സ്വയമേവ ഹി ധര്മാത്മാ പ്രയാതോ മുനിശാസനാത് । സുമന്ത്രസ്ത്വരിതോ ഭൂത്വാ സമാനേതും മഹാമതിഃ ॥൧-൧൩-
മുനിയുടെ കല്പന അനുസരിച്ച് ധാർമ്മികനും ബുദ്ധിമാനുമായ സുമന്ത്രൻ സ്വയം വേഗത്തിൽ അവരെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുവരാൻ പുറപ്പെട്ടു.
തേ ച കര്മാന്തികാഃ സര്വേ വസിഷ്ഠായ മഹര്ഷയേ । സര്വം നിവേദയന്തി സ്മ യജ്ഞേ യദുപകല്പിതമ് ॥൧-൧൩-
യജ്ഞത്തിനുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ നോക്കിയിരുന്ന എല്ലാവരും മഹർഷിയായ വസിഷ്ഠനോട് ഒരുക്കിയതെല്ലാം വിവരിച്ചു.
തതഃ പ്രീതോ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠസ്താന് സര്വാന് മുനിരബ്രവീത് । അവജ്ഞയാ ന ദാതവ്യം കസ്യചില്ലീലയാപി വാ ॥൧-൧൩-
അതിനു ശേഷം സന്തോഷത്തോടെ വസിഷ്ഠൻ അവരെല്ലാം വിളിച്ച് പറഞ്ഞു: 'ആർക്കും അവജ്ഞയോ അശ്രദ്ധയോ കാണിച്ച് ഒന്നും നൽകരുത്'.
അവജ്ഞയാ കൃതം ഹന്യാദ് ദാതാരം നാത്ര സംശയഃ । തതഃ കൈശ്ചിദഹോരാത്രൈരുപയാതാ മഹീക്ഷിതഃ ॥൧-൧൩-
അവജ്ഞയോടെ എന്തെങ്കിലും നൽകിയാൽ അത് ദാതാവിനെ നശിപ്പിക്കും; ഇതിൽ സംശയമില്ല. കുറച്ച് ദിവസത്തിനുള്ളിൽ രാജാക്കന്മാർ എത്തി.
ബഹൂനി രത്നാന്യാദായ രാജ്ഞോ ദശരഥസ്യ ഹ । തതോ വസിഷ്ഠഃ സുപ്രീതോ രാജാനമിദമബ്രവീത് ॥൧-൧൩-
അനേകം രത്നങ്ങൾ ദശരഥരാജാവിനായി കൊണ്ടുവന്ന് സന്തോഷത്തോടെ വസിഷ്ഠൻ രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു.
ഉപയാതാ നരവ്യാഘ്ര രാജാനസ്തവ ശാസനാത് । മയാപി സത്കൃതാഃ സര്വേ യഥാര്ഹം രാജസത്തമാഃ ॥൧-൧൩-
'മനുഷ്യസിംഹനായ രാജാവേ, നിങ്ങളുടെ ആജ്ഞപ്രകാരം രാജാക്കന്മാർ എത്തിയിട്ടുണ്ട്; ഞാൻ അവരെല്ലാവരെയും യോജിച്ച രീതിയിൽ ആദരിച്ചു'.
യജ്ഞിയം ച കൃതം സര്വം പുരുഷൈഃ സുസമാഹിതൈഃ । നിര്യാതു ച ഭവാന് യഷ്ടും യജ്ഞായതനമന്തികാത് ॥൧-൧൩-
യജ്ഞത്തിനുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ എല്ലാം ശ്രദ്ധയോടെ പുരുഷന്മാർ പൂർത്തിയാക്കിയിരിക്കുന്നു; നിങ്ങൾ ഇപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ വാസസ്ഥലത്തുനിന്ന് യജ്ഞശാലയിലേക്കു പോകാം.
സര്വകാമൈരുപഹൃതൈരുപേതം വൈ സമന്തതഃ । ദ്രഷ്ടുമര്ഹസി രാജേന്ദ്ര മനസേവ വിനിര്മിതമ് ॥൧-൧൩-
എല്ലാ ഇഷ്ടസാമഗ്രികളും ചുറ്റും ഒരുക്കിയിരിക്കുന്ന ഈ യജ്ഞവേദി മനസ്സിൽ ഉണ്ടാക്കിയതുപോലെ മനോഹരമാണ്; രാജേന്ദ്രനേ, നിങ്ങൾ അതു കണ്ട് അനുഭവിക്കണം.
