ഉപദ്രുതമിദമ് സര്വമനാലമ്ബമനായകമ് । കൈകേയ്യാ ഹി കൃതേ സര്വമ് വിനാശമുപയാസ്യതി ॥൨-൪൮-
ഇവിടെ എല്ലാം കഷ്ടപ്പാടിലും, ആശ്രയമില്ലാതെയും, നേതാവില്ലാതെയും ആയി; കൈകേയിയുടെ കാരണത്താൽ എല്ലാം നശിപ്പാൻ പോകുന്നു.
ന ഹി പ്രവ്രജിതേ രാമേ ജീവിഷ്യതി മഹീ പതിഃ । മൃതേ ദശരഥേ വ്യക്തമ് വിലോപഃ തത് അനന്തരമ് ॥൨-൪൮-
രാമൻ കാട്ടിൽ പോയാൽ രാജാവ് ജീവിക്കില്ല; ദശരഥൻ മരിച്ചാൽ ഉടൻ തന്നെ എല്ലാം നശിക്കും.
തേ വിഷമ് പിബത ആലോഡ്യ ക്ഷീണ പുണ്യാഃ സുദുര്ഗതാഃ । രാഘവമ് വാ അനുഗച്ചധ്വമ് അശ്രുതിമ് വാ അപി ഗച്ചത ॥൨-൪൮-
നന്മ നഷ്ടപ്പെട്ട് ദുരിതത്തിൽ ആയിരിക്കുന്നവർ, വിഷം കുടിക്കൂ, അല്ലെങ്കിൽ രാഘവനെ പിന്തുടരൂ, അല്ലെങ്കിൽ മറവിയിൽ പോകൂ.
മിഥ്യാ പ്രവ്രാജിതഃ രാമഃ സഭാര്യഃ സഹ ലക്ഷ്മണഃ । ഭരതേ സമ്നിഷൃഷ്ടാഃ സ്മഃ സൌനികേ പശവോ യഥാ ॥൨-൪൮-
രാമൻ ഭാര്യയോടും ലക്ഷ്മണനോടും കൂടെ അന്യായമായി ദേശാടനത്തിന് അയക്കപ്പെട്ടു; നമ്മളെ ഭാരതന്റെ കൈകളിൽ വേട്ടക്കാരന്റെ കയ്യിലേക്കുള്ള മൃഗങ്ങൾ പോലെ വിട്ടു.
പൂര്ണചന്ദ്രാനനഃ ശ്യാമോ ഗൂഢജത്രുരരിംദമഃ । ആജാനുബാഹുഃ പദ്മാക്ഷോ രാമോ ലക്ഷ്മനപൂര്വജഃ ॥൨-൪൮-
ലക്ഷ്മണന്റെ മൂത്തവനും, കറുത്ത നിറമുള്ളവനും, പൂർണ്ണചന്ദ്രനുപോലെയുള്ള മുഖവും, മറഞ്ഞ കഴുത്തും, ശത്രുനാശകനും, നീണ്ട കൈകളും, താമരക്കണ്ണുകളും ഉള്ളവനും രാമനാണ്.
പൂര്വാഭിഭാഷീ മധുരഃ സത്യവാദീ മഹാബലഃ । സൌമ്യഃ സര്വസ്യ ലോകസ്യ ചന്ദ്രവത്പ്രിയദര്ശനഃ ॥൨-൪൮-
ആൾക്കാർക്കു മുമ്പേ സംസാരിക്കുന്നവനും, മധുരഭാഷിയും, സത്യവാദിയും, മഹാബലശാലിയും, സൗമ്യനും, എല്ലാവർക്കും പ്രിയങ്കരനും, ചന്ദ്രനുപോലെ മനോഹരനുമാണ്.
നൂനമ് പുരുഷശാര്ദൂലോ മത്തമാതങ്ഗവിക്രമഃ । ശോഭയുശ്യത്യരണ്യാനി വിചരന് സ മഹാരഥഃ ॥൨-൪൮-
നിശ്ചയം, ആ പുരുഷശാർദൂലൻ, മദം കയറിയയാനയുടെ നടപ്പുള്ളവൻ, മഹാരഥൻ, കാട്ടിൽ സഞ്ചരിച്ച് അവിടത്തെ ഭംഗി കൂട്ടും.
