അധര്മ ഭയ ഭീതഃ ച പര ലോകസ്യ ച അനഘ । തേന ലക്ഷ്മണ ന അദ്യ അഹമ് ആത്മാനമ് അഭിഷേചയേ ॥൨-൫൩-
അധർമ്മത്തെയും പരലോകത്തെയും ഭയന്ന് തന്നെയാണ്, പാപരഹിതനായ ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ ഇന്നിവിടെ തന്നെ രാജാഭിഷേകം ചെയ്യാത്തത്.
ഏതത് അന്യച് ച കരുണമ് വിലപ്യ വിജനേ ബഹു । അശ്രു പൂര്ണ മുഖോ രാമഃ നിശി തൂഷ്ണീമ് ഉപാവിശത് ॥൨-൫൩-
ഇങ്ങനെ അനേകം ദു:ഖകരമായ വാക്കുകൾ വനാന്തരത്തിൽ പറഞ്ഞ്, കണ്ണുനിറയെ കണ്ണീരോടെ രാമൻ രാത്രിയിൽ മൗനമായി ഇരുന്നു.
വിലപ്യ ഉപരതമ് രാമമ് ഗത അര്ചിഷമ് ഇവ അനലമ് । സമുദ്രമ് ഇവ നിര്വേഗമ് ആശ്വാസയത ലക്ഷ്മണഃ ॥൨-൫൩-
വിലാപം അവസാനിപ്പിച്ച്, ജ്വാല ഇല്ലാത്ത അഗ്നിപോലെയും, തിരമറഞ്ഞ സമുദ്രംപോലെയും ആയ രാമനെ ലക്ഷ്മണൻ ആശ്വസിപ്പിച്ചു.
ധ്രുവമ് അദ്യ പുരീ രാമായോധ്യാ യുധിനാമ് വര । നിഷ്പ്രഭാ ത്വയി നിഷ്ക്രാന്തേ ഗത ചന്ദ്രാ ഇവ ശര്വരീ ॥൨-൫൩-
യുദ്ധശൂരനായ രാമാ, നീ പോയതോടെ അയോധ്യാപുരി ഇന്ന് പ്രകാശം ഇല്ലാതെ, ചന്ദ്രൻ ഇല്ലാത്ത രാത്രിപോലാണ്.
ന ഏതത് ഔപയികമ് രാമ യദ് ഇദമ് പരിതപ്യസേ । വിഷാദയസി സീതാമ് ച മാമ് ചൈവ പുരുഷ ഋഷഭ ॥൨-൫൩-
രാമാ, നീ ഇങ്ങനെ ദുഃഖിക്കുന്നത് ശരിയല്ല; നീ സീതയെയും എന്നെയും ദു:ഖത്തിലാക്കുന്നു, പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ.
ന ച സീതാ ത്വയാ ഹീനാ ന ച അഹമ് അപി രാഘവ । മുഹൂര്തമ് അപി ജീവാവോ ജലാന് മത്സ്യാവ് ഇവ ഉദ്ധൃതൌ ॥൨-൫൩-
രാഘവാ, നിന്നെ വിട്ട് സീതക്കും എനിക്കും ഒരു നിമിഷം പോലും ജീവിക്കാൻ കഴിയില്ല; വെള്ളത്തിൽ നിന്ന് എടുത്ത മത്സ്യങ്ങൾപോലെയാണ് ഞങ്ങൾ.
ന ഹി താതമ് ന ശത്രുഘ്നമ് ന സുമിത്രാമ് പരമ് തപ । ദ്രഷ്ടുമ് ഇച്ചേയമ് അദ്യ അഹമ് സ്വര്ഗമ് വാ അപി ത്വയാ വിനാ ॥൨-൫൩-
എനിക്ക് അച്ഛനെയും ശത്രുഘ്നനെയും അത്യന്തം വ്രതശീലയായ സുമിത്രയെയും പോലും കാണാൻ ഇഷ്ടമില്ല, നീ ഇല്ലാതെ സ്വർഗ്ഗം പോലും എനിക്ക് ആവശ്യമില്ല.
തതസ്തത്ര സുഖാസീനേ നാതിദൂരേ നിരീക്ഷ്യ താമ് । ന്യഗ്രോധേ സുകൃതാമ് ശയ്യാമ് ഭേജാതേ ധര്മവത്സലൌ ॥൨-൫൩-
അവളെ കുറച്ച് ദൂരത്ത് സുഖമായി ഇരിക്കുന്നതു കണ്ടു, ധർമ്മനിഷ്ഠരായ ആ സഹോദരന്മാർ വടവൃക്ഷത്തിന്റെ കീഴിൽ ഇലകളാൽ ഒരുക്കിയ കിടക്കയിൽ വിശ്രമിച്ചു.