തഥാ വസിഷ്ഠവചനാദൃശഷ്യശൃങ്ഗസ്യ ചോഭയോഃ । ദിവസേ ശുഭനക്ഷത്രേ നിര്യാതോ ജഗതീപതിഃ ॥൧-൧൩-
അങ്ങനെ വസിഷ്ഠനും ഋശ്യശൃംഗനും പറഞ്ഞതനുസരിച്ച്, ഉത്തമ നക്ഷത്രത്തിൽ, ഭൂമിയുടെ അധിപൻ യജ്ഞശാലയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു.
തതോ വസിഷ്ഠപ്രമുഖാഃ സര്വ ഏവ ദ്വിജോത്തമാഃ । ഋഷ്യശൃങ്ഗം പുരസ്കൃത്യ യജ്ഞകര്മാരഭംസ്തദാ ॥൧-൧൩-
വസിഷ്ഠനെ മുന്നിൽ നിർത്തി, ഋശ്യശൃംഗനോടൊപ്പം എല്ലാ പ്രധാന ബ്രാഹ്മണരും യജ്ഞകർമ്മങ്ങൾ ആരംഭിച്ചു.
യജ്ഞവാടം ഗതാഃ സര്വേ യഥാശാസ്ത്രം യഥാവിധി । ശ്രീമാംശ്ച സഹ പത്നീഭീ രാജാ ദീക്ഷാമുപാവിശത് ॥൧-൧൩-
എല്ലാവരും ശാസ്ത്രാനുസൃതമായി യജ്ഞവാടത്തിലേക്ക് പോയി; മഹത്വമുള്ള രാജാവും ഭാര്യമാരുമൊത്ത് ദീക്ഷയെടുത്തു.
thumb|ചതുര്ദശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ ബാലകാണ്ഡേ ചതുര്ദശഃ സര്ഗഃ ॥൧-
ഇത് പത്തൊമ്പതാമത്തെ സർഗ്ഗമാണ്; കേൾക്കുക.
അഥ സംവത്സരേ പൂര്ണേ തസ്മിന് പ്രാപ്തേ തുരങ്ഗമേ । സരയ്വാശ്ചോത്തരേ തീരേ രാജ്ഞോ യജ്ഞോഽഭ്യവര്തത ॥൧-൧൪-
വർഷം പൂർണ്ണമായപ്പോൾ, കുതിര എത്തിച്ചേരുമ്പോൾ, സരയൂവിന്റെ വടക്കേ കരയിൽ രാജാവിന്റെ യജ്ഞം ആരംഭിച്ചു.
ഋഷ്യശൃങ്ഗം പുരസ്കൃത്യ കര്മ ചക്രുര്ദ്വിജര്ഷഭാഃ । അശ്വമേധേ മഹായജ്ഞേ രാജ്ഞോഽസ്യ സുമഹാത്മനഃ ॥൧-൧൪-
ഋശ്യശൃംഗനെ മുന്നിൽ നിർത്തി, പ്രധാന ബ്രാഹ്മണന്മാർ ഈ മഹാത്മാവായ രാജാവിനായി അശ്വമേധ യജ്ഞം നടത്തി.
കര്മ കുര്വന്തി വിധിവദ് യാജകാ വേദപാരഗാഃ । യഥാവിധി യഥാന്യായം പരിക്രാമന്തി ശാസ്ത്രതഃ ॥൧-൧൪-
വേദങ്ങളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള യാജകർ ശാസ്ത്രാനുസൃതമായി കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തു; എല്ലാ ആചാരങ്ങളും വിധിപ്രകാരം നിർവഹിച്ചു.
