രഥമാര്ഗാനുസാരേണ ന്യവര്തന്ത മനസ്വിനഃ। കിമിദം കിം കരിഷ്യാമോ ദൈവേനോപഹതാ ഇതി
രഥത്തിന്റെ പാത പിന്തുടർന്ന് ആലോചനയുള്ളവർ തിരികെ മടങ്ങി; 'ഇത് എന്താണ്? ദൈവം നമ്മെ ഇങ്ങനെ ചെയ്തപ്പോൾ ഇനി എന്ത് ചെയ്യും?' എന്ന് പറഞ്ഞു.
തദാ യഥാഗതേനൈവ മാര്ഗേണ ക്ലാന്തചേതസഃ। അയോധ്യാമഗമന് സര്വേ പുരീം വ്യഥിതസജ്ജനാമ്
അപ്പോൾ, വന്ന വഴിയേ തന്നെ, തളർന്ന മനസ്സോടെ, അവർ എല്ലാവരും ദു:ഖിതരായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ അയോധ്യയിലേക്ക് മടങ്ങി.
ആലോക്യ നഗരീം താം ച ക്ഷയവ്യാകുലമാനസാഃ। ആവര്തയന്ത തേഽശ്രൂണി നയനൈഃ ശോകപീഡിതൈഃ
ആ നഗരത്തെ കണ്ടപ്പോൾ, നഷ്ടത്തിന്റെ വേദനയാൽ മനസ്സാകുലരായി, ദു:ഖം നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളിൽനിന്ന് അവർ കണ്ണുനീർ ഒഴിച്ചു.
ഏഷാ രാമേണ നഗരീ രഹിതാ നാതിശോഭതേ। ആപഗാ ഗരുഡേനേവ ഹ്രദാദുദ്ധൃതപന്നഗാ
രാമനെ ഇല്ലാതായ ഈ നഗരം ഇപ്പോൾ തിളങ്ങുന്നില്ല; ഹ്രദത്തിൽ നിന്ന് പാമ്പുകളെ കരുടൻ പറിച്ചെടുത്ത നദിപോലാണ്.
ചന്ദ്രഹീനമിവാകാശം തോയഹീനമിവാര്ണവമ്। അപശ്യന് നിഹതാനന്ദം നഗരം തേ വിചേതസഃ
ചന്ദ്രനില്ലാത്ത ആകാശംപോലും, വെള്ളമില്ലാത്ത സമുദ്രംപോലും, ആ നഗരം സന്തോഷരഹിതമായി അവർ കണ്ടപ്പോൾ മനസ്സാകുലരായി.
തേ താനി വേശ്മാനി മഹാധനാനി ദുഃഖേന ദുഃഖോപഹതാ വിശന്തഃ। നൈവ പ്രജഗ്മുഃ സ്വജനം പരം വാ നിരീക്ഷ്യമാണാഃ പ്രവിനഷ്ടഹര്ഷാഃ
വളരെ സമ്പന്നമായ ആ വീടുകളിൽ ദു:ഖത്തോടെ കടന്നുപോകുമ്പോൾ, ദു:ഖം കൊണ്ട് തളർന്ന അവർക്ക് സ്വന്തം ആളുകളെയോ മറ്റുള്ളവരെയോ തിരിച്ചറിയാൻ പോലും കഴിഞ്ഞില്ല; ചുറ്റും നോക്കുമ്പോൾ സന്തോഷം മുഴുവൻ ഇല്ലാതായിരുന്നു.
thumb| അഷ്ടചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center തേഷാമേവമ് വിഷ്ണ്ണാനാമ്പീഡിതാനാമതീവ ച । ബാഷ്പവിപ്ലുതനേത്രാണാമ് സശോകാനാമ് മുമൂര്ഷയാ ॥൨-൪൮-
അവർക്കെല്ലാം അത്രയും ദു:ഖവും വേദനയും നിറഞ്ഞു. കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞു, ദു:ഖവും മരിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹവും മനസ്സിൽ നിറഞ്ഞു.
അനുഗമ്യ നിവൃത്താനാമ് രാമമ് നഗര വാസിനാമ് । ഉദ്ഗതാനി ഇവ സത്ത്വാനി ബഭൂവുര് അമനസ്വിനാമ് ॥൨-൪൮-
രാമനെ പിന്തുടർന്ന് തിരിച്ചു വന്ന നഗരവാസികൾക്ക് ആത്മാവു പോയപോലെയും മനസ്സില്ലാത്തവരായി തോന്നി.
