പാദപാഃ പര്വത അഗ്രേഷു രമയിഷ്യന്തി രാഘവമ് । യത്ര രാമഃ ഭയമ് ന അത്ര ന അസ്തി തത്ര പരാഭവഃ ॥൨-൪൮-
പർവ്വതശിഖരങ്ങളിലെ മരങ്ങൾ രാഘവനെ ആനന്ദിപ്പിക്കും; രാമൻ ഉള്ളിടത്ത് ഭയമോ തോൽവിയോ ഉണ്ടാകില്ല.
സ ഹി ശൂരഃ മഹാ ബാഹുഃ പുത്രഃ ദശരഥസ്യ ച । പുരാ ഭവതി നോ ദൂരാത് അനുഗച്ചാമ രാഘവമ് ॥൨-൪൮-
അവൻ വീരനും ശക്തനായ ഭുജശാലിയും ദശരഥന്റെ മകനുമാണ്; ദൂരെയാകുന്നതിന് മുമ്പ് നാം രാഘവനെ പിന്തുടരാം.
പാദച് ചായാ സുഖാ ഭര്തുസ് താദൃശസ്യ മഹാത്മനഃ । സ ഹി നാഥോ ജനസ്യ അസ്യ സ ഗതിഃ സ പരായണമ് ॥൨-൪൮-
അത്തരം മഹാത്മാവായ ഭർത്താവിന്റെ കാൽനിഴൽ സുഖകരമാണ്; അവൻ ജനങ്ങളുടെ രക്ഷകനും അഭയവും ലക്ഷ്യവുമാണ്.
വയമ് പരിചരിഷ്യാമഃ സീതാമ് യൂയമ് തു രാഘവമ് । ഇതി പൌര സ്ത്രിയോ ഭര്തൃഋന് ദുഹ്ഖ ആര്താഃ തത് തത് അബ്രുവന് ॥൨-൪൮-
നാം സീതയെ സേവിക്കും, നിങ്ങൾ രാഘവനെ സേവിക്കൂ — ഇങ്ങനെ ദു:ഖത്തിൽ നഗരത്തിലെ സ്ത്രീകൾ ഭർത്താക്കന്മാരോട് പലതും പറഞ്ഞു.
യുഷ്മാകമ് രാഘവോ അരണ്യേ യോഗ ക്ഷേമമ് വിധാസ്യതി । സീതാ നാരീ ജനസ്യ അസ്യ യോഗ ക്ഷേമമ് കരിഷ്യതി ॥൨-൪൮-
നിങ്ങളുടെ കാട്ടിലെ ക്ഷേമവും സുരക്ഷയും രാഘവൻ ഉറപ്പാക്കും; ഈ ജനങ്ങളുടെ ക്ഷേമം സീതാ ദേവിയും നോക്കിക്കൊള്ളും.
കോ ന്വ് അനേന അപ്രതീതേന സ ഉത്കണ്ഠിത ജനേന ച । സമ്പ്രീയേത അമനോജ്ഞേന വാസേന ഹൃത ചേതസാ ॥൨-൪൮-
ഇവിടെ ആരാണ് ഈ അനിഷ്ടമായ വാസസ്ഥലത്തും, മനസ്സു കുഴഞ്ഞ, ഉത്കണ്ഠയുള്ള ജനങ്ങളോടൊപ്പം സന്തോഷത്തോടെ കഴിയാൻ കഴിയുക?
കൈകേയ്യാ യദി ചേദ് രാജ്യമ് സ്യാത് അധര്മ്യമ് അനാഥവത് । ന ഹി നോ ജീവിതേന അര്ഥഃ കുതഃ പുത്രൈഃ കുതഃ ധനൈഃ ॥൨-൪൮-
കൈകേയി അന്യായമായി രാജ്യം ഭരിച്ചാൽ, നമ്മുക്ക് ജീവിക്കാൻ പോലും അർത്ഥമില്ല; പിന്നെ മക്കളോ, ധനമോ എന്തിനാണ്?
യയാ പുത്രഃ ച ഭര്താ ച ത്യക്താവ് ഐശ്വര്യ കാരണാത് । കമ് സാ പരിഹരേദ് അന്യമ് കൈകേയീ കുല പാമ്സനീ ॥൨-൪൮-
ഐശ്വര്യത്തിനായി മകനെയും ഭർത്താവിനെയും ഉപേക്ഷിച്ചവൾ, കൈകേയി, തന്റെ വംശത്തിന് കളങ്കമായ അവൾ, ആരെയാണ് ഉപേക്ഷിക്കാത്തത്?
