ദേവതകൾ ശുഭമായ സഭയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ.
അനേക നാനാ മൃഗ പക്ഷി സമ്കുലേ । വിചിത്ര പുഷ്പ സ്തബലൈഃ ദ്രുമൈഃ യുതേ । വന ഉത്തമേ വ്യാല മൃഗ അനുനാദിതേ । തഥാ വിജഹ്രുഃ സുസുഖമ് ജിത ഇന്ദ്രിയാഃ ॥൨-൫൬-
വിവിധയിനം മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും നിറഞ്ഞ, മനോഹരമായ പുഷ്പക്കുലങ്ങളുള്ള വൃക്ഷങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, കാട്ടുമൃഗങ്ങളുടെ നാദം മുഴങ്ങുന്ന ആ ഉത്തമവനത്തിൽ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ജയിച്ചവർ സന്തോഷത്തോടെ സന്തോഷിച്ചു.
സുരമ്യമ് ആസാദ്യ തു ചിത്ര കൂടമ് । നദീമ് ച താമ് മാല്യവതീമ് സുതീര്ഥാമ് । നനന്ദ ഹൃഷ്ടഃ മൃഗ പക്ഷി ജുഷ്ടാമ് । ജഹൌ ച ദുഹ്ഖമ് പുര വിപ്രവാസാത് ॥൨-൫൬-
അവൻ ആ മനോഹരമായ, ചിത്രശിഖരങ്ങളുള്ള പർവ്വതവും, വിശുദ്ധമായ മാല്യവതീ നദിയും, മൃഗപക്ഷികൾ നിറഞ്ഞതും കണ്ടു; രാമൻ സന്തോഷത്തോടെ അവിടെ ആനന്ദിച്ചു, നഗരത്തിൽ നിന്നുള്ള വ്യസനവും വിട്ടുകളഞ്ഞു.
thumb|സപ്തപഞ്ചാശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ സപ്തപഞ്ചാശഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോഗ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എൺപത്തിയേഴാമത്തെ സര്ഗം കേൾക്കേണ്ടതാണ്.
കഥയിത്വാ സുദുഹ്ഖ ആര്തഃ സുമന്ത്രേണ ചിരമ് സഹ । രാമേ ദക്ഷിണ കൂലസ്ഥേ ജഗാമ സ്വ ഗൃഹമ് ഗുഹഃ ॥൨-൫൭-
ദീർഘകാലം സുമന്ത്രനോടൊപ്പം ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങി സംസാരിച്ച ശേഷം, രാമൻ തെക്കേ കരയിൽ എത്തിയപ്പോൾ, ഗുഹൻ തന്റെ വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങി.
ഭരദ്വാജാഭിഗമനമ് പ്രയാഗേ ച സഹാസനമ് । ആഗിരേര്ഗമനമ് തേഷാമ് തത്രസ്ഥൈരഭിലക്ഷിതമ് ॥൨-൫൭-
ഭരദ്വാജനെ സന്ദർശിച്ചതും, പ്രയാഗയിൽ താമസിച്ചതും, പർവ്വതത്തിൽ കയറിയതും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നവർ ശ്രദ്ധിച്ചു.
അനുജ്ഞാതഃ സുമന്ത്രഃ അഥ യോജയിത്വാ ഹയ ഉത്തമാന് । അയോധ്യാമ് ഏവ നഗരീമ് പ്രയയൌ ഗാഢ ദുര്മനാഃ ॥൨-൫൭-
അനുമതി ലഭിച്ച ശേഷം, സുമന്ത്രൻ ഉത്തമമായ കുതിരകൾ കെട്ടി, മനസ്സിൽ വലിയ ദുഃഖത്തോടെ അയോഗ്യാ നഗരത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
സ വനാനി സുഗന്ധീനി സരിതഃ ച സരാമ്സി ച । പശ്യന്ന് അതിയയൌ ശീഘ്രമ് ഗ്രാമാണി നഗരാണി ച ॥൨-൫൭-
സുമന്ത്രൻ സുഗന്ധമുള്ള കാടുകളും, നദികളും തടാകങ്ങളും, ഗ്രാമങ്ങളും നഗരങ്ങളും കാണിക്കൊണ്ട് വേഗത്തിൽ മുന്നോട്ട് പോയി.
തതഃ സായ അഹ്ന സമയേ തൃതീയേ അഹനി സാരഥിഃ । അയോധ്യാമ് സമനുപ്രാപ്യ നിരാനന്ദാമ് ദദര്ശ ഹ ॥൨-൫൭-
അങ്ങനെ, മൂന്നാം ദിവസത്തെ സന്ധ്യാകാലത്ത്, സാരഥി അയോധ്യയിൽ എത്തി, സന്തോഷം ഇല്ലാത്തതായത് കണ്ടു.