സ്വമ് സ്വമ് നിലയമ് ആഗമ്യ പുത്ര ദാരൈഃ സമാവൃതാഃ । അശ്രൂണി മുമുചുഃ സര്വേ ബാഷ്പേണ പിഹിത ആനനാഃ ॥൨-൪൮-
ഓരോരുത്തരും സ്വന്തം വീട്ടിലേക്ക് മക്കളും ഭാര്യകളും ചുറ്റി എത്തിയപ്പോൾ എല്ലാവരും കണ്ണീരൊഴുക്കി, മുഖം കണ്ണീരിൽ മറഞ്ഞു.
ന ച ആഹൃഷ്യന് ന ച അമോദന് വണിജോ ന പ്രസാരയന് । ന ച അശോഭന്ത പണ്യാനി ന അപചന് ഗൃഹ മേധിനഃ ॥൨-൪൮-
ആര്ക്കും സന്തോഷം തോന്നിയില്ല, ആരും ആഹ്ലാദിച്ചില്ല; വ്യാപാരികൾ സാധനങ്ങൾ പ്രദർശിപ്പിച്ചില്ല, സാധനങ്ങൾ ആകർഷകമല്ലാതായി, വീട്ടുകാർ അന്നം പാകം ചെയ്തില്ല.
നഷ്ടമ് ദൃഷ്ട്വാ ന അഭ്യനന്ദന് വിപുലമ് വാ ധന ആഗമമ് । പുത്രമ് പ്രഥമജമ് ലബ്ധ്വാ ജനനീ ന അഭ്യനന്ദത ॥൨-൪൮-
നഷ്ടപ്പെട്ട ധനം തിരിച്ചുകിട്ടിയാലും ആരും സന്തോഷിച്ചില്ല; അമ്മയ്ക്ക് ആദ്യമകൻ ജനിച്ചാലും അവൾ ആനന്ദിച്ചില്ല.
ഗൃഹേ ഗൃഹേ രുദന്ത്യഃ ച ഭര്താരമ് ഗൃഹമ് ആഗതമ് । വ്യഗര്ഹയന്തഃ ദുഹ്ഖ ആര്താ വാഗ്ഭിസ് തോത്രൈഃ ഇവ ദ്വിപാന് ॥൨-൪൮-
ഓരോ വീട്ടിലും സ്ത്രീകൾ കരഞ്ഞു, ഭർത്താക്കന്മാർ വീട്ടിൽ വന്നപ്പോൾ ദു:ഖത്തിൽ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് ആനയെ തല്ലുന്ന പോലെ അവരെ കുറ്റപ്പെടുത്തി.
കിമ് നു തേഷാമ് ഗൃഹൈഃ കാര്യമ് കിമ് ദാരൈഃ കിമ് ധനേന വാ । പുത്രൈഃ വാ കിമ് സുഖൈഃ വാ അപി യേ ന പശ്യന്തി രാഘവമ് ॥൨-൪൮-
രാഘവനെ കാണാൻ കഴിയാത്തവർക്ക് വീടുകൾക്കും ഭാര്യകൾക്കും ധനത്തിനും എന്ത് പ്രയോജനം? മക്കളോ സുഖങ്ങളോ പോലും അവർക്കെന്ത്?
ഏകഃ സത് പുരുഷോ ലോകേ ലക്ഷ്മണഃ സഹ സീതയാ । യോ അനുഗച്ചതി കാകുത്സ്ഥമ് രാമമ് പരിചരന് വനേ ॥൨-൪൮-
ലോകത്ത് ഒരാൾ മാത്രം സത്യസന്ധനാണ് — സീതയോടൊപ്പം ലക്ഷ്മണൻ, കാകുത്സ്ഥനായ രാമനെ വനത്തിൽ സേവിക്കുന്നവൻ.
ആപഗാഃ കൃത പുണ്യാഃ താഃ പദ്മിന്യഃ ച സരാമ്സി ച । യേഷു സ്നാസ്യതി കാകുത്സ്ഥോ വിഗാഹ്യ സലിലമ് ശുചി ॥൨-൪൮-
കാകുത്സ്ഥൻ ശുദ്ധജലത്തിൽ കുളിക്കാനെത്തുന്ന നദികൾക്കും താമര നിറഞ്ഞ തടാകങ്ങൾക്കും ഭാഗ്യമാണ്.