കൈകേയ്യാ ന വയമ് രാജ്യേ ഭൃതകാ നിവസേമഹി । ജീവന്ത്യാ ജാതു ജീവന്ത്യഃ പുത്രൈഃ അപി ശപാമഹേ ॥൨-൪൮-
കൈകേയിയുടെ കീഴിൽ ഭൃത്യരായി രാജ్యంలో നമ്മൾ ഒരിക്കലും താമസിക്കില്ല; അവൾ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, മക്കളോടൊപ്പം ജീവിക്കുന്നതും ഞങ്ങൾ ശപിക്കുന്നു.
യാ പുത്രമ് പാര്ഥിവ ഇന്ദ്രസ്യ പ്രവാസയതി നിര്ഘൃണാ । കഃ താമ് പ്രാപ്യ സുഖമ് ജീവേദ് അധര്മ്യാമ് ദുഷ്ട ചാരിണീമ് ॥൨-൪൮-
രാജാവിന്റെ മകനെ ദേശാടനത്തിന് അയക്കുന്ന അത്ര ക്രൂരിയും ദുഷ്ടയും അധർമവതിയും ആയ സ്ത്രീയെ കണ്ടാൽ, ആരാണ് സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കാൻ കഴിയുക?
ഉപദ്രുതമിദമ് സര്വമനാലമ്ബമനായകമ് । കൈകേയ്യാ ഹി കൃതേ സര്വമ് വിനാശമുപയാസ്യതി ॥൨-൪൮-
ഇവിടെ എല്ലാം കഷ്ടപ്പാടിലും, ആശ്രയമില്ലാതെയും, നേതാവില്ലാതെയും ആയി; കൈകേയിയുടെ കാരണത്താൽ എല്ലാം നശിപ്പാൻ പോകുന്നു.
ന ഹി പ്രവ്രജിതേ രാമേ ജീവിഷ്യതി മഹീ പതിഃ । മൃതേ ദശരഥേ വ്യക്തമ് വിലോപഃ തത് അനന്തരമ് ॥൨-൪൮-
രാമൻ കാട്ടിൽ പോയാൽ രാജാവ് ജീവിക്കില്ല; ദശരഥൻ മരിച്ചാൽ ഉടൻ തന്നെ എല്ലാം നശിക്കും.
തേ വിഷമ് പിബത ആലോഡ്യ ക്ഷീണ പുണ്യാഃ സുദുര്ഗതാഃ । രാഘവമ് വാ അനുഗച്ചധ്വമ് അശ്രുതിമ് വാ അപി ഗച്ചത ॥൨-൪൮-
നന്മ നഷ്ടപ്പെട്ട് ദുരിതത്തിൽ ആയിരിക്കുന്നവർ, വിഷം കുടിക്കൂ, അല്ലെങ്കിൽ രാഘവനെ പിന്തുടരൂ, അല്ലെങ്കിൽ മറവിയിൽ പോകൂ.
മിഥ്യാ പ്രവ്രാജിതഃ രാമഃ സഭാര്യഃ സഹ ലക്ഷ്മണഃ । ഭരതേ സമ്നിഷൃഷ്ടാഃ സ്മഃ സൌനികേ പശവോ യഥാ ॥൨-൪൮-
രാമൻ ഭാര്യയോടും ലക്ഷ്മണനോടും കൂടെ അന്യായമായി ദേശാടനത്തിന് അയക്കപ്പെട്ടു; നമ്മളെ ഭാരതന്റെ കൈകളിൽ വേട്ടക്കാരന്റെ കയ്യിലേക്കുള്ള മൃഗങ്ങൾ പോലെ വിട്ടു.
പൂര്ണചന്ദ്രാനനഃ ശ്യാമോ ഗൂഢജത്രുരരിംദമഃ । ആജാനുബാഹുഃ പദ്മാക്ഷോ രാമോ ലക്ഷ്മനപൂര്വജഃ ॥൨-൪൮-
ലക്ഷ്മണന്റെ മൂത്തവനും, കറുത്ത നിറമുള്ളവനും, പൂർണ്ണചന്ദ്രനുപോലെയുള്ള മുഖവും, മറഞ്ഞ കഴുത്തും, ശത്രുനാശകനും, നീണ്ട കൈകളും, താമരക്കണ്ണുകളും ഉള്ളവനും രാമനാണ്.