പ്രവര്ഗ്യം ശാസ്ത്രതഃ കൃത്വാ തഥൈവോപസദം ദ്വിജാഃ । ചക്രുശ്ച വിധിവത് സര്വമധികം കര്മ ശാസ്ത്രതഃ ॥൧-൧൪-
ശാസ്ത്രവിധാനപ്രകാരം പ്രവർഗ്യവും ഉപസദവും നിർവഹിച്ചു, അതുപോലെ തന്നെ മറ്റു എല്ലാ അനുഷ്ഠാനങ്ങളും ദ്വിജന്മാർ നിർവഹിച്ചു.
അഭിപൂജ്യ തതോ ഹൃഷ്ടാഃ സര്വേ ചക്രുര്യഥാവിധി । പ്രാതഃസവനപൂര്വാണി കര്മാണി മുനിപുങ്ഗവാഃ ॥൧-൧൪-
അവരെ യഥാവിധി ആദരിച്ച്, സന്തോഷത്തോടെ മഹർഷിമാർ പ്രഭാതസവനത്തിനുള്ള കര്മ്മങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു.
ഐന്ദ്രശ്ച വിധിവത് ദത്തോ രാജാ ചാഭിഷുതോഽനഘഃ । മധ്യന്ദിനം ച സവനം പ്രാവര്തത യഥാക്രമമ് ॥൧-൧൪-
ഇന്ദ്രനു വേണ്ടിയുള്ള ഹോമം യഥാവിധി അർപ്പിച്ചു, പാപരഹിതനായ രാജാവിനെ അഭിഷേകം നടത്തി; തുടർന്ന്, ക്രമമായി മധ്യാഹ്നസവനം ആരംഭിച്ചു.
തൃതീയസവനം ചൈവ രാജ്ഞോഽസ്യ സുമഹാത്മനഃ । ചക്രുസ്തേ ശാസ്ത്രതോ ദൃഷ്ട്വാ യഥാ ബ്രാഹ്മണപുങ്ഗവാഃ ॥൧-൧൪-
ഈ മഹാത്മാവായ രാജാവിനുവേണ്ടി മൂന്നാമത്തെ സവനവും ബ്രാഹ്മണപ്രമുഖർ ശാസ്ത്രപ്രകാരം നിർവഹിച്ചു.
ആഹ്വായാഞ്ചക്രിരേ തത്ര ശക്രാദീന് വിബുധോത്തമാന് । ഋഷ്യശൃങ്ഗാദയോ മന്ത്രൈഃ ശിക്ഷാക്ഷരസമന്വിതൈഃ ॥൧-൧൪-
അവിടെ ഋശ്യശൃംഗനും മറ്റു മന്ത്രജ്ഞരും, ശുദ്ധമായ ഉച്ചാരണത്തോടെ, ഇന്ദ്രൻമുതൽ ദേവതകളെ ആഹ്വാനിച്ചു.
ഗീതിഭിര്മധുരൈഃ സ്നിഗ്ധൈര്മന്ത്രാഹ്വാനൈര്യഥാര്ഹതഃ । ഹോതാരോ ദദുരാവാഹ്യ ഹവിര്ഭാഗാന് ദിവൌകസാമ് ॥൧-൧൪-
മധുരവും സ്നിഗ്ധവുമായ ഗാനങ്ങളാൽ, യഥായോഗ്യം ഹോത്രുകാർ ദേവന്മാരെ ആഹ്വാനിച്ച്, സ്വർഗ്ഗവാസികൾക്ക് ഹോമഭാഗങ്ങൾ അർപ്പിച്ചു.
ന ചാഹുതമഭൂത് തത്ര സ്ഖലിതം വാ ന കിഞ്ചന । ദൃശ്യതേ ബ്രഹ്മവത് സര്വം ക്ഷേമയുക്തം ഹി ചക്രിരേ ॥൧-൧൪-
അവിടെ ഒരു ഹോമവും ഒഴിവായില്ല, ഒന്നും തെറ്റായില്ല; എല്ലാം ബ്രഹ്മാവു പോലെ കൃത്യതയോടെ, സുരക്ഷിതമായി നടന്നു.
ന തേഷ്വഹഃസു ശ്രാന്തോ വാ ക്ഷുധിതോ വാ ന ദൃശ്യതേ । നാവിദ്വാന് ബ്രാഹ്മണഃ കശ്ചിന്നാശതാനുചരസ്തഥാ ॥൧-൧൪-
ആ ദിവസങ്ങളിൽ ആരും ക്ഷീണിച്ചോ വിശന്നോ ആയിരുന്നില്ല; ആരും അജ്ഞാനിയല്ല, യോജ്യരല്ലാത്തവർ ആരും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.