ശോഭയിഷ്യന്തി കാകുത്സ്ഥമ് അടവ്യോ രമ്യ കാനനാഃ । ആപഗാഃ ച മഹാ അനൂപാഃ സാനുമന്തഃ ച പര്വതാഃ ॥൨-൪൮-
കാകുത്സ്ഥനെ മനോഹരമായ കാടുകളും വലിയ നദികളും വിശാലമായ പയറ്റുകളും കുന്തമുള്ള പർവ്വതങ്ങളും അലങ്കരിക്കും.
കാനനമ് വാ അപി ശൈലമ് വാ യമ് രാമഃ അഭിഗമിഷ്യതി । പ്രിയ അതിഥിമ് ഇവ പ്രാപ്തമ് ന ഏനമ് ശക്ഷ്യന്തി അനര്ചിതുമ് ॥൨-൪൮-
രാമൻ എത്തുന്ന കാടോ പർവ്വതമോ പ്രിയപ്പെട്ട അതിഥിയെ വരവേൽക്കുന്നതുപോലെ അവനെ ആദരിക്കാതിരിക്കാൻ കഴിയില്ല.
വിചിത്ര കുസുമ ആപീഡാ ബഹു മന്ജലി ധാരിണഃ । അകാലേ ച അപി മുഖ്യാനി പുഷ്പാണി ച ഫലാനി ച ॥൨-൪൮-
നാനാഭാവത്തിലുള്ള പുഷ്പമാലകളും ധാരാളം അർപ്പണങ്ങളും, കാലമല്ലാത്തപ്പോഴും ഏറ്റവും നല്ല പുഷ്പങ്ങളും പഴങ്ങളും അവിടെ ഉണ്ടാകും.
അകാലേ ചാപി മുഖ്യാനി പുഷ്പാണി ച ഫലാനി ച । ദര്ശയിഷ്യന്തി അനുക്രോശാത് ഗിരയോ രാമമ് ആഗതമ് ॥൨-൪൮-
കാലമല്ലാത്തപ്പോഴും ഏറ്റവും നല്ല പുഷ്പങ്ങളും പഴങ്ങളും, രാമൻ എത്തിയപ്പോൾ, പർവ്വതങ്ങൾ കരുണയോടെ കാണിക്കും.
പ്രസ്രവിഷ്യന്തി തോയാനി വിമലാനി മഹീധരാഃ । വിദര്ശയന്തഃ വിവിധാന് ഭൂയഃ ചിത്രാമഃ ച നിര്ഝരാന് ॥൨-൪൮-
പർവ്വതങ്ങൾ ശുദ്ധജലം ഒഴുക്കും, അതിനൊപ്പം പലവിധ മനോഹരമായ വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളും കാണിക്കും.
പാദപാഃ പര്വത അഗ്രേഷു രമയിഷ്യന്തി രാഘവമ് । യത്ര രാമഃ ഭയമ് ന അത്ര ന അസ്തി തത്ര പരാഭവഃ ॥൨-൪൮-
പർവ്വതശിഖരങ്ങളിലെ മരങ്ങൾ രാഘവനെ ആനന്ദിപ്പിക്കും; രാമൻ ഉള്ളിടത്ത് ഭയമോ തോൽവിയോ ഉണ്ടാകില്ല.
സ ഹി ശൂരഃ മഹാ ബാഹുഃ പുത്രഃ ദശരഥസ്യ ച । പുരാ ഭവതി നോ ദൂരാത് അനുഗച്ചാമ രാഘവമ് ॥൨-൪൮-
അവൻ വീരനും ശക്തനായ ഭുജശാലിയും ദശരഥന്റെ മകനുമാണ്; ദൂരെയാകുന്നതിന് മുമ്പ് നാം രാഘവനെ പിന്തുടരാം.
പാദച് ചായാ സുഖാ ഭര്തുസ് താദൃശസ്യ മഹാത്മനഃ । സ ഹി നാഥോ ജനസ്യ അസ്യ സ ഗതിഃ സ പരായണമ് ॥൨-൪൮-
അത്തരം മഹാത്മാവായ ഭർത്താവിന്റെ കാൽനിഴൽ സുഖകരമാണ്; അവൻ ജനങ്ങളുടെ രക്ഷകനും അഭയവും ലക്ഷ്യവുമാണ്.
