ശ്രുത്വാ രാമസ്യ വചനമ് പ്രതിസ്ഥേ ലക്ഷ്മണ്Oഽഗ്രതഃ । അനന്തരമ് ച സീതായാ രാഘവോ രഘനന്ധനഃ ॥൨-൫൨-
രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, ലക്ഷ്മണൻ മുന്നോട്ട് നടന്നു; പിന്നെ, രഘുവംശത്തിലെ ആനന്ദം ആയ രാഘവൻ, സീതയുടെ പിന്നാലെ നടന്നു.
ഗതമ് തു ഗന്ഗാ പര പാരമ് ആശു । രാമമ് സുമന്ത്രഃ പ്രതതമ് നിരീക്ഷ്യ । അധ്വ പ്രകര്ഷാത് വിനിവൃത്ത ദൃഷ്ടിര് । ര്മുമോച ബാഷ്പമ് വ്യഥിതഃ തപസ്വീ ॥൨-൫൨-
ഗംഗയുടെ അപ്പുറത്തേക്ക് വേഗത്തിൽ കടന്ന ശേഷം, സുമിത്രയുടെ മകൻ രാമനെ ദീർഘമായി നോക്കി; യാത്ര ദൈർഘ്യം കാരണം ദൃഷ്ടി തിരിച്ചു, വേദനയോടെ ആ തപസ്വി കണ്ണുനീർ വീഴ്ത്തി.
സ ലോകപാലപ്രതിമപ്രഭാവവാമ് । സ്തീര്ത്വാ മഹാത്മാ വരദോ മഹാനദീമ് । തതഃ സമൃദ്ധാന് ശുഭസസ്യമാലിനഃ । ക്രമേണ വത്സാന് മുദിതാനുപാഗമത് ॥൨-൫൨-
ലോകപാലന്മാരെപ്പോലെയുള്ള ശക്തിയുള്ള ആ മഹാത്മാവ് വലിയ നദി കടന്ന്, മനോഹരമായ വിളവുകളും സന്തോഷത്തോടെ കാളക്കുട്ടികളും ഉള്ള സമൃദ്ധമായ ഗ്രാമങ്ങളിലേക്ക് ക്രമേണ എത്തി.
തൌ തത്ര ഹത്വാ ചതുരഃ മഹാ മൃഗാന് । വരാഹമ് ഋശ്യമ് പൃഷതമ് മഹാ രുരുമ് । ആദായ മേധ്യമ് ത്വരിതമ് ബുഭുക്ഷിതൌ। വാസായ കാലേ യയതുര് വനഃ പതിമ് ॥൨-൫൨-
അവിടെ അവർ നാലു വലിയ മൃഗങ്ങളെ വേട്ടയാടി; ഒരു പന്നി, ഒരു ഋശ്യൻ, ഒരു പുള്ളിമാൻ, ഒരു വലിയ കാട്ടേമാൻ. ശുദ്ധമായ മാംസം എടുത്ത്, വിശപ്പോടെ, അവർ വനംപതിയുടെ അടുത്ത് വാസത്തിനായി വേഗത്തിൽ പോയി.
thumb|ത്രിപഞ്ചാശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ത്രിപഞ്ചാശഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ അമ്പതിമൂന്നാം സര്ഗം കേൾക്കുക.
സ തമ് വൃക്ഷമ് സമാസാദ്യ സമ്ധ്യാമ് അന്വാസ്യ പശ്ചിമാമ് । രാമഃ രമയതാമ് ശ്രേഷ്ഠൈതി ഹ ഉവാച ലക്ഷ്മണമ് ॥൨-൫൩-
അവൻ ആ വൃക്ഷത്തിന് സമീപം ചെന്നു, പടിഞ്ഞാറൻ സന്ധ്യ കഴിഞ്ഞ്, സന്തോഷം നൽകുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു.
അദ്യ ഇയമ് പ്രഥമാ രാത്രിര് യാതാ ജന പദാത് ബഹിഃ । യാ സുമന്ത്രേണ രഹിതാ താമ് ന ഉത്കണ്ഠിതുമ് അര്ഹസി ॥൨-൫൩-
ഇന്ന് നഗരത്തിനകത്ത് നിന്ന് പുറത്തു കിടക്കുന്ന ആദ്യ രാത്രി ആണ്; സുമിത്രയുടെ മകനിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടതുകൊണ്ട് നീ വിഷമിക്കേണ്ടതില്ല.
