യദ് അഹമ് ന ഉപചാരേണ ബ്രൂയാമ് സ്നേഹാത് അവിക്ലവഃ । ഭക്തിമാന് ഇതി തത് താവദ് വാക്യമ് ത്വമ് ക്ഷന്തുമ് അര്ഹസി ॥൨-൫൨-
സ്നേഹത്താലും അകമ്പടിയില്ലാത്ത ഭക്തിയാലും ഞാൻ ഔപചാരികതയില്ലാതെ സംസാരിച്ചാൽ, ആ വാക്കുകൾ നീ ക്ഷമിക്കണം.
കഥമ് ഹി ത്വദ് വിഹീനോ അഹമ് പ്രതിയാസ്യാമി താമ് പുരീമ് । തവ താത വിയോഗേന പുത്ര ശോക ആകുലാമ് ഇവ ॥൨-൫൨-
നീ ഇല്ലാതെ ആ നഗരത്തിലേക്ക് ഞാൻ എങ്ങനെ മടങ്ങും? അപ്പച്ചയെ വിട്ടു ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങുന്ന മകനുപോലെയാണ് അവിടത്തെ അവസ്ഥ.
സരാമമ് അപി താവന് മേ രഥമ് ദൃഷ്ട്വാ തദാ ജനഃ । വിനാ രാമമ് രഥമ് ദൃഷ്ട്വാ വിദീര്യേത അപി സാ പുരീ ॥൨-൫൨-
രാമന്റെ പേരിൽ ഉള്ളതാണെങ്കിലും, രാമൻ ഇല്ലാത്ത എന്റെ രഥം കണ്ടാൽ, ആ നഗരം തന്നെ തകർന്നുപോകും.
ദൈന്യമ് ഹി നഗരീ ഗച്ചേദ് ദൃഷ്ട്വാ ശൂന്യമ് ഇമമ് രഥമ് । സൂത അവശേഷമ് സ്വമ് സൈന്യമ് ഹത വീരമ് ഇവ ആഹവേ ॥൨-൫൨-
ഈ ശൂന്യമായ രഥം, സാരഥി മാത്രം ബാക്കിയുള്ളത് കണ്ടാൽ, യുദ്ധത്തിൽ വീരന്മാർ മരിച്ച സൈന്യത്തെപ്പോലെ നഗരം ദു:ഖത്തിൽ ആകും.
ദൂരേ അപി നിവസന്തമ് ത്വാമ് മാനസേന അഗ്രതഃ സ്ഥിതമ് । ചിന്തയന്ത്യോ അദ്യ നൂനമ് ത്വാമ് നിരാഹാരാഃ കൃതാഃ പ്രജാഃ ॥൨-൫൨-
നീ ദൂരത്ത് താമസിച്ചാലും, മനസ്സിൽ നിന്നെ സമീപത്തായി കാണുന്ന ജനങ്ങൾ ഇന്ന് നിന്നെ ഓർത്ത് ഉപവാസം അനുഷ്ഠിക്കും.
ദൃഷ്ടം തദ്ധി ത്വയാ രാമ! യാദൃശമ് ത്വത്പ്രവാസനേ । പ്രജാനാമ് സമ്കുലമ് വൃത്തമ് ത്വച്ഛോകക്ലാന്തചേതസാമ് ॥൨-൫൨-
നിന്റെ പ്രവാസത്തിൽ, നിന്നെക്കുറിച്ചുള്ള ദു:ഖത്തിൽ ജനങ്ങൾ എങ്ങിനെയാണ് വിഷമിച്ച് അലഞ്ഞതെന്ന് നീ കണ്ടിട്ടുണ്ട്, രാമ.
ആര്ത നാദോ ഹി യഃ പൌരൈഃ മുക്തഃ തത് വിപ്രവാസനേ । രഥസ്ഥമ് മാമ് നിശാമ്യ ഏവ കുര്യുഃ ശത ഗുണമ് തതഃ ॥൨-൫൨-
എന്നെ രഥത്തിൽ ഇരിക്കുന്നതു കണ്ടു, എന്റെ പ്രവാസം കാരണം നഗരവാസികൾ ഉണർത്തിയ ആ ദുഃഖാരവം, അപ്പോൾ നൂറു മടങ്ങ് കൂടുതലായി ഉയരും.