താസ്തഥാ വിലപന്ത്യസ്തു നഗരേ നാഗരസ്ത്രിയഃ । ചുക്രുശുര്ദുഃഖസമ്തപ്താമൃത്യോരിവ ഭയാഗമേ ॥൨-൪൮-
അങ്ങനെ നഗരത്തിലെ സ്ത്രീകൾ ദു:ഖത്തിൽ കത്തിയും, മരണഭയം അനുഭവിച്ചവരായി, നിലവിളിച്ചു.
ഇത്യേവ വിലപന്തീനാമ് സ്ത്രീണാമ് വേശ്മസു രാഘവമ് । ജഗാമാസ്തമ് ദിനകരോ രജനീ ചാഭ്യവര്തത ॥൨-൪൮-
സ്ത്രീകൾ രാഘവനു വേണ്ടി വീടുകളിൽ വിലപിക്കുമ്പോൾ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചു, രാത്രി എത്തി.
നഷ്ടജ്വലനസമ്പാതാ പ്രശാന്താധ്യായസത്കഥാ । തിമിരേണാഭിലിപ്തേവ തദാ സാ നഗരീ ബഭൌ ॥൨-൪൮-
അന്ന് അഗ്നികൾ അണഞ്ഞു, സംഭാഷണങ്ങളും കഥകളും മങ്ങിപ്പോയി; ആ നഗരം ഇരുണ്ടതിൽ മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ തെളിഞ്ഞു.
ഉപശാന്തവണിക്പണ്യാ നഷ്ടഹര്ഷാ നിരാശ്രയാ । അയോധ്യാ നഗരീ ചാസീന്നഷ്ടതാരമിവാമ്ബരമ് ॥൨-൪൮-
വ്യാപാരികളുടെ സാധനങ്ങൾ നിശ്ശബ്ദമായി, സന്തോഷം നഷ്ടപ്പെട്ടും, ആശ്രയം ഇല്ലാതെയും, അയോധ്യ നഗരം നക്ഷത്രരഹിതമായ ആകാശംപോലെ ആയിപ്പോയി.
തഥാ സ്ത്രിയോ രാമ നിമിത്തമ് ആതുരാ । യഥാ സുതേ ഭ്രാതരി വാ വിവാസിതേ । വിലപ്യ ദീനാ രുരുദുര് വിചേതസഃ । സുതൈഃ ഹി താസാമ് അധികോ ഹി സോ അഭവത് ॥൨-൪൮-
അങ്ങനെ രാമനു വേണ്ടി വിഷമിച്ച സ്ത്രീകൾ, മകനോ സഹോദരനോ വിദൂരദേശത്തേക്ക് അയക്കപ്പെട്ടതുപോലെ, ദു:ഖത്തിൽ വിചാരശൂന്യരായി, മക്കളെക്കാൾ കൂടുതലായി രാമനു വേണ്ടി വിലപിച്ചു കരഞ്ഞു.
പ്രശാന്തഗീതോത്സവ നൃത്തവാദനാ । വ്യപാസ്തഹര്ഷാ പിഹിതാപണോദയാ । തദാ ഹ്യയോധ്യാ നഗരീ ബഭൂവ സാ । മഹാര്ണവഃ സമ്ക്ഷപിതോദകോ യഥാ ॥൨-൪൮-
ആയോധ്യ നഗരം ആ വലിയ സമുദ്രം വെള്ളം കുറഞ്ഞതുപോലെ ശാന്തമായിരുന്നു. പാട്ടുകളും ഉത്സവങ്ങളും നൃത്തവും വാദ്യങ്ങളും എല്ലാം നിലച്ചു, സന്തോഷം ഇല്ലാതായി, ചന്തകളും അടച്ചു കിടന്നു.
ഇതി വാല്മീകി രാമായണേ ആദി കാവ്യേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ അഷ്ടചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ഇങ്ങനെ വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ ആദികാവ്യത്തിൽ ആയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ നാല്പത്തിയെട്ടാം സര്ഗം അവസാനിക്കുന്നു.
thumb|നവചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center]] രാമഃ അപി രാത്രി ശേഷേണ തേന ഏവ മഹദ് അന്തരമ് । ജഗാമ പുരുഷ വ്യാഘ്രഃ പിതുര് ആജ്ഞാമ് അനുസ്മരന് ॥൨-൪൯-
രാത്രിയുടെ ശേഷിച്ച സമയത്ത് തന്നെ, രാമൻ — പുരുഷസിംഹൻ — അച്ഛന്റെ കല്പന ഓർമ്മിച്ചുകൊണ്ട് ദൂരത്തേക്ക് യാത്ര തുടർന്നു.