ബ്രാഹ്മണാ ഭുഞ്ജതേ നിത്യം നാഥവന്തശ്ച ഭുഞ്ജതേ । താപസാ ഭുഞ്ജതേ ചാപി ശ്രമണാശ്ചൈവ ഭുഞ്ജതേ ॥൧-൧൪-
ബ്രാഹ്മണന്മാർ എല്ലായ്പോഴും ഭക്ഷിച്ചു, രക്ഷകരുള്ളവരും ഭക്ഷിച്ചു, തപസ്സുകാരും ശ്രമണന്മാരും ഭക്ഷിച്ചു.
വൃദ്ധാശ്ച വ്യാധിതാശ്ചൈവ സ്ത്രീബാലാശ്ച തഥൈവ ച । അനിശം ഭുഞ്ജമാനാനാം ന തൃപ്തിരുപലഭ്യതേ ॥൧-൧൪-
വൃദ്ധരും രോഗികളും സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും അങ്ങനെ തന്നെ ഭക്ഷിച്ചു; എത്രയൊക്കെ ഭക്ഷിച്ചാലും തൃപ്തി കണ്ടില്ല.
അന്നകൂടാശ്ച ദൃശ്യന്തേ ബഹവഃ പര്വതോപമാഃ । ദിവസേ ദിവസേ തത്ര സിദ്ധസ്യ വിധിവത് തദാ ॥൧-൧൪-
അവിടെ ഓരോ ദിവസവും പർവ്വതംപോലെയുള്ള അനവധി അന്നക്കൂമ്പാരങ്ങൾ യഥാവിധി തയ്യാറാക്കിയതായി കാണപ്പെട്ടു.
നാനാദേശാദനുപ്രാപ്താഃ പുരുഷാഃ സ്ത്രീഗണാസ്തഥാ । അന്നപാനൈഃ സുവിഹിതാസ്തസ്മിന് യജ്ഞേ മഹാത്മനഃ ॥൧-൧൪-
നാനാദേശങ്ങളിൽ നിന്ന് വന്ന പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും ആ മഹാത്മാവിന്റെ യാഗത്തിൽ നല്ല ഭക്ഷണവും പാനീയവും ലഭിച്ചു.
അന്നം ഹി വിധിവത്സ്വാദു പ്രശംസന്തി ദ്വിജര്ഷഭാഃ । അഹോ തൃപ്താഃ സ്മ ഭദ്രം തേ ഇതി ശുശ്രാവ രാഘവഃ ॥൧-൧൪-
ശ്രേഷ്ഠനായ ദ്വിജന്മാർ അന്നം യഥാവിധി രുചികരമാണെന്ന് പ്രശംസിച്ചു; 'അഹോ, ഞങ്ങൾ തൃപ്തരായി, നിനക്ക് ക്ഷേമം നേരുന്നു' എന്നത് രാഘവൻ കേട്ടു.
സ്വലംകൃതാശ്ച പുരുഷാ ബ്രാഹ്മണാന് പര്യവേഷയന് । ഉപാസന്തേ ച താനന്യേ സുമൃഷ്ടമണികുണ്ഡലാഃ ॥൧-൧൪-
അലങ്കരിച്ച പുരുഷന്മാർ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ സേവിച്ചു; മറ്റുള്ളവർ നന്നായി മിനുക്കിയ മണിക്കുണ്ഡലങ്ങൾ ധരിച്ച് അവരെ പരിചരിച്ചു.
കര്മാന്തരേ തദാ വിപ്രാ ഹേതുവാദാന് ബഹൂനപി । പ്രാഹുഃ സുവാഗ്മിനോ ധീരാഃ പരസ്പരജിഗീഷയാ ॥൧-൧൪-
അവിടെ കര്മ്മങ്ങൾക്കിടയിൽ, ധീരരും വാഗ്മികളുമായ ബ്രാഹ്മണന്മാർ പരസ്പരം വിജയിക്കാനായി പലവിധ തർക്കങ്ങൾ നടത്തി.