സ ലക്ഷ്മണസ്യ ഉത്തമ പുഷ്കലമ് വചോ । നിശമ്യ ച ഏവമ് വന വാസമ് ആദരാത് । സമാഃ സമസ്താ വിദധേ പരമ് തപഃ । പ്രപദ്യ ധര്മമ് സുചിരായ രാഘവഃ ॥൨-൫൩-
ലക്ഷ്മണന്റെ ഉത്തമവും സമൃദ്ധവുമായ വാക്കുകൾ ശ്രവിച്ച്, വനവാസം ആദരത്തോടെ സ്വീകരിച്ചു, രാഘവൻ ദീർഘകാലം പരമമായ വ്രതങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച് ധർമ്മത്തിൽ മുഴുകി ജീവിച്ചു.
തതസ്തു തസ്മിന് വിജനേ വനേ തദാ । മഹാബലൌ രാഘവവമ്ശവര്ധനൌ । ന തൌ ഭയമ് സമ്ഭ്രമമഭ്യുപേയതു । ര്യഥൈവ സിമ്ഹൌ ഗിരിസാനുഗോചരൌ ॥൨-൫൩-
അപ്പോൾ ആ ഒരാന്തമായ വനത്തിൽ രാഘുവംശത്തെ മഹാശക്തന്മാരായ ആ ഇരുവരും, കുന്നിൻ ചുരങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന സിംഹങ്ങൾപോലെ ഭയമോ ആശങ്കയോ ഒന്നും അനുഭവിച്ചില്ല.
thumb|ചതുഃപഞ്ചാശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ചതുഃപഞ്ചാശഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ അമ്പതിനാലാം സർഗം കേൾക്കൂ.
തേ തു തസ്മിന് മഹാ വൃക്ഷൌഷിത്വാ രജനീമ് ശിവാമ് । വിമലേ അഭ്യുദിതേ സൂര്യേ തസ്മാത് ദേശാത് പ്രതസ്ഥിരേ ॥൨-൫൪-
അവരും ആ വലിയ വൃക്ഷത്തിന്റെ കീഴിൽ സുരക്ഷിതമായി രാത്രി കഴിച്ച്, നിർമലമായ സൂര്യൻ ഉദിച്ചപ്പോൾ ആ സ്ഥലത്ത് നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു.
യത്ര ഭാഗീരഥീ ഗന്ഗാ യമുനാമ് അഭിവര്തതേ । ജഗ്മുസ് തമ് ദേശമ് ഉദ്ദിശ്യ വിഗാഹ്യ സുമഹദ് വനമ് ॥൨-൫൪-
ഭാഗീരഥി ഗംഗയും യമുനയും കൂടുന്ന സ്ഥലത്തേക്കാണ് അവർ പോയത്, വലിയ കാടിലൂടെ കടന്നുപോയി.
തേ ഭൂമിമ് ആഗാന് വിവിധാന് ദേശാമഃ ച അപി മനോ രമാന് । അദൃഷ്ട പൂര്വാന് പശ്യന്തഃ തത്ര തത്ര യശസ്വിനഃ ॥൨-൫൪-
പ്രശസ്തരായ അവർ വഴിയിലായി പലവിധ ദേശങ്ങളും മനോഹരമായ സ്ഥലങ്ങളും, മുമ്പ് കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത കാഴ്ചകളും കണ്ടു.
യഥാ ക്ഷേമേണ ഗച്ചന് സ പശ്യമഃ ച വിവിധാന് ദ്രുമാന് । നിവൃത്ത മാത്രേ ദിവസേ രാമഃ സൌമിത്രിമ് അബ്രവീത് ॥൨-൫൪-
സുരക്ഷിതമായി യാത്രചെയ്തുകൊണ്ട് പലവിധ വൃക്ഷങ്ങൾ കാണുമ്പോൾ, ദിവസം അവസാനിക്കുമ്പോൾ രാമൻ സൗമിത്രിയെ ചേർത്ത് പറഞ്ഞു.
