ധ്രുവമ് അദ്യ മഹാ രാജോ ദുഹ്ഖമ് സ്വപിതി ലക്ഷ്മണ । കൃത കാമാ തു കൈകേയീ തുഷ്ടാ ഭവിതുമ് അര്ഹതി ॥൨-൫൩-
ലക്ഷ്മണ, ഇന്ന് മഹാരാജാവ് ദുഃഖത്തോടെ ഉറങ്ങുന്നു; എന്നാൽ കൈകേയി തന്റെ ആഗ്രഹം നേടിയതുകൊണ്ട് സന്തുഷ്ടയാകണം.
സാ ഹി ദേവീ മഹാ രാജമ് കൈകേയീ രാജ്യ കാരണാത് । അപി ന ച്യാവയേത് പ്രാണാന് ദൃഷ്ട്വാ ഭരതമ് ആഗതമ് ॥൨-൫൩-
കൈകേയി രാജ്യം നേടാനായി, ഭരതൻ തിരിച്ചെത്തിയാൽ ജീവൻ പോലും ഉപേക്ഷിക്കാൻ തയ്യാറാകും.
അനാഥഃ ചൈവ വൃദ്ധഃ ച മയാ ചൈവ വിനാകൃതഃ । കിമ് കരിഷ്യതി കാമ ആത്മാ കൈകേയ്യാ വശമ് ആഗതഃ ॥൨-൫൩-
അനാഥനും വയസ്സായവനും, എന്നെ വിട്ടു നിൽക്കുന്നവനുമായ രാജാവ്, കാമാസക്തനായി കൈകേയിയുടെ വശംവന്നാൽ എന്ത് ചെയ്യും?
ഇദമ് വ്യസനമ് ആലോക്യ രാജ്ഞഃ ച മതി വിഭ്രമമ് । കാമഏവ അര്ധ ധര്മാഭ്യാമ് ഗരീയാന് ഇതി മേ മതിഃ ॥൨-൫൩-
ഈ ദുരന്തവും രാജാവിന്റെ മനസ്സിലെ ആശയക്കുഴപ്പവും കണ്ടപ്പോൾ, ധനംയും ധർമ്മവും കാമം കവിഞ്ഞിരിക്കുന്നു എന്നതാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം.
കോ ഹി അവിദ്വാന് അപി പുമാന് പ്രമദായാഃ കൃതേ ത്യജേത് । ചന്ദ അനുവര്തിനമ് പുത്രമ് താതഃ മാമ് ഇവ ലക്ഷ്മണ ॥൨-൫൩-
ലക്ഷ്മണ, ആരെങ്കിലും, അജ്ഞാനിയാണെങ്കിലും, സ്ത്രീയുടെ കാരണത്താൽ അമ്മയെ അനുസരിക്കുന്ന മകനെ ഉപേക്ഷിക്കുമോ? നമ്മുടെ അച്ഛൻ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചതുപോലെ.
സുഖീ ബത സഭാര്യഃ ച ഭരതഃ കേകയീ സുതഃ । മുദിതാന് കോസലാന് ഏകോ യോ ഭോക്ഷ്യതി അധിരാജവത് ॥൨-൫൩-
ഭാര്യയോടൊപ്പം സന്തോഷത്തോടെ കഴിയുന്ന കൈകേയിയുടെ മകൻ ഭരതൻ ഭാഗ്യവാനാണ്; ഒരുവൻ തന്നെയാണ് സമൃദ്ധമായ കോസലരാജ്യം ആസ്വദിക്കാൻ പോകുന്നത്.
സ ഹി സര്വസ്യ രാജ്യസ്യ മുഖമ് ഏകമ് ഭവിഷ്യതി । താതേ ച വയസാ അതീതേ മയി ച അരണ്യമ് ആശ്രിതേ ॥൨-൫൩-
അച്ഛൻ വയസ്സായതുകൊണ്ടും ഞാൻ കാടിൽ കഴിയുന്നതുകൊണ്ടും, ഭരതൻ മുഴുവൻ രാജ്യത്തിന്റെയും മുഖമാകും.
അര്ഥ ധര്മൌ പരിത്യജ്യ യഃ കാമമ് അനുവര്തതേ । ഏവമ് ആപദ്യതേ ക്ഷിപ്രമ് രാജാ ദശരഥോ യഥാ ॥൨-൫൩-
ആരെങ്കിലും ധനംയും ധർമ്മവും ഉപേക്ഷിച്ച് കാമത്തെ പിന്തുടരുമ്പോൾ, രാജാവ് ദശരഥനുപോലെ വേഗത്തിൽ ദുരിതത്തിലാകും.