വയമ് പരിചരിഷ്യാമഃ സീതാമ് യൂയമ് തു രാഘവമ് । ഇതി പൌര സ്ത്രിയോ ഭര്തൃഋന് ദുഹ്ഖ ആര്താഃ തത് തത് അബ്രുവന് ॥൨-൪൮-
നാം സീതയെ സേവിക്കും, നിങ്ങൾ രാഘവനെ സേവിക്കൂ — ഇങ്ങനെ ദു:ഖത്തിൽ നഗരത്തിലെ സ്ത്രീകൾ ഭർത്താക്കന്മാരോട് പലതും പറഞ്ഞു.
യുഷ്മാകമ് രാഘവോ അരണ്യേ യോഗ ക്ഷേമമ് വിധാസ്യതി । സീതാ നാരീ ജനസ്യ അസ്യ യോഗ ക്ഷേമമ് കരിഷ്യതി ॥൨-൪൮-
നിങ്ങളുടെ കാട്ടിലെ ക്ഷേമവും സുരക്ഷയും രാഘവൻ ഉറപ്പാക്കും; ഈ ജനങ്ങളുടെ ക്ഷേമം സീതാ ദേവിയും നോക്കിക്കൊള്ളും.
കോ ന്വ് അനേന അപ്രതീതേന സ ഉത്കണ്ഠിത ജനേന ച । സമ്പ്രീയേത അമനോജ്ഞേന വാസേന ഹൃത ചേതസാ ॥൨-൪൮-
ഇവിടെ ആരാണ് ഈ അനിഷ്ടമായ വാസസ്ഥലത്തും, മനസ്സു കുഴഞ്ഞ, ഉത്കണ്ഠയുള്ള ജനങ്ങളോടൊപ്പം സന്തോഷത്തോടെ കഴിയാൻ കഴിയുക?
കൈകേയ്യാ യദി ചേദ് രാജ്യമ് സ്യാത് അധര്മ്യമ് അനാഥവത് । ന ഹി നോ ജീവിതേന അര്ഥഃ കുതഃ പുത്രൈഃ കുതഃ ധനൈഃ ॥൨-൪൮-
കൈകേയി അന്യായമായി രാജ്യം ഭരിച്ചാൽ, നമ്മുക്ക് ജീവിക്കാൻ പോലും അർത്ഥമില്ല; പിന്നെ മക്കളോ, ധനമോ എന്തിനാണ്?
യയാ പുത്രഃ ച ഭര്താ ച ത്യക്താവ് ഐശ്വര്യ കാരണാത് । കമ് സാ പരിഹരേദ് അന്യമ് കൈകേയീ കുല പാമ്സനീ ॥൨-൪൮-
ഐശ്വര്യത്തിനായി മകനെയും ഭർത്താവിനെയും ഉപേക്ഷിച്ചവൾ, കൈകേയി, തന്റെ വംശത്തിന് കളങ്കമായ അവൾ, ആരെയാണ് ഉപേക്ഷിക്കാത്തത്?
കൈകേയ്യാ ന വയമ് രാജ്യേ ഭൃതകാ നിവസേമഹി । ജീവന്ത്യാ ജാതു ജീവന്ത്യഃ പുത്രൈഃ അപി ശപാമഹേ ॥൨-൪൮-
കൈകേയിയുടെ കീഴിൽ ഭൃത്യരായി രാജ్యంలో നമ്മൾ ഒരിക്കലും താമസിക്കില്ല; അവൾ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, മക്കളോടൊപ്പം ജീവിക്കുന്നതും ഞങ്ങൾ ശപിക്കുന്നു.
യാ പുത്രമ് പാര്ഥിവ ഇന്ദ്രസ്യ പ്രവാസയതി നിര്ഘൃണാ । കഃ താമ് പ്രാപ്യ സുഖമ് ജീവേദ് അധര്മ്യാമ് ദുഷ്ട ചാരിണീമ് ॥൨-൪൮-
രാജാവിന്റെ മകനെ ദേശാടനത്തിന് അയക്കുന്ന അത്ര ക്രൂരിയും ദുഷ്ടയും അധർമവതിയും ആയ സ്ത്രീയെ കണ്ടാൽ, ആരാണ് സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കാൻ കഴിയുക?