യോ നഃ സദാ പാലയതി പിതാ പുത്രാനിവൌരസാന്। കഥം രഘൂണാം സ ശ്രേഷ്ഠസ്ത്യക്ത്വാ നോ വിപിനം ഗതഃ
നമ്മെ പിതാവു പോലെ സംരക്ഷിച്ച രഘുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠൻ, എങ്ങനെ നമ്മെ വിട്ട് കാടിലേക്ക് പോയി?
ഇഹൈവ നിധനം യാമ മഹാപ്രസ്ഥാനമേവ വാ। രാമേണ രഹിതാനാം നോ കിമര്ഥം ജീവിതം ഹിതമ്
ഇവിടെയേ വെച്ചു ജീവൻ വിട്ടാലോ, അല്ലെങ്കിൽ വലിയ യാത്രയിലേർപ്പെടാമോ? രാമനെ നഷ്ടപ്പെട്ടപ്പോൾ ജീവിക്കാൻ എന്ത് പ്രയോജനം?
സന്തി ശുഷ്കാണി കാഷ്ഠാനി പ്രഭൂതാനി മഹാന്തി ച। തൈഃ പ്രജ്വാല്യ ചിതാം സര്വേ പ്രവിശാമോഽഥവാ വയമ്
ഇവിടെ ധാരാളം ഉണങ്ങിയ വൃക്ഷക്കഷ്ണങ്ങൾ ഉണ്ട്. അവ കൊണ്ട് ചിത കത്തിച്ച് നമ്മൾ എല്ലാവരും അതിൽ ചാടാമോ?
കിം വക്ഷ്യാമോ മഹാബാഹുരനസൂയഃ പ്രിയംവദഃ। നീതഃ സ രാഘവോഽസ്മാഭിരിതി വക്തും കഥം ക്ഷമമ്
മഹാബാഹുവും മനസ്സിൽ പകയില്ലാത്തവനും സ്നേഹപൂർവ്വം സംസാരിക്കുന്നവനുമായ രാമനോട് നമ്മൾ എന്ത് പറയും? 'നാം രാഘവനെ കൊണ്ടുപോയി' എന്ന് പറയാൻ എങ്ങനെ മനസ്സാകും?
സാ നൂനം നഗരീ ദീനാ ദൃഷ്ട്വാസ്മാന് രാഘവം വിനാ। ഭവിഷ്യതി നിരാനന്ദാ സസ്ത്രീബാലവയോഽധികാ
നമ്മളെ രാഘവനില്ലാതെ കണ്ടാൽ ആ നഗരം നിർഭാഗ്യവതിയായി, സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും വയോധികരും മാത്രം നിറഞ്ഞ, സന്തോഷരഹിതമായിത്തീരും.
നിര്യാതാസ്തേന വീരേണ സഹ നിത്യം മഹാത്മനാ। വിഹീനാസ്തേന ച പുനഃ കഥം ദ്രക്ഷ്യാമ താം പുരീമ്
ആ വീരനായ മഹാത്മാവിനൊപ്പം പുറപ്പെട്ട്, ഇനി അവനെ നഷ്ടപ്പെട്ട്, എങ്ങനെ വീണ്ടും ആ നഗരത്തെ കാണാനാകും?
ഇതീവ ബഹുധാ വാചോ ബാഹുമുദ്യമ്യ തേ ജനാഃ। വിലപന്തി സ്മ ദുഃഖാര്താ ഹൃതവത്സാ ഇവാഗ്ര്യഗാഃ
ഇങ്ങനെ കൈകൾ ഉയർത്തി, ആ ജനങ്ങൾ പലവിധത്തിൽ ദു:ഖത്തോടെ വിലപിച്ചു; കുഞ്ഞിനെ നഷ്ടപ്പെട്ട പശുക്കൾപോലെ.
തതോ മാര്ഗാനുസാരേണ ഗത്വാ കിംചിത് തതഃ ക്ഷണമ്। മാര്ഗനാശാദ് വിഷാദേന മഹതാ സമഭിപ്ലുതാഃ
പാത പിന്തുടർന്ന് കുറച്ച് ദൂരം മുന്നോട്ട് പോയപ്പോൾ, വഴികെട്ടി വലിയ വിഷാദത്തിൽ മുങ്ങിപ്പോയി.