തഥൈവ ഗച്ചതഃ തസ്യ വ്യപായാത് രജനീ ശിവാ । ഉപാസ്യ സ ശിവാമ് സമ്ധ്യാമ് വിഷയ അന്തമ് വ്യഗാഹത ॥൨-൪൯-
അങ്ങനെ യാത്ര തുടരുമ്പോൾ, ആ ശുഭമായ രാത്രി കടന്നു പോയി. രാമൻ പ്രഭാതം പ്രാർത്ഥിച്ച് രാജ്യത്തിന്റെ അതിരുകൾ കടന്നു.
ഗ്രാമാന് വികൃഷ്ട സീമാന് താന് പുഷ്പിതാനി വനാനി ച । പശ്യന്ന് അതിയയൌ ശീഘ്രമ് ശരൈഃ ഇവ ഹയ ഉത്തമൈഃ ॥൨-൪൯-
ദൂരത്തുള്ള അതിരുകളുള്ള ഗ്രാമങ്ങളും പൂക്കളാൽ നിറഞ്ഞ കാടുകളും കാണിച്ചുകൊണ്ട്, ഉത്തമ കുതിരകളിൽ കയറി അമ്പുപോലെ വേഗത്തിൽ അവൻ കടന്നു പോയി.
ശൃണ്വന് വാചോ മനുഷ്യാണാമ് ഗ്രാമ സമ്വാസ വാസിനാമ് । രാജാനമ് ധിഗ് ദശരഥമ് കാമസ്യ വശമ് ആഗതമ് ॥൨-൪൯-
ഗ്രാമങ്ങളിൽ താമസിക്കുന്നവരുടെ വാക്കുകൾ രാമൻ കേട്ടു: 'ദശരഥൻ, മോഹത്തിന്റെ അടിമയായ രാജാവിനെ നിന്ദിക്കട്ടെ.'
ഹാ നൃശമ്സ അദ്യ കൈകേയീ പാപാ പാപ അനുബന്ധിനീ । തീക്ഷ്ണാ സമ്ഭിന്ന മര്യാദാ തീക്ഷ്ണേ കര്മണി വര്തതേ ॥൨-൪൯-
'കൈകേയി ഇന്ന് ക്രൂരയും പാപിനിയും പാപത്തിൽ കുടുങ്ങിയവളും ആകുന്നു. അവൾ കഠിനമായ പ്രവൃത്തികളിൽ ഏർപ്പെട്ട് എല്ലാ പരിധികളും ലംഘിച്ചു.'
യാ പുത്രമ് ഈദൃശമ് രാജ്ഞഃ പ്രവാസയതി ധാര്മികമ് । വന വാസേ മഹാ പ്രാജ്ഞമ് സാനുക്രോശമ് അതന്ദ്രിതമ് ॥൨-൪൯-
'രാജാവിന്റെ ഈ ധാർമ്മികനായ പുത്രനെ, മഹാപണ്ഡിതനെയും കരുണയുള്ളവനെയും ഉത്സാഹിയെയും, അവൾ കാടിലേക്ക് പ്രവാസത്തിലേക്ക് അയക്കുന്നു.'
കഥമ് നാമ മഹാഭാഗാ സീതാ ജനകനന്ദിനീ । സദാ സുഖേഷ്വഭിരതാ ദുഃഖാന്യനുഭവിഷ്യതി ॥൨-൪൯-
'എപ്പോഴും സുഖത്തിൽ മാത്രം ജീവിച്ചിരുന്ന ജനകന്റെ പുത്രിയായ ഭാഗ്യശാലിയായ സീതയ്ക്ക് ഇനി എങ്ങനെ ദു:ഖം അനുഭവിക്കേണ്ടി വരും?'
അഹോ ദശരഥോ രാജാ നിസ്നേഹഃ സ്വസുത പ്രിയമ് । പ്രജാനാമനഘമ് രാമമ് പരിത്യക്തുമിഹേച്ഛതി ॥൨-൪൯-
'അയ്യോ, ദശരഥ രാജാവിന് മകനോടു സ്നേഹമില്ല. കുറ്റമില്ലാത്ത പ്രിയപുത്രനായ രാമനെ ജനങ്ങളുടെ പേരിൽ ഉപേക്ഷിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.'
ഏതാ വാചോ മനുഷ്യാണാമ് ഗ്രാമ സമ്വാസ വാസിനാമ് । ശൃണ്വന്ന് അതി യയൌ വീരഃ കോസലാന് കോസല ഈശ്വരഃ ॥൨-൪൯-
ഗ്രാമവാസികളുടെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടുകൊണ്ട്, കോസലരാജാവായ വീരൻ രാമൻ വേഗത്തിൽ യാത്ര തുടർന്നു.
