നഷ്ടമ് ദൃഷ്ട്വാ ന അഭ്യനന്ദന് വിപുലമ് വാ ധന ആഗമമ് । പുത്രമ് പ്രഥമജമ് ലബ്ധ്വാ ജനനീ ന അഭ്യനന്ദത ॥൨-൪൮-
നഷ്ടപ്പെട്ട ധനം തിരിച്ചുകിട്ടിയാലും ആരും സന്തോഷിച്ചില്ല; അമ്മയ്ക്ക് ആദ്യമകൻ ജനിച്ചാലും അവൾ ആനന്ദിച്ചില്ല.
ഗൃഹേ ഗൃഹേ രുദന്ത്യഃ ച ഭര്താരമ് ഗൃഹമ് ആഗതമ് । വ്യഗര്ഹയന്തഃ ദുഹ്ഖ ആര്താ വാഗ്ഭിസ് തോത്രൈഃ ഇവ ദ്വിപാന് ॥൨-൪൮-
ഓരോ വീട്ടിലും സ്ത്രീകൾ കരഞ്ഞു, ഭർത്താക്കന്മാർ വീട്ടിൽ വന്നപ്പോൾ ദു:ഖത്തിൽ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് ആനയെ തല്ലുന്ന പോലെ അവരെ കുറ്റപ്പെടുത്തി.
കിമ് നു തേഷാമ് ഗൃഹൈഃ കാര്യമ് കിമ് ദാരൈഃ കിമ് ധനേന വാ । പുത്രൈഃ വാ കിമ് സുഖൈഃ വാ അപി യേ ന പശ്യന്തി രാഘവമ് ॥൨-൪൮-
രാഘവനെ കാണാൻ കഴിയാത്തവർക്ക് വീടുകൾക്കും ഭാര്യകൾക്കും ധനത്തിനും എന്ത് പ്രയോജനം? മക്കളോ സുഖങ്ങളോ പോലും അവർക്കെന്ത്?
ഏകഃ സത് പുരുഷോ ലോകേ ലക്ഷ്മണഃ സഹ സീതയാ । യോ അനുഗച്ചതി കാകുത്സ്ഥമ് രാമമ് പരിചരന് വനേ ॥൨-൪൮-
ലോകത്ത് ഒരാൾ മാത്രം സത്യസന്ധനാണ് — സീതയോടൊപ്പം ലക്ഷ്മണൻ, കാകുത്സ്ഥനായ രാമനെ വനത്തിൽ സേവിക്കുന്നവൻ.
ആപഗാഃ കൃത പുണ്യാഃ താഃ പദ്മിന്യഃ ച സരാമ്സി ച । യേഷു സ്നാസ്യതി കാകുത്സ്ഥോ വിഗാഹ്യ സലിലമ് ശുചി ॥൨-൪൮-
കാകുത്സ്ഥൻ ശുദ്ധജലത്തിൽ കുളിക്കാനെത്തുന്ന നദികൾക്കും താമര നിറഞ്ഞ തടാകങ്ങൾക്കും ഭാഗ്യമാണ്.
ശോഭയിഷ്യന്തി കാകുത്സ്ഥമ് അടവ്യോ രമ്യ കാനനാഃ । ആപഗാഃ ച മഹാ അനൂപാഃ സാനുമന്തഃ ച പര്വതാഃ ॥൨-൪൮-
കാകുത്സ്ഥനെ മനോഹരമായ കാടുകളും വലിയ നദികളും വിശാലമായ പയറ്റുകളും കുന്തമുള്ള പർവ്വതങ്ങളും അലങ്കരിക്കും.
കാനനമ് വാ അപി ശൈലമ് വാ യമ് രാമഃ അഭിഗമിഷ്യതി । പ്രിയ അതിഥിമ് ഇവ പ്രാപ്തമ് ന ഏനമ് ശക്ഷ്യന്തി അനര്ചിതുമ് ॥൨-൪൮-
രാമൻ എത്തുന്ന കാടോ പർവ്വതമോ പ്രിയപ്പെട്ട അതിഥിയെ വരവേൽക്കുന്നതുപോലെ അവനെ ആദരിക്കാതിരിക്കാൻ കഴിയില്ല.
