സ സംതീര്യ മഹാബാഹുഃ ശ്രീമാന് ശിവമകണ്ടകമ്। പ്രാപദ്യത മഹാമാര്ഗമഭയം ഭയദര്ശിനാമ്
അങ്ങനെ ആ മഹാബാഹുവും മഹാത്മാവും ഭയക്കാർക്ക് ഭയപ്പെടുത്തുന്നതും കുരുക്കുകളില്ലാത്തതുമായ വലിയ പാതയിൽ എത്തി.
മോഹനാര്ഥം തു പൌരാണാം സൂതം രാമോഽബ്രവീദ് വചഃ। ഉദങ്മുഖഃ പ്രയാഹി ത്വം രഥമാരുഹ്യ സാരഥേ
നഗരവാസികളെ തെറ്റിദ്ധരിപ്പിക്കാൻ രാമൻ സൂതനോട് പറഞ്ഞു: 'രഥം വടക്കോട്ട് തിരിച്ചു നീങ്ങൂ സൂതാ.'
മുഹൂര്തം ത്വരിതം ഗത്വാ നിവര്തയ രഥം പുനഃ। യഥാ ന വിദ്യുഃ പൌരാ മാം തഥാ കുരു സമാഹിതഃ
'ഒരു നേരം വേഗത്തിൽ പോയിട്ട്, വീണ്ടും രഥം തിരിച്ചു കൊണ്ടുവാ, നഗരവാസികൾ എന്റെ വഴി അറിയാതിരിക്കണം; അതിനാൽ ശ്രദ്ധയോടെ ചെയ്യൂ.'
രാമസ്യ തു വചഃ ശ്രുത്വാ തഥാ ചക്രേ ച സാരഥിഃ। പ്രത്യാഗമ്യ ച രാമസ്യ സ്യന്ദനം പ്രത്യവേദയത്
രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് സൂതൻ അങ്ങനെ ചെയ്തു, പിന്നെ തിരിച്ചു വന്ന് രഥം ഒരുക്കിയതായി രാമനോട് അറിയിച്ചു.
തൌ സമ്പ്രയുക്തം തു രഥം സമാസ്ഥിതൌ തദാ സസീതൌ രഘുവംശവര്ധനൌ। പ്രചോദയാമാസ തതസ്തുരംഗമാന് സ സാരഥിര്യേന പഥാ തപോവനമ്
അപ്പോൾ രഘുവംശത്തെ ആ ഇരുവരും സീതയുമൊപ്പം രഥത്തിൽ കയറി, സൂതൻ കുതിരകളെ ആശ്രമത്തിലേക്കുള്ള വഴിയിൽ ഓടിച്ചു.
തതഃ സമാസ്ഥായ രഥം മഹാരഥഃ സസാരഥിര്ദാശരഥിര്വനം യയൌ। ഉദങ്മുഖം തം തു രഥം ചകാര പ്രയാണമാങ്ഗല്യനിമിത്തദര്ശനാത്
അതിനുശേഷം ദാശരഥിയും സൂതനും രഥത്തിൽ കയറി കാട്ടിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു; യാത്രയ്ക്ക് ശുഭസൂചനകൾ കണ്ടു രഥം വടക്കോട്ട് തിരിച്ചു.
thumb|സപ്തചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ സപ്തചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ ഇനി നാല്പത്തേഴാം സർഗം കേൾക്കൂ.
പ്രഭാതായാം തു ശര്വര്യാം പൌരാസ്തേ രാഘവം വിനാ। ശോകോപഹതനിശ്ചേഷ്ടാ ബഭൂവുര്ഹതചേതസഃ
രാത്രി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, രാമനെ ഇല്ലാതെ നഗരവാസികൾ ദുഃഖത്തിൽ ആകുലരായി, മനസ്സുതളർന്ന്, അചഞ്ചലരായി നിന്നു.