തതഃ വേദ ശ്രുതിമ് നാമ ശിവ വാരി വഹാമ് നദീമ് । ഉത്തീര്യ അഭിമുഖഃ പ്രായാത് അഗസ്ത്യ അധ്യുഷിതാമ് ദിശമ് ॥൨-൪൯-
ശുദ്ധജലം ഒഴുകുന്ന വേദശ്രുതി എന്ന നദി കടന്ന്, അഗസ്ത്യൻ താമസിച്ചിരുന്ന ദിക്കിലേക്ക് അവൻ മുന്നോട്ട് പോയി.
ഗത്വാ തു സുചിരമ് കാലമ് തതഃ ശീത ജലാമ് നദീമ് । ഗോമതീമ് ഗോയുത അനൂപാമ് അതരത് സാഗരമ് ഗമാമ് ॥൨-൪൯-
ദീർഘകാലം യാത്രചെയ്ത്, രാമൻ തണുത്ത വെള്ളമുള്ള, പശുക്കൾ നിറഞ്ഞ തീരങ്ങളുള്ള, സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്ന ഗോമതി നദി കടന്നു.
ഗോമതീമ് ച അപി അതിക്രമ്യ രാഘവഃ ശീഘ്രഗൈഃ ഹയൈഃ । മയൂര ഹമ്സ അഭിരുതാമ് തതാര സ്യന്ദികാമ് നദീമ് ॥൨-൪൯-
ശീഘ്രഗതിയുള്ള കുതിരകളിൽ കയറി ഗോമതി കടന്ന ശേഷം, മയിലുകളും ഹംസകളും മുഴങ്ങുന്ന ശ്യന്ദികാ നദി രാമൻ കടന്നു.
സ മഹീമ് മനുനാ രാജ്ഞാ ദത്താമ് ഇക്ഷ്വാകവേ പുരാ । സ്ഫീതാമ് രാഷ്ട്ര ആവൃതാമ് രാമഃ വൈദേഹീമ് അന്വദര്ശയത് ॥൨-൪൯-
മനു രാജാവു ഇക്ഷ്വാകുവിന് ഒരിക്കൽ നൽകിയ, സമൃദ്ധിയും ജനസംഖ്യയും നിറഞ്ഞ ആ ദേശം രാമൻ വൈദേഹിക്ക് കാണിച്ചു.
സൂതൈതി ഏവ ച ആഭാഷ്യ സാരഥിമ് തമ് അഭീക്ഷ്ണശഃ । ഹമ്സ മത്ത സ്വരഃ ശ്രീമാന് ഉവാച പുരുഷ ഋഷഭഃ ॥൨-൪൯-
തന്റെ സാരഥിയെ വീണ്ടും വീണ്ടും വിളിച്ച്, ഹംസയുടെ മദമുള്ള ശബ്ദംപോലുള്ള സ്വരത്തിൽ, മഹത്വമുള്ള രാമൻ അവനോട് പറഞ്ഞു.
കദാ അഹമ് പുനര് ആഗമ്യ സരയ്വാഃ പുഷ്പിതേ വനേ । മൃഗയാമ് പര്യാടഷ്യാമി മാത്രാ പിത്രാ ച സമ്ഗതഃ ॥൨-൪൯-
'എപ്പോൾ ഞാൻ വീണ്ടും സരയൂവിന്റെ പൂക്കളാൽ നിറഞ്ഞ കാട്ടിൽ, അമ്മയോടും അച്ഛനോടും കൂടെ, വേട്ടയാടാനും സഞ്ചരിക്കാനും തിരികെ വരും?'
ന അത്യര്ഥമ് അഭികാന്ക്ഷാമി മൃഗയാമ് സരയൂ വനേ । രതിര് ഹി ഏഷാ അതുലാ ലോകേ രാജ ഋഷി ഗണ സമ്മതാ ॥൨-൪൯-
'സരയൂവിന്റെ കാട്ടിൽ വേട്ടയാടാൻ എനിക്ക് അത്രയും ആഗ്രഹമില്ല. എങ്കിലും രാജാക്കന്മാരും ഋഷിമാരും വിലമതിക്കുന്ന ഈ സന്തോഷം ലോകത്തിൽ ഉപമയില്ലാത്തതാണ്.'