ജാഗര്തവ്യമ് അതന്ദ്രിഭ്യാമ് അദ്യ പ്രഭൃതി രാത്രിഷു । യോഗ ക്ഷേമഃ ഹി സീതായാ വര്തതേ ലക്ഷ്മണ ആവയോഹ് ॥൨-൫൩-
ഇന്ന് മുതൽ രാത്രി മുഴുവൻ ഉണർന്നിരിക്കണം, ക്ഷീണം കൂടാതെ; സീതയുടെ സുരക്ഷ നമ്മുടെ മേൽ ആണ്, ലക്ഷ്മണ.
രാത്രിമ് കഥമ്ചിത് ഏവ ഇമാമ് സൌമിത്രേ വര്തയാമഹേ । ഉപാവര്താമഹേ ഭൂമാവ് ആസ്തീര്യ സ്വയമ് ആര്ജിതൈഃ ॥൨-൫൩-
സൗമിത്രി, ഈ രാത്രി എങ്കിലും എങ്ങനെയോ കടത്താം; നാം സ്വയം ശേഖരിച്ച ഇലകൾ ഭൂമിയിൽ വിരിച്ച് കിടക്കാം.
സ തു സമ്വിശ്യ മേദിന്യാമ് മഹാ അര്ഹ ശയന ഉചിതഃ । ഇമാഃ സൌമിത്രയേ രാമഃ വ്യാജഹാര കഥാഃ ശുഭാഃ ॥൨-൫൩-
വിലപ്പെട്ട കിടക്കയിൽ പതിവുള്ളവൻ ഭൂമിയിൽ കിടന്നു; രാമൻ സൗമിത്രിയോട് നല്ല വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
ധ്രുവമ് അദ്യ മഹാ രാജോ ദുഹ്ഖമ് സ്വപിതി ലക്ഷ്മണ । കൃത കാമാ തു കൈകേയീ തുഷ്ടാ ഭവിതുമ് അര്ഹതി ॥൨-൫൩-
ലക്ഷ്മണ, ഇന്ന് മഹാരാജാവ് ദുഃഖത്തോടെ ഉറങ്ങുന്നു; എന്നാൽ കൈകേയി തന്റെ ആഗ്രഹം നേടിയതുകൊണ്ട് സന്തുഷ്ടയാകണം.
സാ ഹി ദേവീ മഹാ രാജമ് കൈകേയീ രാജ്യ കാരണാത് । അപി ന ച്യാവയേത് പ്രാണാന് ദൃഷ്ട്വാ ഭരതമ് ആഗതമ് ॥൨-൫൩-
കൈകേയി രാജ്യം നേടാനായി, ഭരതൻ തിരിച്ചെത്തിയാൽ ജീവൻ പോലും ഉപേക്ഷിക്കാൻ തയ്യാറാകും.
അനാഥഃ ചൈവ വൃദ്ധഃ ച മയാ ചൈവ വിനാകൃതഃ । കിമ് കരിഷ്യതി കാമ ആത്മാ കൈകേയ്യാ വശമ് ആഗതഃ ॥൨-൫൩-
അനാഥനും വയസ്സായവനും, എന്നെ വിട്ടു നിൽക്കുന്നവനുമായ രാജാവ്, കാമാസക്തനായി കൈകേയിയുടെ വശംവന്നാൽ എന്ത് ചെയ്യും?
ഇദമ് വ്യസനമ് ആലോക്യ രാജ്ഞഃ ച മതി വിഭ്രമമ് । കാമഏവ അര്ധ ധര്മാഭ്യാമ് ഗരീയാന് ഇതി മേ മതിഃ ॥൨-൫൩-
ഈ ദുരന്തവും രാജാവിന്റെ മനസ്സിലെ ആശയക്കുഴപ്പവും കണ്ടപ്പോൾ, ധനംയും ധർമ്മവും കാമം കവിഞ്ഞിരിക്കുന്നു എന്നതാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം.
കോ ഹി അവിദ്വാന് അപി പുമാന് പ്രമദായാഃ കൃതേ ത്യജേത് । ചന്ദ അനുവര്തിനമ് പുത്രമ് താതഃ മാമ് ഇവ ലക്ഷ്മണ ॥൨-൫൩-
ലക്ഷ്മണ, ആരെങ്കിലും, അജ്ഞാനിയാണെങ്കിലും, സ്ത്രീയുടെ കാരണത്താൽ അമ്മയെ അനുസരിക്കുന്ന മകനെ ഉപേക്ഷിക്കുമോ? നമ്മുടെ അച്ഛൻ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചതുപോലെ.