ശോകജാശ്രുപരിദ്യൂനാ വീക്ഷമാണാസ്തതസ്തതഃ। ആലോകമപി രാമസ്യ ന പശ്യന്തി സ്മ ദുഃഖിതാഃ
വേദനയാൽ കണ്ണുനിറഞ്ഞ് വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കിയെങ്കിലും, ആ ദുഃഖിതർ രാമനെ കാണാൻ പോലും കഴിഞ്ഞില്ല.
തേ വിഷാദാര്തവദനാ രഹിതാസ്തേന ധീമതാ। കൃപണാഃ കരുണാ വാചോ വദന്തി സ്മ മനീഷിണഃ
വ്യസനത്തിൽ മുങ്ങിയ മുഖങ്ങളുമായി, ആ ബുദ്ധിമാനായവനെ നഷ്ടപ്പെട്ട ദയാനുഭാവികൾ ദു:ഖഭരിതമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
ധിഗസ്തു ഖലു നിദ്രാം താം യയാപഹതചേതസഃ। നാദ്യ പശ്യാമഹേ രാമം പൃഥൂരസ്കം മഹാഭുജമ്
മനസ്സിനെ കവർന്നുപോകുന്ന ഉറക്കത്തെ ശപിക്കട്ടെ! ഇന്ന് നമ്മുക്ക് വീർയശാലിയായ, വിശാലവക്ഷസ്സുള്ള രാമനെ കാണാൻ കഴിയുന്നില്ല.
കഥം രാമോ മഹാബാഹുഃ സ തഥാവിതഥക്രിയഃ। ഭക്തം ജനമഭിത്യജ്യ പ്രവാസം താപസോ ഗതഃ
സത്യം പാലിക്കുന്ന മഹാബാഹുവായ രാമൻ, ഭക്തരായ ജനങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച് എങ്ങനെ വനംവാസത്തിനായി പോയി?
യോ നഃ സദാ പാലയതി പിതാ പുത്രാനിവൌരസാന്। കഥം രഘൂണാം സ ശ്രേഷ്ഠസ്ത്യക്ത്വാ നോ വിപിനം ഗതഃ
നമ്മെ പിതാവു പോലെ സംരക്ഷിച്ച രഘുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠൻ, എങ്ങനെ നമ്മെ വിട്ട് കാടിലേക്ക് പോയി?
ഇഹൈവ നിധനം യാമ മഹാപ്രസ്ഥാനമേവ വാ। രാമേണ രഹിതാനാം നോ കിമര്ഥം ജീവിതം ഹിതമ്
ഇവിടെയേ വെച്ചു ജീവൻ വിട്ടാലോ, അല്ലെങ്കിൽ വലിയ യാത്രയിലേർപ്പെടാമോ? രാമനെ നഷ്ടപ്പെട്ടപ്പോൾ ജീവിക്കാൻ എന്ത് പ്രയോജനം?
സന്തി ശുഷ്കാണി കാഷ്ഠാനി പ്രഭൂതാനി മഹാന്തി ച। തൈഃ പ്രജ്വാല്യ ചിതാം സര്വേ പ്രവിശാമോഽഥവാ വയമ്
ഇവിടെ ധാരാളം ഉണങ്ങിയ വൃക്ഷക്കഷ്ണങ്ങൾ ഉണ്ട്. അവ കൊണ്ട് ചിത കത്തിച്ച് നമ്മൾ എല്ലാവരും അതിൽ ചാടാമോ?
കിം വക്ഷ്യാമോ മഹാബാഹുരനസൂയഃ പ്രിയംവദഃ। നീതഃ സ രാഘവോഽസ്മാഭിരിതി വക്തും കഥം ക്ഷമമ്
മഹാബാഹുവും മനസ്സിൽ പകയില്ലാത്തവനും സ്നേഹപൂർവ്വം സംസാരിക്കുന്നവനുമായ രാമനോട് നമ്മൾ എന്ത് പറയും? 'നാം രാഘവനെ കൊണ്ടുപോയി' എന്ന് പറയാൻ എങ്ങനെ മനസ്സാകും?