വിചിത്ര കുസുമ ആപീഡാ ബഹു മന്ജലി ധാരിണഃ । അകാലേ ച അപി മുഖ്യാനി പുഷ്പാണി ച ഫലാനി ച ॥൨-൪൮-
നാനാഭാവത്തിലുള്ള പുഷ്പമാലകളും ധാരാളം അർപ്പണങ്ങളും, കാലമല്ലാത്തപ്പോഴും ഏറ്റവും നല്ല പുഷ്പങ്ങളും പഴങ്ങളും അവിടെ ഉണ്ടാകും.
അകാലേ ചാപി മുഖ്യാനി പുഷ്പാണി ച ഫലാനി ച । ദര്ശയിഷ്യന്തി അനുക്രോശാത് ഗിരയോ രാമമ് ആഗതമ് ॥൨-൪൮-
കാലമല്ലാത്തപ്പോഴും ഏറ്റവും നല്ല പുഷ്പങ്ങളും പഴങ്ങളും, രാമൻ എത്തിയപ്പോൾ, പർവ്വതങ്ങൾ കരുണയോടെ കാണിക്കും.
പ്രസ്രവിഷ്യന്തി തോയാനി വിമലാനി മഹീധരാഃ । വിദര്ശയന്തഃ വിവിധാന് ഭൂയഃ ചിത്രാമഃ ച നിര്ഝരാന് ॥൨-൪൮-
പർവ്വതങ്ങൾ ശുദ്ധജലം ഒഴുക്കും, അതിനൊപ്പം പലവിധ മനോഹരമായ വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളും കാണിക്കും.
പാദപാഃ പര്വത അഗ്രേഷു രമയിഷ്യന്തി രാഘവമ് । യത്ര രാമഃ ഭയമ് ന അത്ര ന അസ്തി തത്ര പരാഭവഃ ॥൨-൪൮-
പർവ്വതശിഖരങ്ങളിലെ മരങ്ങൾ രാഘവനെ ആനന്ദിപ്പിക്കും; രാമൻ ഉള്ളിടത്ത് ഭയമോ തോൽവിയോ ഉണ്ടാകില്ല.
സ ഹി ശൂരഃ മഹാ ബാഹുഃ പുത്രഃ ദശരഥസ്യ ച । പുരാ ഭവതി നോ ദൂരാത് അനുഗച്ചാമ രാഘവമ് ॥൨-൪൮-
അവൻ വീരനും ശക്തനായ ഭുജശാലിയും ദശരഥന്റെ മകനുമാണ്; ദൂരെയാകുന്നതിന് മുമ്പ് നാം രാഘവനെ പിന്തുടരാം.
പാദച് ചായാ സുഖാ ഭര്തുസ് താദൃശസ്യ മഹാത്മനഃ । സ ഹി നാഥോ ജനസ്യ അസ്യ സ ഗതിഃ സ പരായണമ് ॥൨-൪൮-
അത്തരം മഹാത്മാവായ ഭർത്താവിന്റെ കാൽനിഴൽ സുഖകരമാണ്; അവൻ ജനങ്ങളുടെ രക്ഷകനും അഭയവും ലക്ഷ്യവുമാണ്.
വയമ് പരിചരിഷ്യാമഃ സീതാമ് യൂയമ് തു രാഘവമ് । ഇതി പൌര സ്ത്രിയോ ഭര്തൃഋന് ദുഹ്ഖ ആര്താഃ തത് തത് അബ്രുവന് ॥൨-൪൮-
നാം സീതയെ സേവിക്കും, നിങ്ങൾ രാഘവനെ സേവിക്കൂ — ഇങ്ങനെ ദു:ഖത്തിൽ നഗരത്തിലെ സ്ത്രീകൾ ഭർത്താക്കന്മാരോട് പലതും പറഞ്ഞു.
യുഷ്മാകമ് രാഘവോ അരണ്യേ യോഗ ക്ഷേമമ് വിധാസ്യതി । സീതാ നാരീ ജനസ്യ അസ്യ യോഗ ക്ഷേമമ് കരിഷ്യതി ॥൨-൪൮-
നിങ്ങളുടെ കാട്ടിലെ ക്ഷേമവും സുരക്ഷയും രാഘവൻ ഉറപ്പാക്കും; ഈ ജനങ്ങളുടെ ക്ഷേമം സീതാ ദേവിയും നോക്കിക്കൊള്ളും.