പൂര്വാഭിഭാഷീ മധുരഃ സത്യവാദീ മഹാബലഃ । സൌമ്യഃ സര്വസ്യ ലോകസ്യ ചന്ദ്രവത്പ്രിയദര്ശനഃ ॥൨-൪൮-
ആൾക്കാർക്കു മുമ്പേ സംസാരിക്കുന്നവനും, മധുരഭാഷിയും, സത്യവാദിയും, മഹാബലശാലിയും, സൗമ്യനും, എല്ലാവർക്കും പ്രിയങ്കരനും, ചന്ദ്രനുപോലെ മനോഹരനുമാണ്.
നൂനമ് പുരുഷശാര്ദൂലോ മത്തമാതങ്ഗവിക്രമഃ । ശോഭയുശ്യത്യരണ്യാനി വിചരന് സ മഹാരഥഃ ॥൨-൪൮-
നിശ്ചയം, ആ പുരുഷശാർദൂലൻ, മദം കയറിയയാനയുടെ നടപ്പുള്ളവൻ, മഹാരഥൻ, കാട്ടിൽ സഞ്ചരിച്ച് അവിടത്തെ ഭംഗി കൂട്ടും.
താസ്തഥാ വിലപന്ത്യസ്തു നഗരേ നാഗരസ്ത്രിയഃ । ചുക്രുശുര്ദുഃഖസമ്തപ്താമൃത്യോരിവ ഭയാഗമേ ॥൨-൪൮-
അങ്ങനെ നഗരത്തിലെ സ്ത്രീകൾ ദു:ഖത്തിൽ കത്തിയും, മരണഭയം അനുഭവിച്ചവരായി, നിലവിളിച്ചു.
ഇത്യേവ വിലപന്തീനാമ് സ്ത്രീണാമ് വേശ്മസു രാഘവമ് । ജഗാമാസ്തമ് ദിനകരോ രജനീ ചാഭ്യവര്തത ॥൨-൪൮-
സ്ത്രീകൾ രാഘവനു വേണ്ടി വീടുകളിൽ വിലപിക്കുമ്പോൾ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചു, രാത്രി എത്തി.
നഷ്ടജ്വലനസമ്പാതാ പ്രശാന്താധ്യായസത്കഥാ । തിമിരേണാഭിലിപ്തേവ തദാ സാ നഗരീ ബഭൌ ॥൨-൪൮-
അന്ന് അഗ്നികൾ അണഞ്ഞു, സംഭാഷണങ്ങളും കഥകളും മങ്ങിപ്പോയി; ആ നഗരം ഇരുണ്ടതിൽ മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ തെളിഞ്ഞു.
ഉപശാന്തവണിക്പണ്യാ നഷ്ടഹര്ഷാ നിരാശ്രയാ । അയോധ്യാ നഗരീ ചാസീന്നഷ്ടതാരമിവാമ്ബരമ് ॥൨-൪൮-
വ്യാപാരികളുടെ സാധനങ്ങൾ നിശ്ശബ്ദമായി, സന്തോഷം നഷ്ടപ്പെട്ടും, ആശ്രയം ഇല്ലാതെയും, അയോധ്യ നഗരം നക്ഷത്രരഹിതമായ ആകാശംപോലെ ആയിപ്പോയി.
തഥാ സ്ത്രിയോ രാമ നിമിത്തമ് ആതുരാ । യഥാ സുതേ ഭ്രാതരി വാ വിവാസിതേ । വിലപ്യ ദീനാ രുരുദുര് വിചേതസഃ । സുതൈഃ ഹി താസാമ് അധികോ ഹി സോ അഭവത് ॥൨-൪൮-
അങ്ങനെ രാമനു വേണ്ടി വിഷമിച്ച സ്ത്രീകൾ, മകനോ സഹോദരനോ വിദൂരദേശത്തേക്ക് അയക്കപ്പെട്ടതുപോലെ, ദു:ഖത്തിൽ വിചാരശൂന്യരായി, മക്കളെക്കാൾ കൂടുതലായി രാമനു വേണ്ടി വിലപിച്ചു കരഞ്ഞു.