സാ നൂനം നഗരീ ദീനാ ദൃഷ്ട്വാസ്മാന് രാഘവം വിനാ। ഭവിഷ്യതി നിരാനന്ദാ സസ്ത്രീബാലവയോഽധികാ
നമ്മളെ രാഘവനില്ലാതെ കണ്ടാൽ ആ നഗരം നിർഭാഗ്യവതിയായി, സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും വയോധികരും മാത്രം നിറഞ്ഞ, സന്തോഷരഹിതമായിത്തീരും.
നിര്യാതാസ്തേന വീരേണ സഹ നിത്യം മഹാത്മനാ। വിഹീനാസ്തേന ച പുനഃ കഥം ദ്രക്ഷ്യാമ താം പുരീമ്
ആ വീരനായ മഹാത്മാവിനൊപ്പം പുറപ്പെട്ട്, ഇനി അവനെ നഷ്ടപ്പെട്ട്, എങ്ങനെ വീണ്ടും ആ നഗരത്തെ കാണാനാകും?
ഇതീവ ബഹുധാ വാചോ ബാഹുമുദ്യമ്യ തേ ജനാഃ। വിലപന്തി സ്മ ദുഃഖാര്താ ഹൃതവത്സാ ഇവാഗ്ര്യഗാഃ
ഇങ്ങനെ കൈകൾ ഉയർത്തി, ആ ജനങ്ങൾ പലവിധത്തിൽ ദു:ഖത്തോടെ വിലപിച്ചു; കുഞ്ഞിനെ നഷ്ടപ്പെട്ട പശുക്കൾപോലെ.
തതോ മാര്ഗാനുസാരേണ ഗത്വാ കിംചിത് തതഃ ക്ഷണമ്। മാര്ഗനാശാദ് വിഷാദേന മഹതാ സമഭിപ്ലുതാഃ
പാത പിന്തുടർന്ന് കുറച്ച് ദൂരം മുന്നോട്ട് പോയപ്പോൾ, വഴികെട്ടി വലിയ വിഷാദത്തിൽ മുങ്ങിപ്പോയി.
രഥമാര്ഗാനുസാരേണ ന്യവര്തന്ത മനസ്വിനഃ। കിമിദം കിം കരിഷ്യാമോ ദൈവേനോപഹതാ ഇതി
രഥത്തിന്റെ പാത പിന്തുടർന്ന് ആലോചനയുള്ളവർ തിരികെ മടങ്ങി; 'ഇത് എന്താണ്? ദൈവം നമ്മെ ഇങ്ങനെ ചെയ്തപ്പോൾ ഇനി എന്ത് ചെയ്യും?' എന്ന് പറഞ്ഞു.
തദാ യഥാഗതേനൈവ മാര്ഗേണ ക്ലാന്തചേതസഃ। അയോധ്യാമഗമന് സര്വേ പുരീം വ്യഥിതസജ്ജനാമ്
അപ്പോൾ, വന്ന വഴിയേ തന്നെ, തളർന്ന മനസ്സോടെ, അവർ എല്ലാവരും ദു:ഖിതരായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ അയോധ്യയിലേക്ക് മടങ്ങി.
ആലോക്യ നഗരീം താം ച ക്ഷയവ്യാകുലമാനസാഃ। ആവര്തയന്ത തേഽശ്രൂണി നയനൈഃ ശോകപീഡിതൈഃ
ആ നഗരത്തെ കണ്ടപ്പോൾ, നഷ്ടത്തിന്റെ വേദനയാൽ മനസ്സാകുലരായി, ദു:ഖം നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളിൽനിന്ന് അവർ കണ്ണുനീർ ഒഴിച്ചു.
ഏഷാ രാമേണ നഗരീ രഹിതാ നാതിശോഭതേ। ആപഗാ ഗരുഡേനേവ ഹ്രദാദുദ്ധൃതപന്നഗാ
രാമനെ ഇല്ലാതായ ഈ നഗരം ഇപ്പോൾ തിളങ്ങുന്നില്ല; ഹ്രദത്തിൽ നിന്ന് പാമ്പുകളെ കരുടൻ പറിച്ചെടുത്ത നദിപോലാണ്.