പ്രയാഗമ് അഭിതഃ പശ്യ സൌമിത്രേ ധൂമമ് ഉന്നതമ് । അഗ്നേര് ഭഗവതഃ കേതുമ് മന്യേ സമ്നിഹിതഃ മുനിഃ ॥൨-൫൪-
സൗമിത്രേ, പ്രയാഗത്തിന് സമീപം ഉയർന്ന് കയറുന്ന പുക നോക്ക്; ഞാൻ കരുതുന്നു അത് ഒരു മുനിയുടെ യജ്ഞാഗ്നി ആണെന്ന്, ദൈവമായ അഗ്നിയുടെ അടയാളം.
നൂനമ് പ്രാപ്താഃ സ്മ സമ്ഭേദമ് ഗന്ഗാ യമുനയോഃ വയമ് । തഥാ ഹി ശ്രൂയതേ ശമ്ബ്ദോ വാരിണാ വാരി ഘട്ടിതഃ ॥൨-൫൪-
നമുക്ക് ഗംഗയും യമുനയും കൂടുന്ന സ്ഥലത്ത് എത്തി എന്നു തീർച്ച, കാരണം വെള്ളം വെള്ളത്തിൽ ഇടിക്കുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന ശബ്ദം ഞാൻ കേൾക്കുന്നു.
ദാരൂണി പരിഭിന്നാനി വനജൈഃ ഉപജീവിഭിഃ । ഭരദ്വാജ ആശ്രമേ ച ഏതേ ദൃശ്യന്തേ വിവിധാ ദ്രുമാഃ ॥൨-൫൪-
വനവാസികൾ ചുരണ്ടിയ മരംകഷ്ണങ്ങൾ ഇവിടെ കാണാം, ഭരദ്വാജൻ്റെ ആശ്രമത്തിൽ പലവിധ വൃക്ഷങ്ങളും കാണപ്പെടുന്നു.
ധന്വിനൌ തൌ സുഖമ് ഗത്വാ ലമ്ബമാനേ ദിവാ കരേ । ഗന്ഗാ യമുനയോഹ് സമ്ധൌ പ്രാപതുര് നിലയമ് മുനേഃ ॥൨-൫൪-
വെടിയൊപ്പമുള്ള ആ ഇരുവരും സന്തോഷത്തോടെ യാത്രചെയ്തു, ദിവസം അസ്തമിക്കുമ്പോൾ ഗംഗയും യമുനയും കൂടുന്ന സ്ഥലത്തെ മുനിയുടെ വാസസ്ഥലത്ത് എത്തി.
രാമഃ തു ആശ്രമമ് ആസാദ്യ ത്രാസയന് മൃഗ പക്ഷിണഃ । ഗത്വാ മുഹൂര്തമ് അധ്വാനമ് ഭരദ്വാജമ് ഉപാഗമത് ॥൨-൫൪-
രാമൻ ആശ്രമത്തിലെത്തിയപ്പോൾ, അവൻ കുറച്ചു ദൂരം നടന്ന് മൃഗങ്ങളെയും പക്ഷികളെയും ഭയപ്പെടുത്തി, പിന്നെ ഭരദ്വാജനെ സമീപിച്ചു.
തതഃ തു ആശ്രമമ് ആസാദ്യ മുനേര് ദര്ശന കാന്ക്ഷിണൌ । സീതയാ അനുഗതൌ വീരൌ ദൂരാത് ഏവ അവതസ്ഥതുഃ ॥൨-൫൪-
പിന്നീട്, മുനിയുടെ ആശ്രമം എത്തിയപ്പോൾ, സീതയെ കൂട്ടി രണ്ടു വീരന്മാരും മുനിയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ദൂരത്ത് നിന്നു നിന്നു.
സ പ്രവിശ്യ മഹാത്മാനമൃഷിമ് ശിഷ്യഗണൈര്വഋതമ് । സമ്ശിതവ്രതമേകാഗ്രമ് തപസാ ലബ്ധചക്ഷുഷമ് ॥൨-൫൪-
അവിടെക്കയറി, അവർ മഹാത്മാവായ മുനിയെ ശിഷ്യന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും, വ്രതത്തിൽ ഉറച്ചതും, ഏകാഗ്രതയുള്ളതും, തപസ്സിലൂടെ ദർശനം നേടിയതുമായവനായി കണ്ടു.
ഹുത അഗ്നി ഹോത്രമ് ദൃഷ്ട്വാ ഏവ മഹാ ഭാഗമ് കൃത അന്ജലിഃ । രാമഃ സൌമിത്രിണാ സാര്ധമ് സീതയാ ച അഭ്യവാദയത് ॥൨-൫൪-
മുനിയുടെ ഹോമാഗ്നി കണ്ട ഉടൻ തന്നെ, രാമൻ സൗമിത്രിയും സീതയും കൂടെ ചേർത്ത് കയ്യുകൂപ്പി ആദരപൂർവ്വം വന്ദിച്ചു.