കോ ന്വ് അനേന അപ്രതീതേന സ ഉത്കണ്ഠിത ജനേന ച । സമ്പ്രീയേത അമനോജ്ഞേന വാസേന ഹൃത ചേതസാ ॥൨-൪൮-
ഇവിടെ ആരാണ് ഈ അനിഷ്ടമായ വാസസ്ഥലത്തും, മനസ്സു കുഴഞ്ഞ, ഉത്കണ്ഠയുള്ള ജനങ്ങളോടൊപ്പം സന്തോഷത്തോടെ കഴിയാൻ കഴിയുക?
കൈകേയ്യാ യദി ചേദ് രാജ്യമ് സ്യാത് അധര്മ്യമ് അനാഥവത് । ന ഹി നോ ജീവിതേന അര്ഥഃ കുതഃ പുത്രൈഃ കുതഃ ധനൈഃ ॥൨-൪൮-
കൈകേയി അന്യായമായി രാജ്യം ഭരിച്ചാൽ, നമ്മുക്ക് ജീവിക്കാൻ പോലും അർത്ഥമില്ല; പിന്നെ മക്കളോ, ധനമോ എന്തിനാണ്?
യയാ പുത്രഃ ച ഭര്താ ച ത്യക്താവ് ഐശ്വര്യ കാരണാത് । കമ് സാ പരിഹരേദ് അന്യമ് കൈകേയീ കുല പാമ്സനീ ॥൨-൪൮-
ഐശ്വര്യത്തിനായി മകനെയും ഭർത്താവിനെയും ഉപേക്ഷിച്ചവൾ, കൈകേയി, തന്റെ വംശത്തിന് കളങ്കമായ അവൾ, ആരെയാണ് ഉപേക്ഷിക്കാത്തത്?
കൈകേയ്യാ ന വയമ് രാജ്യേ ഭൃതകാ നിവസേമഹി । ജീവന്ത്യാ ജാതു ജീവന്ത്യഃ പുത്രൈഃ അപി ശപാമഹേ ॥൨-൪൮-
കൈകേയിയുടെ കീഴിൽ ഭൃത്യരായി രാജ్యంలో നമ്മൾ ഒരിക്കലും താമസിക്കില്ല; അവൾ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, മക്കളോടൊപ്പം ജീവിക്കുന്നതും ഞങ്ങൾ ശപിക്കുന്നു.
യാ പുത്രമ് പാര്ഥിവ ഇന്ദ്രസ്യ പ്രവാസയതി നിര്ഘൃണാ । കഃ താമ് പ്രാപ്യ സുഖമ് ജീവേദ് അധര്മ്യാമ് ദുഷ്ട ചാരിണീമ് ॥൨-൪൮-
രാജാവിന്റെ മകനെ ദേശാടനത്തിന് അയക്കുന്ന അത്ര ക്രൂരിയും ദുഷ്ടയും അധർമവതിയും ആയ സ്ത്രീയെ കണ്ടാൽ, ആരാണ് സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കാൻ കഴിയുക?
ഉപദ്രുതമിദമ് സര്വമനാലമ്ബമനായകമ് । കൈകേയ്യാ ഹി കൃതേ സര്വമ് വിനാശമുപയാസ്യതി ॥൨-൪൮-
ഇവിടെ എല്ലാം കഷ്ടപ്പാടിലും, ആശ്രയമില്ലാതെയും, നേതാവില്ലാതെയും ആയി; കൈകേയിയുടെ കാരണത്താൽ എല്ലാം നശിപ്പാൻ പോകുന്നു.
ന ഹി പ്രവ്രജിതേ രാമേ ജീവിഷ്യതി മഹീ പതിഃ । മൃതേ ദശരഥേ വ്യക്തമ് വിലോപഃ തത് അനന്തരമ് ॥൨-൪൮-
രാമൻ കാട്ടിൽ പോയാൽ രാജാവ് ജീവിക്കില്ല; ദശരഥൻ മരിച്ചാൽ ഉടൻ തന്നെ എല്ലാം നശിക്കും.
തേ വിഷമ് പിബത ആലോഡ്യ ക്ഷീണ പുണ്യാഃ സുദുര്ഗതാഃ । രാഘവമ് വാ അനുഗച്ചധ്വമ് അശ്രുതിമ് വാ അപി ഗച്ചത ॥൨-൪൮-
നന്മ നഷ്ടപ്പെട്ട് ദുരിതത്തിൽ ആയിരിക്കുന്നവർ, വിഷം കുടിക്കൂ, അല്ലെങ്കിൽ രാഘവനെ പിന്തുടരൂ, അല്ലെങ്കിൽ മറവിയിൽ പോകൂ.