അഹമ് കിമ് ച അപി വക്ഷ്യാമി ദേവീമ് തവ സുതഃ മയാ । നീതഃ അസൌ മാതുല കുലമ് സമ്താപമ് മാ കൃഥാഇതി ॥൨-൫൨-
നിന്റെ അമ്മയോടു ഞാൻ എന്ത് പറയാൻ കഴിയും? 'നിന്റെ മകനെ ഞാൻ മാമാവിന്റെ വീട്ടിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി, ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല' എന്നു പറയുമോ?
അസത്യമ് അപി ന ഏവ അഹമ് ബ്രൂയാമ് വചനമ് ഈദൃശമ് । കഥമ് അപ്രിയമ് ഏവ അഹമ് ബ്രൂയാമ് സത്യമ് ഇദമ് വചഃ ॥൨-൫൨-
അങ്ങനെയൊരു അസത്യവാക്ക് ഞാൻ ഒരിക്കലും പറയില്ല; എങ്ങനെ ഞാൻ ഈ ദു:ഖകരമായ സത്യവാക്ക് പറയാൻ കഴിയും?
മമ താവന് നിയോഗസ്ഥാഃ ത്വദ് ബന്ധു ജന വാഹിനഃ । കഥമ് രഥമ് ത്വയാ ഹീനമ് പ്രവക്ഷ്യന്തി ഹയ ഉത്തമാഃ ॥൨-൫൨-
എന്റെ കല്പനയിൽ നിലക്കുന്ന നിന്റെ ബന്ധുക്കളെ, നീ ഇല്ലാതെ രഥം വന്നുവെന്ന് ഈ ഉത്തമ കുതിരകൾ എങ്ങനെ അറിയിക്കും?
തന്ന ശക്ഷ്യാമ്യഹമ് ഗന്തുമയോധ്യാമ് ത്വദൃതേഽനഘ । വനവാസാനുയാനായ മാമനുജ്ഞാതുമര്ഹസി ॥൨-൫൨-
നീ ഇല്ലാതെ ഞാൻ അയോധ്യയിലേക്ക് പോകാൻ കഴിയില്ല, പാപരഹിതനേ; കാടിലേക്ക് പോകാൻ എന്നെ കൂടെ കൂട്ടാൻ നീ അനുമതി നൽകണം.
യദി മേ യാചമാനസ്യ ത്യാഗമ് ഏവ കരിഷ്യസി । സരഥോ അഗ്നിമ് പ്രവേക്ഷ്യാമി ത്യക്ത മാത്രൈഹ ത്വയാ ॥൨-൫൨-
ഞാൻ അപേക്ഷിച്ചിട്ടും നീ എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചാൽ, നീ എന്നെ ഇവിടെ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, ഈ രഥത്തോടൊപ്പം ഞാൻ അഗ്നിയിൽ ചാടും.
ഭവിഷ്യന്തി വനേ യാനി തപോ വിഘ്ന കരാണി തേ । രഥേന പ്രതിബാധിഷ്യേ താനി സത്ത്വാനി രാഘവ ॥൨-൫൨-
കാടിൽ വ്രതാനുഷ്ഠാനത്തിന് തടസ്സങ്ങൾ വന്നാൽ, രാഘവാ, അവയെ ഞാൻ ഈ രഥം കൊണ്ട് അകറ്റും.
തത് കൃതേന മയാ പ്രാപ്തമ് രഥ ചര്യാ കൃതമ് സുഖമ് । ആശമ്സേ ത്വത് കൃതേന അഹമ് വന വാസ കൃതമ് സുഖമ് ॥൨-൫൨-
രഥസേവനത്തിലൂടെ ലഭിച്ച സന്തോഷം പോലെ, കാട്ടിൽ നിന്നെ സേവിച്ചുകൊണ്ട് സന്തോഷം നേടാമെന്ന് ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
ഇമേ ചാപി ഹയാ വീര യദി തേ വനവാസിനഃ । പരിചര്യാമ് കരിഷ്യന്തി പ്രാപ്സ്യന്തി പരമാമ് ഗതിമ് ॥൨-൫൨-
വീരാ, ഈ കുതിരകൾ കാട്ടിൽ നിന്നെ സേവിച്ചാൽ, അവയും പരമാവധി ഗതി നേടും.