രഥമാര്ഗാനുസാരേണ ന്യവര്തന്ത മനസ്വിനഃ। കിമിദം കിം കരിഷ്യാമോ ദൈവേനോപഹതാ ഇതി
രഥത്തിന്റെ പാത പിന്തുടർന്ന് ആലോചനയുള്ളവർ തിരികെ മടങ്ങി; 'ഇത് എന്താണ്? ദൈവം നമ്മെ ഇങ്ങനെ ചെയ്തപ്പോൾ ഇനി എന്ത് ചെയ്യും?' എന്ന് പറഞ്ഞു.
തദാ യഥാഗതേനൈവ മാര്ഗേണ ക്ലാന്തചേതസഃ। അയോധ്യാമഗമന് സര്വേ പുരീം വ്യഥിതസജ്ജനാമ്
അപ്പോൾ, വന്ന വഴിയേ തന്നെ, തളർന്ന മനസ്സോടെ, അവർ എല്ലാവരും ദു:ഖിതരായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ അയോധ്യയിലേക്ക് മടങ്ങി.
ആലോക്യ നഗരീം താം ച ക്ഷയവ്യാകുലമാനസാഃ। ആവര്തയന്ത തേഽശ്രൂണി നയനൈഃ ശോകപീഡിതൈഃ
ആ നഗരത്തെ കണ്ടപ്പോൾ, നഷ്ടത്തിന്റെ വേദനയാൽ മനസ്സാകുലരായി, ദു:ഖം നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളിൽനിന്ന് അവർ കണ്ണുനീർ ഒഴിച്ചു.
ഏഷാ രാമേണ നഗരീ രഹിതാ നാതിശോഭതേ। ആപഗാ ഗരുഡേനേവ ഹ്രദാദുദ്ധൃതപന്നഗാ
രാമനെ ഇല്ലാതായ ഈ നഗരം ഇപ്പോൾ തിളങ്ങുന്നില്ല; ഹ്രദത്തിൽ നിന്ന് പാമ്പുകളെ കരുടൻ പറിച്ചെടുത്ത നദിപോലാണ്.
ചന്ദ്രഹീനമിവാകാശം തോയഹീനമിവാര്ണവമ്। അപശ്യന് നിഹതാനന്ദം നഗരം തേ വിചേതസഃ
ചന്ദ്രനില്ലാത്ത ആകാശംപോലും, വെള്ളമില്ലാത്ത സമുദ്രംപോലും, ആ നഗരം സന്തോഷരഹിതമായി അവർ കണ്ടപ്പോൾ മനസ്സാകുലരായി.
തേ താനി വേശ്മാനി മഹാധനാനി ദുഃഖേന ദുഃഖോപഹതാ വിശന്തഃ। നൈവ പ്രജഗ്മുഃ സ്വജനം പരം വാ നിരീക്ഷ്യമാണാഃ പ്രവിനഷ്ടഹര്ഷാഃ
വളരെ സമ്പന്നമായ ആ വീടുകളിൽ ദു:ഖത്തോടെ കടന്നുപോകുമ്പോൾ, ദു:ഖം കൊണ്ട് തളർന്ന അവർക്ക് സ്വന്തം ആളുകളെയോ മറ്റുള്ളവരെയോ തിരിച്ചറിയാൻ പോലും കഴിഞ്ഞില്ല; ചുറ്റും നോക്കുമ്പോൾ സന്തോഷം മുഴുവൻ ഇല്ലാതായിരുന്നു.
thumb| അഷ്ടചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center തേഷാമേവമ് വിഷ്ണ്ണാനാമ്പീഡിതാനാമതീവ ച । ബാഷ്പവിപ്ലുതനേത്രാണാമ് സശോകാനാമ് മുമൂര്ഷയാ ॥൨-൪൮-
അവർക്കെല്ലാം അത്രയും ദു:ഖവും വേദനയും നിറഞ്ഞു. കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞു, ദു:ഖവും മരിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹവും മനസ്സിൽ നിറഞ്ഞു.