മിഥ്യാ പ്രവ്രാജിതഃ രാമഃ സഭാര്യഃ സഹ ലക്ഷ്മണഃ । ഭരതേ സമ്നിഷൃഷ്ടാഃ സ്മഃ സൌനികേ പശവോ യഥാ ॥൨-൪൮-
രാമൻ ഭാര്യയോടും ലക്ഷ്മണനോടും കൂടെ അന്യായമായി ദേശാടനത്തിന് അയക്കപ്പെട്ടു; നമ്മളെ ഭാരതന്റെ കൈകളിൽ വേട്ടക്കാരന്റെ കയ്യിലേക്കുള്ള മൃഗങ്ങൾ പോലെ വിട്ടു.
പൂര്ണചന്ദ്രാനനഃ ശ്യാമോ ഗൂഢജത്രുരരിംദമഃ । ആജാനുബാഹുഃ പദ്മാക്ഷോ രാമോ ലക്ഷ്മനപൂര്വജഃ ॥൨-൪൮-
ലക്ഷ്മണന്റെ മൂത്തവനും, കറുത്ത നിറമുള്ളവനും, പൂർണ്ണചന്ദ്രനുപോലെയുള്ള മുഖവും, മറഞ്ഞ കഴുത്തും, ശത്രുനാശകനും, നീണ്ട കൈകളും, താമരക്കണ്ണുകളും ഉള്ളവനും രാമനാണ്.
പൂര്വാഭിഭാഷീ മധുരഃ സത്യവാദീ മഹാബലഃ । സൌമ്യഃ സര്വസ്യ ലോകസ്യ ചന്ദ്രവത്പ്രിയദര്ശനഃ ॥൨-൪൮-
ആൾക്കാർക്കു മുമ്പേ സംസാരിക്കുന്നവനും, മധുരഭാഷിയും, സത്യവാദിയും, മഹാബലശാലിയും, സൗമ്യനും, എല്ലാവർക്കും പ്രിയങ്കരനും, ചന്ദ്രനുപോലെ മനോഹരനുമാണ്.
നൂനമ് പുരുഷശാര്ദൂലോ മത്തമാതങ്ഗവിക്രമഃ । ശോഭയുശ്യത്യരണ്യാനി വിചരന് സ മഹാരഥഃ ॥൨-൪൮-
നിശ്ചയം, ആ പുരുഷശാർദൂലൻ, മദം കയറിയയാനയുടെ നടപ്പുള്ളവൻ, മഹാരഥൻ, കാട്ടിൽ സഞ്ചരിച്ച് അവിടത്തെ ഭംഗി കൂട്ടും.
താസ്തഥാ വിലപന്ത്യസ്തു നഗരേ നാഗരസ്ത്രിയഃ । ചുക്രുശുര്ദുഃഖസമ്തപ്താമൃത്യോരിവ ഭയാഗമേ ॥൨-൪൮-
അങ്ങനെ നഗരത്തിലെ സ്ത്രീകൾ ദു:ഖത്തിൽ കത്തിയും, മരണഭയം അനുഭവിച്ചവരായി, നിലവിളിച്ചു.
ഇത്യേവ വിലപന്തീനാമ് സ്ത്രീണാമ് വേശ്മസു രാഘവമ് । ജഗാമാസ്തമ് ദിനകരോ രജനീ ചാഭ്യവര്തത ॥൨-൪൮-
സ്ത്രീകൾ രാഘവനു വേണ്ടി വീടുകളിൽ വിലപിക്കുമ്പോൾ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചു, രാത്രി എത്തി.
നഷ്ടജ്വലനസമ്പാതാ പ്രശാന്താധ്യായസത്കഥാ । തിമിരേണാഭിലിപ്തേവ തദാ സാ നഗരീ ബഭൌ ॥൨-൪൮-
അന്ന് അഗ്നികൾ അണഞ്ഞു, സംഭാഷണങ്ങളും കഥകളും മങ്ങിപ്പോയി; ആ നഗരം ഇരുണ്ടതിൽ മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ തെളിഞ്ഞു.