തവ ശുശ്രൂഷണമ് മൂര്ധ്നാ കരിഷ്യാമി വനേ വസന് । അയോധ്യാമ് ദേവ ലോകമ് വാ സര്വഥാ പ്രജഹാമ്യ് അഹമ് ॥൨-൫൨-
കാട്ടിൽ താമസിക്കുമ്പോൾ ഞാൻ തലകുനിച്ച് നിന്നെ സേവിക്കും; അയോധ്യയെയും ദേവലോകത്തെയും ഞാൻ പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.
ന ഹി ശക്യാ പ്രവേഷ്ടുമ് സാ മയാ അയോധ്യാ ത്വയാ വിനാ । രാജ ധാനീ മഹാ ഇന്ദ്രസ്യ യഥാ ദുഷ്കൃത കര്മണാ ॥൨-൫൨-
നീ ഇല്ലാതെ അയോധ്യയിൽ കയറാൻ എനിക്ക് കഴിയില്ല; മഹേന്ദ്രന്റെ രാജധാനിയിലേക്കും പാപികൾക്ക് പ്രവേശിക്കാൻ കഴിയില്ലതാനും.
വന വാസേ ക്ഷയമ് പ്രാപ്തേ മമ ഏഷ ഹി മനോ രഥഃ । യദ് അനേന രഥേന ഏവ ത്വാമ് വഹേയമ് പുരീമ് പുനഃ ॥൨-൫൨-
കാട്ടിൽ വാസം തീർന്നാൽ, ഈ രഥത്തിൽ നിന്നെ വീണ്ടും നഗരത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുക എന്നതാണ് എന്റെ മനസ്സിലെ ആഗ്രഹം.
ചതുര് ദശ ഹി വര്ഷാണി സഹിതസ്യ ത്വയാ വനേ । ക്ഷണ ഭൂതാനി യാസ്യന്തി ശതശഃ തു തതഃ അന്യഥാ ॥൨-൫൨-
നിനക്കൊപ്പം കാട്ടിൽ ചെലവിടുന്ന പതിനാലു വർഷം ഒരു നിമിഷംപോലെയാകും കടന്നുപോകുന്നത്; അല്ലെങ്കിൽ നൂറു വർഷം പോലും വേറെയായി തോന്നും.
ഭൃത്യ വത്സല തിഷ്ഠന്തമ് ഭര്തൃ പുത്ര ഗതേ പഥി । ഭക്തമ് ഭൃത്യമ് സ്ഥിതമ് സ്ഥിത്യാമ് ത്വമ് ന മാമ് ഹാതുമ് അര്ഹസി ॥൨-൫൨-
ഭൃത്യവത്സലനേ, ഭർത്താവിന്റെയും പുത്രന്റെയും വഴി പിന്തുടരുന്ന ഭക്തനായ ഭൃത്യനായി ഞാൻ നില്ക്കുമ്പോൾ, നീ എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കരുത്.
ഏവമ് ബഹു വിധമ് ദീനമ് യാചമാനമ് പുനഃ പുനഃ । രാമഃ ഭൃത്യ അനുകമ്പീ തു സുമന്ത്രമ് ഇദമ് അബ്രവീത് ॥൨-൫൨-
ഇങ്ങനെ പലവിധത്തിൽ ദയനീയനായി വീണ്ടും വീണ്ടും അപേക്ഷിക്കുന്ന സുമന്ത്രനെ, ഭൃത്യനോട് കരുണയുള്ള രാമൻ പറഞ്ഞു.
ജാനാമി പരമാമ് ഭക്തിമ് മയി തേ ഭര്തൃ വത്സല । ശൃണു ച അപി യദ് അര്ഥമ് ത്വാമ് പ്രേഷയാമി പുരീമ് ഇതഃ ॥൨-൫൨-
നിനക്കുള്ള പരമഭക്തി ഞാൻ അറിയുന്നു, ഭർത്തൃവത്സലനേ; നിന്നെ ഇവിടെ നിന്ന് നഗരത്തിലേക്ക് അയക്കുന്നതിന്റെ കാരണവും കേൾക്കു.
നഗരീമ് ത്വാമ് ഗതമ് ദൃഷ്ട്വാ ജനനീ മേ യവീയസീ । കൈകേയീ പ്രത്യയമ് ഗച്ചേദ് ഇതി രാമഃ വനമ് ഗതഃ ॥൨-൫൨-
നീ നഗരത്തിൽ എത്തുമ്പോൾ, എന്റെ ഇളയമ്മയായ കൈകേയി രാമൻ കാട്ടിലേക്ക് പോയെന്ന് ഉറപ്പാക്കും.