ചന്ദ്രഹീനമിവാകാശം തോയഹീനമിവാര്ണവമ്। അപശ്യന് നിഹതാനന്ദം നഗരം തേ വിചേതസഃ
ചന്ദ്രനില്ലാത്ത ആകാശംപോലും, വെള്ളമില്ലാത്ത സമുദ്രംപോലും, ആ നഗരം സന്തോഷരഹിതമായി അവർ കണ്ടപ്പോൾ മനസ്സാകുലരായി.
തേ താനി വേശ്മാനി മഹാധനാനി ദുഃഖേന ദുഃഖോപഹതാ വിശന്തഃ। നൈവ പ്രജഗ്മുഃ സ്വജനം പരം വാ നിരീക്ഷ്യമാണാഃ പ്രവിനഷ്ടഹര്ഷാഃ
വളരെ സമ്പന്നമായ ആ വീടുകളിൽ ദു:ഖത്തോടെ കടന്നുപോകുമ്പോൾ, ദു:ഖം കൊണ്ട് തളർന്ന അവർക്ക് സ്വന്തം ആളുകളെയോ മറ്റുള്ളവരെയോ തിരിച്ചറിയാൻ പോലും കഴിഞ്ഞില്ല; ചുറ്റും നോക്കുമ്പോൾ സന്തോഷം മുഴുവൻ ഇല്ലാതായിരുന്നു.
thumb| അഷ്ടചത്വാരിംശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center തേഷാമേവമ് വിഷ്ണ്ണാനാമ്പീഡിതാനാമതീവ ച । ബാഷ്പവിപ്ലുതനേത്രാണാമ് സശോകാനാമ് മുമൂര്ഷയാ ॥൨-൪൮-
അവർക്കെല്ലാം അത്രയും ദു:ഖവും വേദനയും നിറഞ്ഞു. കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞു, ദു:ഖവും മരിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹവും മനസ്സിൽ നിറഞ്ഞു.
അനുഗമ്യ നിവൃത്താനാമ് രാമമ് നഗര വാസിനാമ് । ഉദ്ഗതാനി ഇവ സത്ത്വാനി ബഭൂവുര് അമനസ്വിനാമ് ॥൨-൪൮-
രാമനെ പിന്തുടർന്ന് തിരിച്ചു വന്ന നഗരവാസികൾക്ക് ആത്മാവു പോയപോലെയും മനസ്സില്ലാത്തവരായി തോന്നി.
സ്വമ് സ്വമ് നിലയമ് ആഗമ്യ പുത്ര ദാരൈഃ സമാവൃതാഃ । അശ്രൂണി മുമുചുഃ സര്വേ ബാഷ്പേണ പിഹിത ആനനാഃ ॥൨-൪൮-
ഓരോരുത്തരും സ്വന്തം വീട്ടിലേക്ക് മക്കളും ഭാര്യകളും ചുറ്റി എത്തിയപ്പോൾ എല്ലാവരും കണ്ണീരൊഴുക്കി, മുഖം കണ്ണീരിൽ മറഞ്ഞു.
ന ച ആഹൃഷ്യന് ന ച അമോദന് വണിജോ ന പ്രസാരയന് । ന ച അശോഭന്ത പണ്യാനി ന അപചന് ഗൃഹ മേധിനഃ ॥൨-൪൮-
ആര്ക്കും സന്തോഷം തോന്നിയില്ല, ആരും ആഹ്ലാദിച്ചില്ല; വ്യാപാരികൾ സാധനങ്ങൾ പ്രദർശിപ്പിച്ചില്ല, സാധനങ്ങൾ ആകർഷകമല്ലാതായി, വീട്ടുകാർ അന്നം പാകം ചെയ്തില്ല.