സ ശൂന്യാമ് ഇവ നിഹ്ശബ്ദാമ് ദൃഷ്ട്വാ പരമ ദുര്മനാഃ । സുമന്ത്രഃ ചിന്തയാമ് ആസ ശോക വേഗ സമാഹതഃ ॥൨-൫൭-
ശൂന്യവും നിശ്ശബ്ദവുമായ അയോധ്യ കണ്ടപ്പോൾ, സുമന്ത്രൻ അതീവ ദുഃഖിതനായി, ദു:ഖത്തിന്റെ ഒഴുക്കിൽ ആലോചിക്കാൻ തുടങ്ങി.
കച്ചിന് ന സഗജാ സാശ്വാ സജനാ സജന അധിപാ । രാമ സമ്താപ ദുഹ്ഖേന ദഗ്ധാ ശോക അഗ്നിനാ പുരീ ॥൨-൫൭-
ആനകളും കുതിരകളും ജനങ്ങളും ഭരണാധികാരികളും ഉള്ള ഈ നഗരം, രാമനുവേണ്ടിയുള്ള ദു:ഖത്തിന്റെ അഗ്നിയിൽ കത്തിപ്പോയോ എന്നോ സുമന്ത്രൻ ചിന്തിച്ചു.
ഇതി ചിന്താ പരഃ സൂതഃ വാജിഭിഃ ശ്രീഘ്രപാതിഭിഃ । നഗരദ്വാരമാസാദ്യ ത്വരിതഃ പ്രവിവേശ ഹ ॥൨-൫൭-
ഇങ്ങനെ ആശങ്കയോടെ, വേഗത്തിൽ ഓടുന്ന കുതിരകളുമായി സാരഥി നഗരവാതിലിൽ എത്തി, അതിവേഗം അകത്തേക്ക് കടന്നു.
സുമന്ത്രമ് അഭിയാന്തമ് തമ് ശതശോ അഥ സഹസ്രശഃ । ക്വ രാമൈതി പൃച്ചന്തഃ സൂതമ് അഭ്യദ്രവന് നരാഃ ॥൨-൫൭-
സുമന്ത്രൻ അകത്തേക്ക് വരുമ്പോൾ, നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും ആളുകൾ ഓടിയെത്തി, 'രാമൻ എവിടെയാണ്?' എന്ന് ചോദിച്ചു.
തേഷാമ് ശശമ്സ ഗങ്ഗായാമ് അഹമ് ആപൃച്ച്യ രാഘവമ് । അനുജ്ഞാതഃ നിവൃത്തഃ അസ്മി ധാര്മികേണ മഹാത്മനാ ॥൨-൫൭-
അവരോട് സുമന്ത്രൻ പറഞ്ഞു: 'ഗംഗയുടെ തീരത്ത് രാഘവനോട് വിടപറഞ്ഞ്, ആ ധാർമ്മികനും മഹാത്മാവുമായവൻ അനുമതി നൽകിയതോടെ ഞാൻ മടങ്ങി.'
തേ തീര്ണാഇതി വിജ്ഞായ ബാഷ്പ പൂര്ണ മുഖാ ജനാഃ । അഹോ ധിഗ് ഇതി നിശ്ശ്വസ്യ ഹാ രാമ ഇതി ച ചുക്രുശുഃ ॥൨-൫൭-
അവർ കടന്നുപോയെന്നറിഞ്ഞപ്പോൾ, കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ മുഖങ്ങളോടെ ജനങ്ങൾ 'അയ്യോ! ദു:ഖം!' എന്നും 'ഹാ രാമാ!' എന്നും വിലപിച്ചു.
ശുശ്രാവ ച വചഃ തേഷാമ് ബൃന്ദമ് ബൃന്ദമ് ച തിഷ്ഠതാമ് । ഹതാഃ സ്മ ഖലു യേ ന ഇഹ പശ്യാമൈതി രാഘവമ് ॥൨-൫൭-
അവിടെ കൂട്ടങ്ങളായി നിന്നവരുടെ വാക്കുകൾ സുമന്ത്രൻ കേട്ടു: 'ഇവിടെ രാഘവനെ കാണാൻ കഴിയാത്ത നാം നശിച്ചവരാണല്ലോ.'
ദാന യജ്ഞ വിവാഹേഷു സമാജേഷു മഹത്സു ച । ന ദ്രക്ഷ്യാമഃ പുനര് ജാതു ധാര്മികമ് രാമമ് അന്തരാ ॥൨-൫൭-
'ദാനം, യജ്ഞം, കല്യാണം, വലിയ സംഗമങ്ങൾ—ഇവയിൽ ഇനി ഒരിക്കലും നമുക്ക് ധാർമ്മികനായ രാമനെ കാണാൻ കഴിയില്ല.'