സുഖീ ബത സഭാര്യഃ ച ഭരതഃ കേകയീ സുതഃ । മുദിതാന് കോസലാന് ഏകോ യോ ഭോക്ഷ്യതി അധിരാജവത് ॥൨-൫൩-
ഭാര്യയോടൊപ്പം സന്തോഷത്തോടെ കഴിയുന്ന കൈകേയിയുടെ മകൻ ഭരതൻ ഭാഗ്യവാനാണ്; ഒരുവൻ തന്നെയാണ് സമൃദ്ധമായ കോസലരാജ്യം ആസ്വദിക്കാൻ പോകുന്നത്.
സ ഹി സര്വസ്യ രാജ്യസ്യ മുഖമ് ഏകമ് ഭവിഷ്യതി । താതേ ച വയസാ അതീതേ മയി ച അരണ്യമ് ആശ്രിതേ ॥൨-൫൩-
അച്ഛൻ വയസ്സായതുകൊണ്ടും ഞാൻ കാടിൽ കഴിയുന്നതുകൊണ്ടും, ഭരതൻ മുഴുവൻ രാജ്യത്തിന്റെയും മുഖമാകും.
അര്ഥ ധര്മൌ പരിത്യജ്യ യഃ കാമമ് അനുവര്തതേ । ഏവമ് ആപദ്യതേ ക്ഷിപ്രമ് രാജാ ദശരഥോ യഥാ ॥൨-൫൩-
ആരെങ്കിലും ധനംയും ധർമ്മവും ഉപേക്ഷിച്ച് കാമത്തെ പിന്തുടരുമ്പോൾ, രാജാവ് ദശരഥനുപോലെ വേഗത്തിൽ ദുരിതത്തിലാകും.
മന്യേ ദശരഥ അന്തായ മമ പ്രവ്രാജനായ ച । കൈകേയീ സൌമ്യ സമ്പ്രാപ്താ രാജ്യായ ഭരതസ്യ ച ॥൨-൫൩-
സൗമ്യ, ദശരഥന്റെ അന്തത്തിനും, എനിക്ക് വനവാസത്തിനും, ഭാരതന് രാജ്യം ലഭിക്കാനും കൈകേയി വന്നതാണെന്ന് ഞാൻ തോന്നുന്നു.
അപി ഇദാനീമ് ന കൈകേയീ സൌഭാഗ്യ മദ മോഹിതാ । കൌസല്യാമ് ച സുമിത്രാമ് ച സമ്പ്രബാധേത മത് കൃതേ ॥൨-൫൩-
ഇപ്പോൾ കൈകേയി തന്റെ ഭാഗ്യത്തിൽ മയങ്ങി, എന്റെ കാരണമായി കൗസല്യയെയും സുമിത്രയെയും പീഡിപ്പിക്കരുതേ എന്ന് ഞാൻ ആശിക്കുന്നു.
മാ സ്മ മത് കാരണാത് ദേവീ സുമിത്രാ ദുഹ്ഖമ് ആവസേത് । അയോധ്യാമ് ഇതഏവ ത്വമ് കാലേ പ്രവിശ ലക്ഷ്മണ ॥൨-൫൩-
എന്റെ കാരണത്താൽ സുമിത്രാ ദേവി ദുഃഖത്തിൽ കഴിയരുത്. ലക്ഷ്മണാ, നീ സമയമാകുമ്പോൾ അയോധ്യയിലേക്ക് മടങ്ങണം.
അഹമ് ഏകോ ഗമിഷ്യാമി സീതയാ സഹ ദണ്ഡകാന് । അനാഥായാ ഹി നാഥഃ ത്വമ് കൌസല്യായാ ഭവിഷ്യസി ॥൨-൫൩-
ഞാൻ സീതയോടൊപ്പം മാത്രം ദണ്ഡക വനത്തിലേക്ക് പോകും. ആശ്രയം ഇല്ലാതെ അവശേഷിക്കുന്ന അമ്മയ്ക്ക് നീ തന്നെയാണ് ആശ്രയം, ലക്ഷ്മണാ.
ക്ഷുദ്ര കര്മാ ഹി കൈകേയീ ദ്വേഷാത് അന്യായ്യമ് ആചരേത് । പരിദദ്യാ ഹി ധര്മജ്ഞേ ഭരതേ മമ മാതരമ് ॥൨-൫൩-
കൈകേയി ദ്വേഷത്താൽ തെറ്റായ പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യാൻ ഇടയുണ്ട്. അവൾ എന്റെ അമ്മയെ, ധർമ്മം അറിയുന്ന ഭാരതന് കൈമാറിയേക്കാം.