പരിതുഷ്ടാ ഹി സാ ദേവി വന വാസമ് ഗതേ മയി । രാജാനമ് ന അതിശന്കേത മിഥ്യാ വാദീ ഇതി ധാര്മികമ് ॥൨-൫൨-
എനിക്ക് കാട്ടിൽ പോയാൽ, സന്തോഷം പ്രാപിച്ച ആ രാജ്ഞി, ധാർമ്മികനായ രാജാവിനെ മിഥ്യാവാദിയെന്ന് സംശയിക്കില്ല.
ഏഷ മേ പ്രഥമഃ കല്പോ യദ് അമ്ബാ മേ യവീയസീ । ഭരത ആരക്ഷിതമ് സ്ഫീതമ് പുത്ര രാജ്യമ് അവാപ്നുയാത് ॥൨-൫൨-
എന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ആഗ്രഹം ഇതാണ്: എന്റെ ഇളയ അമ്മയ്ക്ക്, ഭരതന് വേണ്ടി സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്ന സമൃദ്ധമായ രാജ്യം ലഭിക്കണം.
മമ പ്രിയ അര്ഥമ് രാജ്ഞഃ ച സരഥഃ ത്വമ് പുരീമ് വ്രജ । സമ്ദിഷ്ടഃ ച അസി യാ അനര്ഥാമ്സ് താമ്സ് താന് ബ്രൂയാഃ തഥാ തഥാ ॥൨-൫൨-
എന്റെ സന്തോഷത്തിനും രാജാവിന്റെ സന്തോഷത്തിനും വേണ്ടി, നീ സുമന്ത്രാ, രഥം കൊണ്ടു നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങുക. നിന്നോട് പറഞ്ഞതുപോലെ, അവരവരോട് വേണ്ടതുപോലെ സംസാരിക്കണം.
ഇതി ഉക്ത്വാ വചനമ് സൂതമ് സാന്ത്വയിത്വാ പുനഃ പുനഃ । ഗുഹമ് വചനമ് അക്ലീബമ് രാമഃ ഹേതുമദ് അബ്രവീത് ॥൨-൫൨-
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, രഥികനെ പലതവണ ആശ്വസിപ്പിച്ചശേഷം, രാമൻ ഗുഹയോട് ഉറപ്പുള്ളതും ഉദ്ദേശമുള്ളതുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
നേദാനീമ് ഗുഹ യോഗ്യോഽയമ് വസോ മേ സജനേ വനേ । അവശ്യമ് ഹ്യാശ്രമേ വാസഹ് കര്തവ്യസ്തദ്ഗതോ വിധിഃ ॥൨-൫൨-
ഗുഹാ, ഇപ്പോൾ ജനവാസമുള്ള കാടിൽ ഞാൻ താമസിക്കുന്നത് ശരിയല്ല. നിർബന്ധമായും ഞാൻ ആശ്രമത്തിൽ തന്നെ താമസിക്കണം; അതാണ് നിയമം.
സോഽഹമ് ഗൃഹീത്വാ നിയമമ് തപസ്വിജനഭൂഷണമ് । ഹിതകാമഃ പിതുര്ഭൂയഃ സീതായാ ലക്ഷ്മണസ്യ ച ॥൨-൫൨-
അതിനാൽ, തപസ്സുകാരെ അലങ്കരിക്കുന്ന വ്രതം സ്വീകരിച്ച്, അച്ഛനും സീതക്കും ലക്ഷ്മണനും നല്ലത് ആഗ്രഹിച്ച് ഞാൻ മുന്നോട്ട് പോകുന്നു.
ജടാഃ കൃത്വാ ഗമിഷ്യാമി ന്യഗ്രോധ ക്ഷീരമ് ആനയ । തത് ക്ഷീരമ് രാജ പുത്രായ ഗുഹഃ ക്ഷിപ്രമ് ഉപാഹരത് ॥൨-൫൨-
ജടകൾ വെച്ചശേഷം ഞാൻ പോകും; നീ വടവൃക്ഷത്തിന്റെ പാൽ കൊണ്ടുവരിക. ഗുഹൻ അതു വേഗത്തിൽ രാജകുമാരനായി കൊണ്ടുവന്നു.