മന്യേ ദശരഥ അന്തായ മമ പ്രവ്രാജനായ ച । കൈകേയീ സൌമ്യ സമ്പ്രാപ്താ രാജ്യായ ഭരതസ്യ ച ॥൨-൫൩-
സൗമ്യ, ദശരഥന്റെ അന്തത്തിനും, എനിക്ക് വനവാസത്തിനും, ഭാരതന് രാജ്യം ലഭിക്കാനും കൈകേയി വന്നതാണെന്ന് ഞാൻ തോന്നുന്നു.
അപി ഇദാനീമ് ന കൈകേയീ സൌഭാഗ്യ മദ മോഹിതാ । കൌസല്യാമ് ച സുമിത്രാമ് ച സമ്പ്രബാധേത മത് കൃതേ ॥൨-൫൩-
ഇപ്പോൾ കൈകേയി തന്റെ ഭാഗ്യത്തിൽ മയങ്ങി, എന്റെ കാരണമായി കൗസല്യയെയും സുമിത്രയെയും പീഡിപ്പിക്കരുതേ എന്ന് ഞാൻ ആശിക്കുന്നു.
മാ സ്മ മത് കാരണാത് ദേവീ സുമിത്രാ ദുഹ്ഖമ് ആവസേത് । അയോധ്യാമ് ഇതഏവ ത്വമ് കാലേ പ്രവിശ ലക്ഷ്മണ ॥൨-൫൩-
എന്റെ കാരണത്താൽ സുമിത്രാ ദേവി ദുഃഖത്തിൽ കഴിയരുത്. ലക്ഷ്മണാ, നീ സമയമാകുമ്പോൾ അയോധ്യയിലേക്ക് മടങ്ങണം.
അഹമ് ഏകോ ഗമിഷ്യാമി സീതയാ സഹ ദണ്ഡകാന് । അനാഥായാ ഹി നാഥഃ ത്വമ് കൌസല്യായാ ഭവിഷ്യസി ॥൨-൫൩-
ഞാൻ സീതയോടൊപ്പം മാത്രം ദണ്ഡക വനത്തിലേക്ക് പോകും. ആശ്രയം ഇല്ലാതെ അവശേഷിക്കുന്ന അമ്മയ്ക്ക് നീ തന്നെയാണ് ആശ്രയം, ലക്ഷ്മണാ.
ക്ഷുദ്ര കര്മാ ഹി കൈകേയീ ദ്വേഷാത് അന്യായ്യമ് ആചരേത് । പരിദദ്യാ ഹി ധര്മജ്ഞേ ഭരതേ മമ മാതരമ് ॥൨-൫൩-
കൈകേയി ദ്വേഷത്താൽ തെറ്റായ പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യാൻ ഇടയുണ്ട്. അവൾ എന്റെ അമ്മയെ, ധർമ്മം അറിയുന്ന ഭാരതന് കൈമാറിയേക്കാം.
നൂനമ് ജാതി അന്തരേ കസ്മിമ്സ് സ്ത്രിയഃ പുത്രൈഃ വിയോജിതാഃ । ജനന്യാ മമ സൌമിത്രേ തത് അപി ഏതത് ഉപസ്ഥിതമ് ॥൨-൫൩-
മറ്റൊരു ജന്മത്തിൽ മക്കളിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട സ്ത്രീകൾ എന്തോ ചെയ്തിരിക്കണം; അതുപോലെ തന്നെയാണ് അമ്മയ്ക്കും ഈ ദുരിതം വന്നിരിക്കുന്നത്.
മയാ ഹി ചിര പുഷ്ടേന ദുഹ്ഖ സമ്വര്ധിതേന ച । വിപ്രായുജ്യത കൌസല്യാ ഫല കാലേ ധിഗ് അസ്തു മാമ് ॥൨-൫൩-
നാളെക്കായി എനിക്ക് ദീർഘകാലം കഷ്ടപ്പാടോടെ വളർത്തിയ കൗസല്യയെ ഞാൻ ഇപ്പോൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു—എനിക്ക് ലജ്ജയാണ്.
മാ സ്മ സീമന്തിനീ കാചിജ് ജനയേത് പുത്രമ് ഈദൃശമ് । സൌമിത്രേ യോ അഹമ് അമ്ബായാ ദദ്മി ശോകമ് അനന്തകമ് ॥൨-൫൩-
സൗമിത്രി, അമ്മയ്ക്ക് അനന്തമായ ദുഃഖം നൽകുന്ന എന്നപോലുള്ള മകനെ ആരും പ്രസവിക്കേണ്ടതില്ല.