നൂനമ് ജാതി അന്തരേ കസ്മിമ്സ് സ്ത്രിയഃ പുത്രൈഃ വിയോജിതാഃ । ജനന്യാ മമ സൌമിത്രേ തത് അപി ഏതത് ഉപസ്ഥിതമ് ॥൨-൫൩-
മറ്റൊരു ജന്മത്തിൽ മക്കളിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട സ്ത്രീകൾ എന്തോ ചെയ്തിരിക്കണം; അതുപോലെ തന്നെയാണ് അമ്മയ്ക്കും ഈ ദുരിതം വന്നിരിക്കുന്നത്.
മയാ ഹി ചിര പുഷ്ടേന ദുഹ്ഖ സമ്വര്ധിതേന ച । വിപ്രായുജ്യത കൌസല്യാ ഫല കാലേ ധിഗ് അസ്തു മാമ് ॥൨-൫൩-
നാളെക്കായി എനിക്ക് ദീർഘകാലം കഷ്ടപ്പാടോടെ വളർത്തിയ കൗസല്യയെ ഞാൻ ഇപ്പോൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു—എനിക്ക് ലജ്ജയാണ്.
മാ സ്മ സീമന്തിനീ കാചിജ് ജനയേത് പുത്രമ് ഈദൃശമ് । സൌമിത്രേ യോ അഹമ് അമ്ബായാ ദദ്മി ശോകമ് അനന്തകമ് ॥൨-൫൩-
സൗമിത്രി, അമ്മയ്ക്ക് അനന്തമായ ദുഃഖം നൽകുന്ന എന്നപോലുള്ള മകനെ ആരും പ്രസവിക്കേണ്ടതില്ല.
മന്യേ പ്രീതി വിശിഷ്ടാ സാ മത്തഃ ലക്ഷ്മണ സാരികാ । യസ്യാഃ തത് ശ്രൂയതേ വാക്യമ് ശുക പാദമ് അരേര് ദശ ॥൨-൫൩-
ലക്ഷ്മണാ, അമ്മയ്ക്ക് ഞാൻ തന്നേക്കാൾ പ്രിയം അവളുടെ സാരികയ്ക്ക് തന്നെയാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു; കാരണം അവൾ ശത്രുവിന്റെ ശുകന്റെ കാലുകൾ എണ്ണുമ്പോൾ അവളുടെ വാക്കുകൾ കേൾക്കാം.
ശോചന്ത്യാഃ ച അല്പ ഭാഗ്യായാ ന കിമ്ചിത് ഉപകുര്വതാ । പുര്ത്രേണ കിമ് അപുത്രായാ മയാ കാര്യമ് അരിമ് ദമ ॥൨-൫൩-
ദുർഭാഗ്യവതിയായ അമ്മ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങുമ്പോൾ ഞാൻ മകനായി ഒന്നും ചെയ്യാൻ കഴിയാത്തപോൾ, ശത്രുനാശക, അമ്മയ്ക്ക് എന്നെ കൊണ്ട് എന്ത് പ്രയോജനം?
അല്പ ഭാഗ്യാ ഹി മേ മാതാ കൌസല്യാ രഹിതാ മയാ । ശേതേ പരമ ദുഹ്ഖ ആര്താ പതിതാ ശോക സാഗരേ ॥൨-൫൩-
എന്നെ വിട്ടു നിന്ന കൗസല്യ, ദുർഭാഗ്യവതിയായ അമ്മ, അത്യന്തം ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങി ദു:ഖസമുദ്രത്തിൽ വീണുപോയിരിക്കുന്നു.
ഏകോ ഹി അഹമ് അയോധ്യാമ് ച പൃഥിവീമ് ച അപി ലക്ഷ്മണ । തരേയമ് ഇഷുഭിഃ ക്രുദ്ധോ നനു വീര്യമ് അകാരണമ് ॥൨-൫൩-
ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്ക് അയോധ്യയെയും ഭൂമിയെയും എന്റെ അമ്പുകൾകൊണ്ട് ജയിക്കാൻ കഴിയും; പക്ഷേ, ധൈര്യത്തിന് അർത്ഥമില്ലെന്ന് സത്യമാണല്ലോ.