കിമ് സമര്ഥമ് ജനസ്യ അസ്യ കിമ് പ്രിയമ് കിമ് സുഖ ആവഹമ് । ഇതി രാമേണ നഗരമ് പിതൃവത് പരിപാലിതമ് ॥൨-൫൭-
'ഈ ജനങ്ങൾക്ക് എന്താണ് ഉത്തമം? എന്താണ് പ്രിയം? എന്താണ് സന്തോഷം നൽകുന്നത്?'—ഇങ്ങനെ രാമൻ ഈ നഗരത്തെ അച്ഛനുപോലെ സംരക്ഷിച്ചിരുന്നു.
വാത അയന ഗതാനാമ് ച സ്ത്രീണാമ് അന്വന്തര ആപണമ് । രാമ ശോക അഭിതപ്താനാമ് ശുശ്രാവ പരിദേവനമ് ॥൨-൫൭-
കാറ്റ് വീശുന്ന വഴികളിലൂടെ, അകത്തുള്ള ചന്തകളിൽ നിന്ന് രാമന്റെ ദു:ഖത്തിൽ കത്തുന്ന സ്ത്രീകളുടെ വിലാപം സുമന്ത്രൻ കേട്ടു.
സ രാജ മാര്ഗ മധ്യേന സുമന്ത്രഃ പിഹിത ആനനഃ । യത്ര രാജാ ദശരഥഃ തത് ഏവ ഉപയയൌ ഗൃഹമ് ॥൨-൫൭-
മുഖം മറച്ചുകൊണ്ട്, സുമന്ത്രൻ രാജപഥത്തിന്റെ നടുവിലൂടെ രാജാവ് ദശരഥൻ താമസിക്കുന്ന വീട്ടിലേക്ക് നേരെ നടന്നു.
സോ അവതീര്യ രഥാത് ശീഘ്രമ് രാജ വേശ്മ പ്രവിശ്യ ച । കക്ഷ്യാഃ സപ്ത അഭിചക്രാമ മഹാ ജന സമാകുലാഃ ॥൨-൫൭-
വേഗത്തിൽ രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി, സുമന്ത്രൻ രാജഭവനത്തിൽ കയറി, ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഏഴു പ്രാകാരങ്ങൾ കടന്നു.
ഹര്മ്യൈര്വിമാനൈഃ പ്രാസാദൈരവേക്ഷ്യാഥ സമാഗതമ് । ഹാഹാകാരകൃതാ നാര്യോ രാമദര്ശനകര്ശിതാഃ ॥൨-൫൭-
മഹലുകളിൽ, ഗോപുരങ്ങളിൽ, കൊട്ടാരങ്ങളിൽ നിന്ന്, രാമനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ക്ഷീണിച്ച സ്ത്രീകൾ കൂട്ടമായി കൂടി, വിലപിച്ചു താഴേക്ക് നോക്കി.
ആയതൈര്വിമലൈര്നേത്രൈരശ്രുവേഗപരിപ്ലുതൈഃ । അന്യോന്യമഭിവീക്ഷന്തേഽവ്യക്തമാര്തതരാഃ സ്ത്രീയഃ ॥൨-൫൭-
വീർപ്പും കണ്ണുനീരും നിറഞ്ഞ വലുതും തെളിഞ്ഞതുമായ കണ്ണുകളോടെ, സ്ത്രീകൾ തമ്മിൽ നോക്കി, ദു:ഖം മൂലം വാക്കുകൾ വ്യക്തമല്ലായിരുന്നു.
തതഃ ദശരഥ സ്ത്രീണാമ് പ്രാസാദേഭ്യഃ തതഃ തതഃ । രാമ ശോക അഭിതപ്താനാമ് മന്ദമ് ശുശ്രാവ ജല്പിതമ് ॥൨-൫൭-
അപ്പോൾ ദശരഥന്റെ ഭാര്യമാരുടെ കൊട്ടാരങ്ങളിൽ നിന്ന്, രാമന്റെ ദു:ഖത്തിൽ കത്തുന്നവരുടെ മൃദുലമായ പുഞ്ചിരി സുമന്ത്രൻ കേട്ടു.
സഹ രാമേണ നിര്യാതഃ വിനാ രാമമ് ഇഹ ആഗതഃ । സൂതഃ കിമ് നാമ കൌസല്യാമ് ശോചന്തീമ് പ്രതി വക്ഷ്യതി ॥൨-൫൭-
രാമനോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ട്, രാമനെ കൂടാതെ മടങ്ങിയ സാരഥി, ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങിയ കൗസല്യയോട് എന്ത് പറയുമെന്ന് സുമന്ത്രൻ ചിന്തിച്ചു.