മന്യേ പ്രീതി വിശിഷ്ടാ സാ മത്തഃ ലക്ഷ്മണ സാരികാ । യസ്യാഃ തത് ശ്രൂയതേ വാക്യമ് ശുക പാദമ് അരേര് ദശ ॥൨-൫൩-
ലക്ഷ്മണാ, അമ്മയ്ക്ക് ഞാൻ തന്നേക്കാൾ പ്രിയം അവളുടെ സാരികയ്ക്ക് തന്നെയാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു; കാരണം അവൾ ശത്രുവിന്റെ ശുകന്റെ കാലുകൾ എണ്ണുമ്പോൾ അവളുടെ വാക്കുകൾ കേൾക്കാം.
ശോചന്ത്യാഃ ച അല്പ ഭാഗ്യായാ ന കിമ്ചിത് ഉപകുര്വതാ । പുര്ത്രേണ കിമ് അപുത്രായാ മയാ കാര്യമ് അരിമ് ദമ ॥൨-൫൩-
ദുർഭാഗ്യവതിയായ അമ്മ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങുമ്പോൾ ഞാൻ മകനായി ഒന്നും ചെയ്യാൻ കഴിയാത്തപോൾ, ശത്രുനാശക, അമ്മയ്ക്ക് എന്നെ കൊണ്ട് എന്ത് പ്രയോജനം?
അല്പ ഭാഗ്യാ ഹി മേ മാതാ കൌസല്യാ രഹിതാ മയാ । ശേതേ പരമ ദുഹ്ഖ ആര്താ പതിതാ ശോക സാഗരേ ॥൨-൫൩-
എന്നെ വിട്ടു നിന്ന കൗസല്യ, ദുർഭാഗ്യവതിയായ അമ്മ, അത്യന്തം ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങി ദു:ഖസമുദ്രത്തിൽ വീണുപോയിരിക്കുന്നു.
ഏകോ ഹി അഹമ് അയോധ്യാമ് ച പൃഥിവീമ് ച അപി ലക്ഷ്മണ । തരേയമ് ഇഷുഭിഃ ക്രുദ്ധോ നനു വീര്യമ് അകാരണമ് ॥൨-൫൩-
ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്ക് അയോധ്യയെയും ഭൂമിയെയും എന്റെ അമ്പുകൾകൊണ്ട് ജയിക്കാൻ കഴിയും; പക്ഷേ, ധൈര്യത്തിന് അർത്ഥമില്ലെന്ന് സത്യമാണല്ലോ.
അധര്മ ഭയ ഭീതഃ ച പര ലോകസ്യ ച അനഘ । തേന ലക്ഷ്മണ ന അദ്യ അഹമ് ആത്മാനമ് അഭിഷേചയേ ॥൨-൫൩-
അധർമ്മത്തെയും പരലോകത്തെയും ഭയന്ന് തന്നെയാണ്, പാപരഹിതനായ ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ ഇന്നിവിടെ തന്നെ രാജാഭിഷേകം ചെയ്യാത്തത്.
ഏതത് അന്യച് ച കരുണമ് വിലപ്യ വിജനേ ബഹു । അശ്രു പൂര്ണ മുഖോ രാമഃ നിശി തൂഷ്ണീമ് ഉപാവിശത് ॥൨-൫൩-
ഇങ്ങനെ അനേകം ദു:ഖകരമായ വാക്കുകൾ വനാന്തരത്തിൽ പറഞ്ഞ്, കണ്ണുനിറയെ കണ്ണീരോടെ രാമൻ രാത്രിയിൽ മൗനമായി ഇരുന്നു.
വിലപ്യ ഉപരതമ് രാമമ് ഗത അര്ചിഷമ് ഇവ അനലമ് । സമുദ്രമ് ഇവ നിര്വേഗമ് ആശ്വാസയത ലക്ഷ്മണഃ ॥൨-൫൩-
വിലാപം അവസാനിപ്പിച്ച്, ജ്വാല ഇല്ലാത്ത അഗ്നിപോലെയും, തിരമറഞ്ഞ സമുദ്രംപോലെയും ആയ രാമനെ ലക്ഷ്മണൻ ആശ്വസിപ്പിച്ചു.