ന്യവേദയത ച ആത്മാനമ് തസ്മൈ ലക്ഷ്മണ പൂര്വജഃ । പുത്രൌ ദശരഥസ്യ ആവാമ് ഭഗവന് രാമ ലക്ഷ്മണൌ ॥൨-൫൪-
അതിനുശേഷം ലക്ഷ്മണന്റെ മൂത്തവനായ രാമൻ, 'ഭഗവനേ, ഞങ്ങൾ ദശരഥന്റെ മക്കളായ രാമനും ലക്ഷ്മണനും ആണ്' എന്ന് മുനിയോട് പരിചയപ്പെടുത്തി.
ഭാര്യാ മമ ഇയമ് വൈദേഹീ കല്യാണീ ജനക ആത്മജാ । മാമ് ച അനുയാതാ വിജനമ് തപോ വനമ് അനിന്ദിതാ ॥൨-൫൪-
ഇവളാണ് എന്റെ ഭാര്യ വൈദേഹി, ജനകന്റെ സുന്ദരിയായ മകൾ. കുറ്റമില്ലാത്ത ഇവൾ എനിക്ക് കൂട്ടായി ഈ നിർജനമായ വനം വരെ വന്നിരിക്കുന്നു.
പിത്രാ പ്രവ്രാജ്യമാനമ് മാമ് സൌമിത്രിര് അനുജഃ പ്രിയഃ । അയമ് അന്വഗമദ് ഭ്രാതാ വനമ് ഏവ ദൃഢ വ്രതഃ ॥൨-൫൪-
എന്റെ പ്രിയ സഹോദരനായ സൗമിത്രി, അപ്പൻ എന്നെ വനവാസത്തിന് അയച്ചപ്പോൾ, ഉറച്ച വ്രതമുള്ള ഈ സഹോദരൻ എനിക്കൊപ്പം ഈ വനത്തിലേക്ക് വന്നിരിക്കുന്നു.
പിത്രാ നിയുക്താ ഭഗവന് പ്രവേഷ്യാമഃ തപോ വനമ് । ധര്മമ് ഏവ ആചരിഷ്യാമഃ തത്ര മൂല ഫല അശനാഃ ॥൨-൫൪-
ഭഗവനെ, അപ്പൻ നിർദ്ദേശിച്ചതുപോലെ ഞങ്ങൾ ഈ വനം പ്രവേശിക്കും. അവിടെ ഞങ്ങൾ ധർമ്മം മാത്രം അനുഷ്ഠിച്ച്, കിഴങ്ങും പഴവും മാത്രം കഴിച്ച് ജീവിക്കും.
തസ്യ തത് വചനമ് ശ്രുത്വാ രാജ പുത്രസ്യ ധീമതഃ । ഉപാനയത ധര്മ ആത്മാ ഗാമ് അര്ഘ്യമ് ഉദകമ് തതഃ ॥൨-൫൪-
ആ ധീരനായ രാജകുമാരന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, ധാർമ്മികനായവൻ അവനു വേണ്ടി ഒരു പശുവും അർഘ്യവും വെള്ളവും കൊണ്ടുവന്നു.
നാനാവിധാനന്നരസാന് വന്യമൂലഫലാശ്രയാന് । തേഭ്യോ ദദൌ തപ്തതപാ വാസമ് ചൈവാഭ്യകല്പയത് ॥൨-൫൪-
കഠിനതപസ്സാൽ ദഹിച്ചവൻ അവർക്കു വിവിധതരം വന്യഭക്ഷണവും കിഴങ്ങും പഴവും നൽകി, താമസിക്കാൻ ഒരു സ്ഥലം ഒരുക്കിയും നൽകി.
മൃഗ പക്ഷിഭിര് ആസീനോ മുനിഭിഃ ച സമന്തതഃ । രാമമ് ആഗതമ് അഭ്യര്ച്യ സ്വാഗതേന ആഹ തമ് മുനിഃ ॥൨-൫൪-
മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും മുനികളുമൊക്കെയും ചുറ്റും ഇരുന്നപ്പോൾ, ആ മുനി എത്തിയ രാമനെ ആദരത്തോടെ സ്വാഗതം ചെയ്തു.