അനുഗമ്യ നിവൃത്താനാമ് രാമമ് നഗര വാസിനാമ് । ഉദ്ഗതാനി ഇവ സത്ത്വാനി ബഭൂവുര് അമനസ്വിനാമ് ॥൨-൪൮-
രാമനെ പിന്തുടർന്ന് തിരിച്ചു വന്ന നഗരവാസികൾക്ക് ആത്മാവു പോയപോലെയും മനസ്സില്ലാത്തവരായി തോന്നി.
സ്വമ് സ്വമ് നിലയമ് ആഗമ്യ പുത്ര ദാരൈഃ സമാവൃതാഃ । അശ്രൂണി മുമുചുഃ സര്വേ ബാഷ്പേണ പിഹിത ആനനാഃ ॥൨-൪൮-
ഓരോരുത്തരും സ്വന്തം വീട്ടിലേക്ക് മക്കളും ഭാര്യകളും ചുറ്റി എത്തിയപ്പോൾ എല്ലാവരും കണ്ണീരൊഴുക്കി, മുഖം കണ്ണീരിൽ മറഞ്ഞു.
ന ച ആഹൃഷ്യന് ന ച അമോദന് വണിജോ ന പ്രസാരയന് । ന ച അശോഭന്ത പണ്യാനി ന അപചന് ഗൃഹ മേധിനഃ ॥൨-൪൮-
ആര്ക്കും സന്തോഷം തോന്നിയില്ല, ആരും ആഹ്ലാദിച്ചില്ല; വ്യാപാരികൾ സാധനങ്ങൾ പ്രദർശിപ്പിച്ചില്ല, സാധനങ്ങൾ ആകർഷകമല്ലാതായി, വീട്ടുകാർ അന്നം പാകം ചെയ്തില്ല.
നഷ്ടമ് ദൃഷ്ട്വാ ന അഭ്യനന്ദന് വിപുലമ് വാ ധന ആഗമമ് । പുത്രമ് പ്രഥമജമ് ലബ്ധ്വാ ജനനീ ന അഭ്യനന്ദത ॥൨-൪൮-
നഷ്ടപ്പെട്ട ധനം തിരിച്ചുകിട്ടിയാലും ആരും സന്തോഷിച്ചില്ല; അമ്മയ്ക്ക് ആദ്യമകൻ ജനിച്ചാലും അവൾ ആനന്ദിച്ചില്ല.
ഗൃഹേ ഗൃഹേ രുദന്ത്യഃ ച ഭര്താരമ് ഗൃഹമ് ആഗതമ് । വ്യഗര്ഹയന്തഃ ദുഹ്ഖ ആര്താ വാഗ്ഭിസ് തോത്രൈഃ ഇവ ദ്വിപാന് ॥൨-൪൮-
ഓരോ വീട്ടിലും സ്ത്രീകൾ കരഞ്ഞു, ഭർത്താക്കന്മാർ വീട്ടിൽ വന്നപ്പോൾ ദു:ഖത്തിൽ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് ആനയെ തല്ലുന്ന പോലെ അവരെ കുറ്റപ്പെടുത്തി.
കിമ് നു തേഷാമ് ഗൃഹൈഃ കാര്യമ് കിമ് ദാരൈഃ കിമ് ധനേന വാ । പുത്രൈഃ വാ കിമ് സുഖൈഃ വാ അപി യേ ന പശ്യന്തി രാഘവമ് ॥൨-൪൮-
രാഘവനെ കാണാൻ കഴിയാത്തവർക്ക് വീടുകൾക്കും ഭാര്യകൾക്കും ധനത്തിനും എന്ത് പ്രയോജനം? മക്കളോ സുഖങ്ങളോ പോലും അവർക്കെന്ത്?
ഏകഃ സത് പുരുഷോ ലോകേ ലക്ഷ്മണഃ സഹ സീതയാ । യോ അനുഗച്ചതി കാകുത്സ്ഥമ് രാമമ് പരിചരന് വനേ ॥൨-൪൮-
ലോകത്ത് ഒരാൾ മാത്രം സത്യസന്ധനാണ് — സീതയോടൊപ്പം ലക്ഷ്മണൻ, കാകുത്സ്ഥനായ രാമനെ വനത്തിൽ സേവിക്കുന്നവൻ.