ധ്രുവമ് അദ്യ പുരീ രാമായോധ്യാ യുധിനാമ് വര । നിഷ്പ്രഭാ ത്വയി നിഷ്ക്രാന്തേ ഗത ചന്ദ്രാ ഇവ ശര്വരീ ॥൨-൫൩-
യുദ്ധശൂരനായ രാമാ, നീ പോയതോടെ അയോധ്യാപുരി ഇന്ന് പ്രകാശം ഇല്ലാതെ, ചന്ദ്രൻ ഇല്ലാത്ത രാത്രിപോലാണ്.
ന ഏതത് ഔപയികമ് രാമ യദ് ഇദമ് പരിതപ്യസേ । വിഷാദയസി സീതാമ് ച മാമ് ചൈവ പുരുഷ ഋഷഭ ॥൨-൫൩-
രാമാ, നീ ഇങ്ങനെ ദുഃഖിക്കുന്നത് ശരിയല്ല; നീ സീതയെയും എന്നെയും ദു:ഖത്തിലാക്കുന്നു, പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ.
ന ച സീതാ ത്വയാ ഹീനാ ന ച അഹമ് അപി രാഘവ । മുഹൂര്തമ് അപി ജീവാവോ ജലാന് മത്സ്യാവ് ഇവ ഉദ്ധൃതൌ ॥൨-൫൩-
രാഘവാ, നിന്നെ വിട്ട് സീതക്കും എനിക്കും ഒരു നിമിഷം പോലും ജീവിക്കാൻ കഴിയില്ല; വെള്ളത്തിൽ നിന്ന് എടുത്ത മത്സ്യങ്ങൾപോലെയാണ് ഞങ്ങൾ.
ന ഹി താതമ് ന ശത്രുഘ്നമ് ന സുമിത്രാമ് പരമ് തപ । ദ്രഷ്ടുമ് ഇച്ചേയമ് അദ്യ അഹമ് സ്വര്ഗമ് വാ അപി ത്വയാ വിനാ ॥൨-൫൩-
എനിക്ക് അച്ഛനെയും ശത്രുഘ്നനെയും അത്യന്തം വ്രതശീലയായ സുമിത്രയെയും പോലും കാണാൻ ഇഷ്ടമില്ല, നീ ഇല്ലാതെ സ്വർഗ്ഗം പോലും എനിക്ക് ആവശ്യമില്ല.
തതസ്തത്ര സുഖാസീനേ നാതിദൂരേ നിരീക്ഷ്യ താമ് । ന്യഗ്രോധേ സുകൃതാമ് ശയ്യാമ് ഭേജാതേ ധര്മവത്സലൌ ॥൨-൫൩-
അവളെ കുറച്ച് ദൂരത്ത് സുഖമായി ഇരിക്കുന്നതു കണ്ടു, ധർമ്മനിഷ്ഠരായ ആ സഹോദരന്മാർ വടവൃക്ഷത്തിന്റെ കീഴിൽ ഇലകളാൽ ഒരുക്കിയ കിടക്കയിൽ വിശ്രമിച്ചു.
സ ലക്ഷ്മണസ്യ ഉത്തമ പുഷ്കലമ് വചോ । നിശമ്യ ച ഏവമ് വന വാസമ് ആദരാത് । സമാഃ സമസ്താ വിദധേ പരമ് തപഃ । പ്രപദ്യ ധര്മമ് സുചിരായ രാഘവഃ ॥൨-൫൩-
ലക്ഷ്മണന്റെ ഉത്തമവും സമൃദ്ധവുമായ വാക്കുകൾ ശ്രവിച്ച്, വനവാസം ആദരത്തോടെ സ്വീകരിച്ചു, രാഘവൻ ദീർഘകാലം പരമമായ വ്രതങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച് ധർമ്മത്തിൽ മുഴുകി ജീവിച്ചു.
തതസ്തു തസ്മിന് വിജനേ വനേ തദാ । മഹാബലൌ രാഘവവമ്ശവര്ധനൌ । ന തൌ ഭയമ് സമ്ഭ്രമമഭ്യുപേയതു । ര്യഥൈവ സിമ്ഹൌ ഗിരിസാനുഗോചരൌ ॥൨-൫൩-
അപ്പോൾ ആ ഒരാന്തമായ വനത്തിൽ രാഘുവംശത്തെ മഹാശക്തന്മാരായ ആ ഇരുവരും, കുന്നിൻ ചുരങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന സിംഹങ്ങൾപോലെ ഭയമോ ആശങ്കയോ ഒന്നും അനുഭവിച്ചില്ല.