പ്രശാന്തഗീതോത്സവ നൃത്തവാദനാ । വ്യപാസ്തഹര്ഷാ പിഹിതാപണോദയാ । തദാ ഹ്യയോധ്യാ നഗരീ ബഭൂവ സാ । മഹാര്ണവഃ സമ്ക്ഷപിതോദകോ യഥാ ॥൨-൪൮-
ആയോധ്യ നഗരം ആ വലിയ സമുദ്രം വെള്ളം കുറഞ്ഞതുപോലെ ശാന്തമായിരുന്നു. പാട്ടുകളും ഉത്സവങ്ങളും നൃത്തവും വാദ്യങ്ങളും എല്ലാം നിലച്ചു, സന്തോഷം ഇല്ലാതായി, ചന്തകളും അടച്ചു കിടന്നു.
ഇതി വാല്മീകി രാമായണേ ആദി കാവ്യേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ അഷ്ടചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ഇങ്ങനെ വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ ആദികാവ്യത്തിൽ ആയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ നാല്പത്തിയെട്ടാം സര്ഗം അവസാനിക്കുന്നു.
thumb|നവചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center]] രാമഃ അപി രാത്രി ശേഷേണ തേന ഏവ മഹദ് അന്തരമ് । ജഗാമ പുരുഷ വ്യാഘ്രഃ പിതുര് ആജ്ഞാമ് അനുസ്മരന് ॥൨-൪൯-
രാത്രിയുടെ ശേഷിച്ച സമയത്ത് തന്നെ, രാമൻ — പുരുഷസിംഹൻ — അച്ഛന്റെ കല്പന ഓർമ്മിച്ചുകൊണ്ട് ദൂരത്തേക്ക് യാത്ര തുടർന്നു.
തഥൈവ ഗച്ചതഃ തസ്യ വ്യപായാത് രജനീ ശിവാ । ഉപാസ്യ സ ശിവാമ് സമ്ധ്യാമ് വിഷയ അന്തമ് വ്യഗാഹത ॥൨-൪൯-
അങ്ങനെ യാത്ര തുടരുമ്പോൾ, ആ ശുഭമായ രാത്രി കടന്നു പോയി. രാമൻ പ്രഭാതം പ്രാർത്ഥിച്ച് രാജ്യത്തിന്റെ അതിരുകൾ കടന്നു.
ഗ്രാമാന് വികൃഷ്ട സീമാന് താന് പുഷ്പിതാനി വനാനി ച । പശ്യന്ന് അതിയയൌ ശീഘ്രമ് ശരൈഃ ഇവ ഹയ ഉത്തമൈഃ ॥൨-൪൯-
ദൂരത്തുള്ള അതിരുകളുള്ള ഗ്രാമങ്ങളും പൂക്കളാൽ നിറഞ്ഞ കാടുകളും കാണിച്ചുകൊണ്ട്, ഉത്തമ കുതിരകളിൽ കയറി അമ്പുപോലെ വേഗത്തിൽ അവൻ കടന്നു പോയി.
ശൃണ്വന് വാചോ മനുഷ്യാണാമ് ഗ്രാമ സമ്വാസ വാസിനാമ് । രാജാനമ് ധിഗ് ദശരഥമ് കാമസ്യ വശമ് ആഗതമ് ॥൨-൪൯-
ഗ്രാമങ്ങളിൽ താമസിക്കുന്നവരുടെ വാക്കുകൾ രാമൻ കേട്ടു: 'ദശരഥൻ, മോഹത്തിന്റെ അടിമയായ രാജാവിനെ നിന്ദിക്കട്ടെ.'
ഹാ നൃശമ്സ അദ്യ കൈകേയീ പാപാ പാപ അനുബന്ധിനീ । തീക്ഷ്ണാ സമ്ഭിന്ന മര്യാദാ തീക്ഷ്ണേ കര്മണി വര്തതേ ॥൨-൪൯-
'കൈകേയി ഇന്ന് ക്രൂരയും പാപിനിയും പാപത്തിൽ കുടുങ്ങിയവളും ആകുന്നു. അവൾ കഠിനമായ പ്രവൃത്തികളിൽ ഏർപ്പെട്ട് എല്ലാ പരിധികളും ലംഘിച്ചു.'
യാ പുത്രമ് ഈദൃശമ് രാജ്ഞഃ പ്രവാസയതി ധാര്മികമ് । വന വാസേ മഹാ പ്രാജ്ഞമ് സാനുക്രോശമ് അതന്ദ്രിതമ് ॥൨-൪൯-
'രാജാവിന്റെ ഈ ധാർമ്മികനായ പുത്രനെ, മഹാപണ്ഡിതനെയും കരുണയുള്ളവനെയും ഉത്സാഹിയെയും, അവൾ കാടിലേക്ക് പ്രവാസത്തിലേക്ക് അയക്കുന്നു.'