ആപഗാഃ കൃത പുണ്യാഃ താഃ പദ്മിന്യഃ ച സരാമ്സി ച । യേഷു സ്നാസ്യതി കാകുത്സ്ഥോ വിഗാഹ്യ സലിലമ് ശുചി ॥൨-൪൮-
കാകുത്സ്ഥൻ ശുദ്ധജലത്തിൽ കുളിക്കാനെത്തുന്ന നദികൾക്കും താമര നിറഞ്ഞ തടാകങ്ങൾക്കും ഭാഗ്യമാണ്.
ശോഭയിഷ്യന്തി കാകുത്സ്ഥമ് അടവ്യോ രമ്യ കാനനാഃ । ആപഗാഃ ച മഹാ അനൂപാഃ സാനുമന്തഃ ച പര്വതാഃ ॥൨-൪൮-
കാകുത്സ്ഥനെ മനോഹരമായ കാടുകളും വലിയ നദികളും വിശാലമായ പയറ്റുകളും കുന്തമുള്ള പർവ്വതങ്ങളും അലങ്കരിക്കും.
കാനനമ് വാ അപി ശൈലമ് വാ യമ് രാമഃ അഭിഗമിഷ്യതി । പ്രിയ അതിഥിമ് ഇവ പ്രാപ്തമ് ന ഏനമ് ശക്ഷ്യന്തി അനര്ചിതുമ് ॥൨-൪൮-
രാമൻ എത്തുന്ന കാടോ പർവ്വതമോ പ്രിയപ്പെട്ട അതിഥിയെ വരവേൽക്കുന്നതുപോലെ അവനെ ആദരിക്കാതിരിക്കാൻ കഴിയില്ല.
വിചിത്ര കുസുമ ആപീഡാ ബഹു മന്ജലി ധാരിണഃ । അകാലേ ച അപി മുഖ്യാനി പുഷ്പാണി ച ഫലാനി ച ॥൨-൪൮-
നാനാഭാവത്തിലുള്ള പുഷ്പമാലകളും ധാരാളം അർപ്പണങ്ങളും, കാലമല്ലാത്തപ്പോഴും ഏറ്റവും നല്ല പുഷ്പങ്ങളും പഴങ്ങളും അവിടെ ഉണ്ടാകും.
അകാലേ ചാപി മുഖ്യാനി പുഷ്പാണി ച ഫലാനി ച । ദര്ശയിഷ്യന്തി അനുക്രോശാത് ഗിരയോ രാമമ് ആഗതമ് ॥൨-൪൮-
കാലമല്ലാത്തപ്പോഴും ഏറ്റവും നല്ല പുഷ്പങ്ങളും പഴങ്ങളും, രാമൻ എത്തിയപ്പോൾ, പർവ്വതങ്ങൾ കരുണയോടെ കാണിക്കും.
പ്രസ്രവിഷ്യന്തി തോയാനി വിമലാനി മഹീധരാഃ । വിദര്ശയന്തഃ വിവിധാന് ഭൂയഃ ചിത്രാമഃ ച നിര്ഝരാന് ॥൨-൪൮-
പർവ്വതങ്ങൾ ശുദ്ധജലം ഒഴുക്കും, അതിനൊപ്പം പലവിധ മനോഹരമായ വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളും കാണിക്കും.
പാദപാഃ പര്വത അഗ്രേഷു രമയിഷ്യന്തി രാഘവമ് । യത്ര രാമഃ ഭയമ് ന അത്ര ന അസ്തി തത്ര പരാഭവഃ ॥൨-൪൮-
പർവ്വതശിഖരങ്ങളിലെ മരങ്ങൾ രാഘവനെ ആനന്ദിപ്പിക്കും; രാമൻ ഉള്ളിടത്ത് ഭയമോ തോൽവിയോ ഉണ്ടാകില്ല.
സ ഹി ശൂരഃ മഹാ ബാഹുഃ പുത്രഃ ദശരഥസ്യ ച । പുരാ ഭവതി നോ ദൂരാത് അനുഗച്ചാമ രാഘവമ് ॥൨-൪൮-
അവൻ വീരനും ശക്തനായ ഭുജശാലിയും ദശരഥന്റെ മകനുമാണ്; ദൂരെയാകുന്നതിന് മുമ്പ് നാം രാഘവനെ പിന്തുടരാം.